अनुक्रमणिका
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
जयांचे केलिया स्मरण । होय सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥१॥
ते नमस्कारोनि आता ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीविठ्ठलाय नमः ।
श्रीमातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि ॥
श्रीज्ञानेश्वरी नित्यनेम पारायण
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८. ओवी क्र. ५९ ते ८०
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥५॥
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥५॥
जे आतांचि सांगितलें होतें । अगा ‘अधियज्ञ’ म्हणितला जयातें । जें१ आदींचि तया मातें । जाणोनि; अंतीं२ ॥५९॥
ते देह झोळ१ ऐसें मानुनी । ठेले आपणपें आपण होउनी२ । जैसा मठ३, गगना भरुनी । गगनींचि असे ॥६०॥
ये प्रतीतीचिया१ माजघरीं । तया निश्चयाची ओवरी२ । आली म्हणौनि बाहेरी । नव्हेचि से३ ॥६१॥
ऐसें सबाह्य१ ऐक्य संचलें। मीचि होऊनि असतां रचिलें । बाहेरि भूतांचीं पांचही खवलें२ । नेणताचि; पडिलीं ! ॥६२॥
आतां१ उभेयां२ उभेपण नाहीं जयाचें । मा पडिलिया-गहन३ कवण तयाचें ?। म्हणौनि, प्रतीतीचिये पोटीचें । पाणी न हाले ॥६३॥
ते ऐक्याची आहे वोतिली१ । कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली । जैसी समरस समुद्रीं२ धुतली । रुळेचिना३ ॥६४॥
पैं अथावीं१ घट बुडाला । तो आंतबाहेरी उदकें भरला । पाठीं दैवगत्या जरी फुटला । तरी उदक काय फुटे ? ॥६५॥
नातरी, सर्पे कवच१ सांडिलें । कां उबारेनें२ वस्त्र फेडिलें । तरी, सांग पां, काय मोडलें । अवेवामाजीं३? ॥६६॥
तैसा१, आकारु हा आहाच२ भ्रंशे । वांचूनी, वस्तु ते सांचलीचि असे। तेचि बुद्धि जालिया; विसकुसे३। कैसेनि आतां ? ॥६७॥
म्हणौनि, यापरी मातें । अंतकाळीं जाणतसाते१ । जे मोकलिती२ देहातें । ते मीचि होती ॥६८॥
एहवीं तरी साधारण । उरीं आदळलिया मरण१ । जो आठवु धरी अंतःकरण । तेंचि होइजे ॥६९॥
जैसा कवणु एकु काकुळती१-। पळतां, पवनगती२ । दुपाउलीं३ अवचितीं । कुहामाजीं४ पडियेला ॥७०॥
आतां तया पडणयाआरौतें१ । पडण चुकवावया परौतें२ । नाहीं; म्हणौनि तेथें । पडावेंचि पडे३ ॥७१॥
तेविं मृत्यूचेनि अवसरें एकें । जें येऊनि जीवासमोर ठाके । ‘तें होणें’ मग न चुके । भलतयापरी१ ॥७२॥
आणि१ जागता जंव असिजे । तंव जेणें ध्यानें भावना२ भाविजे । डोळां लागतखेंवो३ देखिजे । तेंचि स्वप्नीं ॥७३॥
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥६॥
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥६॥
तेविं१ जितेनि अवसरें२ । जें आवडोनि जीवी३ं उरे । तेंचि मरणाचिये मेरे४ । फार५ हों लागे ॥७४॥
आणि१ मरणीं२ जया जें आठवे । तो तेंचि गतीतें३ पावे । म्हणौनि सदा स्मरावें । मातेंचि, तुवां ॥७५॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥७॥
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥७॥
डोळां जे देखावें । कां कानीं हन ऐकावें । मनीं जें भावावें । बोलावें वाचें ॥७६॥
तें आंत-बाहेरी आघवें । ‘मी’ चि करूनि घालावें । मग, सर्वी काळीं स्वभावें । ‘मी’ चि आहें ॥७७॥
अर्जुना१, ऐसें जाहालिया । मग, ‘न मरिजे’ देह गेलिया२“। मा संग्रामु केलिया । भय काय तुज ? ॥७८॥
तूं१ मन बुद्धि सांचेंसीं२ । जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी । तरी मातेचि गा पावसी । हे माझी भाक३ ॥७९॥
हेंचि१ कायिसयावरी२‘ होये ? । ऐसा जरी संदेहो वर्ततु आहे । तरी अभ्यासूनि आदीं पाहें । मग, नव्हे; तरी कोपें ! ॥८०॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीएकनाथी भागवत
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८, ओवी क्र. २०१ ते २५०
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गाभ्यां नमः ॥
तुटला आशेचा जिव्हाळा१ ।
सुकले वोठ वाळला गळा । कळा२ उतरली मुखकमळा । खेदु३ आगळा चिंतेचा ॥२०१॥
सुकले वोठ वाळला गळा । कळा२ उतरली मुखकमळा । खेदु३ आगळा चिंतेचा ॥२०१॥
वित्त१ न येचि हाता ।
तेणे ते झाली दीनचित्ता२ । वैराग्यें परम३ वाटली चिंता४ । सुखस्वार्था ते५ हेतु ॥२०२॥
तेणे ते झाली दीनचित्ता२ । वैराग्यें परम३ वाटली चिंता४ । सुखस्वार्था ते५ हेतु ॥२०२॥
तस्या निर्विण्णचित्ताया, गीतं श्रुणु यथा मम ।
निर्वेद आशापाशानां, पुरुषस्य यथा ह्यसिः॥२८॥
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥२९॥
निर्वेद आशापाशानां, पुरुषस्य यथा ह्यसिः॥२८॥
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥२९॥
श्लोकार्थ – याप्रमाणे तिला वैराग्य येऊन तिने जी कथा गायिली तीच तुला मी सांगतो, ऐक. आशारूप पाशांनी दृढ जखडलेल्या पुरुषाला, ते पाश तोडण्यास वैराग्य हीच खरी तलवार आहे. हे राजा, ज्याला वैराग्य उत्पन्न झाले नाही त्याचा देहबंध किंवा संसारबंध कधी सुटणार नाही. ॥२८-२९॥
कैसें वैराग्य उपजलें तिसी ।
जे चिंतीत होती विषयासी । त्या विटली१ विषयसुखासी । छेदक२ आशेसी वैराग्य ॥२०३॥
जे चिंतीत होती विषयासी । त्या विटली१ विषयसुखासी । छेदक२ आशेसी वैराग्य ॥२०३॥
तेणें वैराग्य विवेकयुक्त ।
पिंगलेने गाइलें गीत । तें आइक राया समस्त । चित्तीं सुचित्त१ होऊनि ॥२०४॥
पिंगलेने गाइलें गीत । तें आइक राया समस्त । चित्तीं सुचित्त१ होऊनि ॥२०४॥
ऐक राया विवेकनिधी१ ।
वैराग्य नाहीं ज्याचे बुद्धीं । त्यासी जन्ममरणाची आधिव्याधी२ । प्रतिपदी३ बाधकु४ ॥२०५॥
वैराग्य नाहीं ज्याचे बुद्धीं । त्यासी जन्ममरणाची आधिव्याधी२ । प्रतिपदी३ बाधकु४ ॥२०५॥
अनुतापु१ नाहीं ज्यासी ।
विवेक नुपजे२ मानसीं । तो संसाराची आंदणी३ दासी । आशापाशी बांधिजे ॥२०६॥
विवेक नुपजे२ मानसीं । तो संसाराची आंदणी३ दासी । आशापाशी बांधिजे ॥२०६॥
त्यासी मोहममतेची गाढी१ ।
घालिजे देहबुद्धीची बेडी । अहोरात्र विषय भरडी२ । अर्ध घडी न राहे ॥२०७॥
घालिजे देहबुद्धीची बेडी । अहोरात्र विषय भरडी२ । अर्ध घडी न राहे ॥२०७॥
जराजर्जरित वाकळे- ।
माजी पडले अखंड लोळे । फुटले विवेकाचे डोळे । मार्गु न कळे विध्युक्त ॥२०८॥
माजी पडले अखंड लोळे । फुटले विवेकाचे डोळे । मार्गु न कळे विध्युक्त ॥२०८॥
त्यासी अव्हासव्हा१ जातां ।
अंधकूपीं२ पडे दुश्चिता३ । तेथूनि निघावया मागुता । उपावो सर्वथा नेणती ॥२०९॥
अंधकूपीं२ पडे दुश्चिता३ । तेथूनि निघावया मागुता । उपावो सर्वथा नेणती ॥२०९॥
तेथ काया-मनें-वाचें ।
निघणें नाहीं जी साचें । तंव फणकाविला१ लोभविंचें२ । चढणे३ त्याचे अनिवार४ ॥२१०॥
निघणें नाहीं जी साचें । तंव फणकाविला१ लोभविंचें२ । चढणे३ त्याचे अनिवार४ ॥२१०॥
तेथ निंदेचिया तिडका१ ।
आंत बाहेर निघती देखा । वित्तहानीचा थोर भडका । जळजळ देखा द्वेषाची ॥२११॥
आंत बाहेर निघती देखा । वित्तहानीचा थोर भडका । जळजळ देखा द्वेषाची ॥२११॥
अभिमानाचे आळेपिळे१ ।
मोहउमासे२ येती बळें३ । तरी विषयदळणे आगळे४ । दुःखें लोळे गेहसेजे५ ॥२१२॥
मोहउमासे२ येती बळें३ । तरी विषयदळणे आगळे४ । दुःखें लोळे गेहसेजे५ ॥२१२॥
ऐशी अवैराग्ये बापुडीं१ ।
पडली देहाचे बांदवडीं२ । भोगितां दुःखकोडी । सबुडबुडी३ बुडालीं ॥२१३॥
पडली देहाचे बांदवडीं२ । भोगितां दुःखकोडी । सबुडबुडी३ बुडालीं ॥२१३॥
पहा पां नीच सर्व वर्णांसी ।
निंद्य कर्मे निंदिती१ कैशीं । वैराग्य उपजलें२ वेश्येसी । देहबंधासी छेदिलें ॥२१४॥
निंद्य कर्मे निंदिती१ कैशीं । वैराग्य उपजलें२ वेश्येसी । देहबंधासी छेदिलें ॥२१४॥
देहबंध छेदी त्या उक्ती१ ।
वेश्या बोलिली नाना युक्ती । झाली पिंगलेसी विरक्ती । चक्रवर्ती परीस पां ॥२१५॥
वेश्या बोलिली नाना युक्ती । झाली पिंगलेसी विरक्ती । चक्रवर्ती परीस पां ॥२१५॥
पिंगलोवाच- अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।
या कान्तादसतः कामं कामये येन बालिशा ॥३०॥
या कान्तादसतः कामं कामये येन बालिशा ॥३०॥
श्लोकार्थ – पिंगला म्हणाली- मला किती मोठा मोह झाला! मी इंद्रियांच्या खोट्या मोहाला बळी पडले; (शाश्वत सुख देणारा रमापती सोडून) ज्याच्याकडून सुखाची कल्पनासुद्धा करणे वेडेपणाचे अशा रमणाकडून सुखाची अपेक्षा केली. किती मी मूर्ख आहे ? ॥३०॥
मिथ्या मोहाचा विस्तार ।
म्यां वाढविला साचार । माझ्या मूर्खपणाचा पार१ । पाहतां विचार पांगुळे२ ॥२१६॥
म्यां वाढविला साचार । माझ्या मूर्खपणाचा पार१ । पाहतां विचार पांगुळे२ ॥२१६॥
नाहीं अंतःकरणासी नेम१ ।
अपार२ वाढविला भ्रम । असंतपुरुषांचा३ काम । मनोरम४ मानितां ॥२१७॥
अपार२ वाढविला भ्रम । असंतपुरुषांचा३ काम । मनोरम४ मानितां ॥२१७॥
जरी स्त्रीसी पुरुष पाहिजे ।
तरी जवळील पुरुष१ न लाहिजे२ । हेंचि मूर्खपण माझें । सदा भुंजे३ असंतां ॥२१८॥
तरी जवळील पुरुष१ न लाहिजे२ । हेंचि मूर्खपण माझें । सदा भुंजे३ असंतां ॥२१८॥
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं, वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।
अकामदं दुःखभयादिशोकमोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥३१॥
अकामदं दुःखभयादिशोकमोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥३१॥
श्लोकार्थ – सदासर्वदा अत्यंत नजीक असणारा, शाश्वत सुख देणारा, किंचित काळ नव्हे तर नित्य द्रव्य देणारा, अशा रमणाला सोडून, महामूर्ख अशी मी इच्छापूर्ती न करणारा, दुःख, भय, शोक आणि मोह इत्यादी देणारा, अशा क्षुद्र पुरुषाची इच्छा करिते. ॥३१॥
संतपुरुषाची१ प्राप्ती ।
जवळी असतां, नेणें आसक्ती । ज्यासी केलिया रती२ । कामनिवृत्ति तत्काळ ॥२१९॥
जवळी असतां, नेणें आसक्ती । ज्यासी केलिया रती२ । कामनिवृत्ति तत्काळ ॥२१९॥
काम निवर्तवूनि देख ।
अनिवार१ पुरवी नित्यसुख । वित्तदाता२ तोचि एक । अलोलिक पैं देणें ॥२२०॥
अनिवार१ पुरवी नित्यसुख । वित्तदाता२ तोचि एक । अलोलिक पैं देणें ॥२२०॥
सकळ ऐश्वर्य निजपदेसीं१ ।
संतोषोनि दे रतीसी२ । रमवूं जाणे नरनारींसीं । रमणु सर्वांसी तो एकु ॥२२१॥
संतोषोनि दे रतीसी२ । रमवूं जाणे नरनारींसीं । रमणु सर्वांसी तो एकु ॥२२१॥
सांडोनि ऐशिया कांतासी१ ।
माझी मूढता पहा कैशी?। नित्य अकामदा२ पुरुषासी । कामप्राप्तीसी भजिन्नलें३ ॥२२२॥
माझी मूढता पहा कैशी?। नित्य अकामदा२ पुरुषासी । कामप्राप्तीसी भजिन्नलें३ ॥२२२॥
आपुला पूर्ण न करवे काम ।
ते मज केवीं करिती निष्काम?। त्यांचेनि संगें मोहभ्रम । दुःख परम पावलें ॥२२३॥
ते मज केवीं करिती निष्काम?। त्यांचेनि संगें मोहभ्रम । दुःख परम पावलें ॥२२३॥
त्यांचेनि सुख नेदवेच मातें१ ।
परी झाले दुःखाचेचि दाते । भय-शोक-आधि२-व्याधीते । त्यांचेनि सांगातें३ पावलें ॥२२४॥
परी झाले दुःखाचेचि दाते । भय-शोक-आधि२-व्याधीते । त्यांचेनि सांगातें३ पावलें ॥२२४॥
अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा, साङ्केत्यवृत्त्याऽतिविगर्ह्यवार्तया ।
स्त्रैणान्नराद्यार्थतृषोऽनुशोच्यात्, क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥३२॥
स्त्रैणान्नराद्यार्थतृषोऽनुशोच्यात्, क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥३२॥
श्लोकार्थ – खरोखरीच मी आपल्या मनाला व्यर्थ त्रास दिला, संकेताने द्रव्य ठरवावयाचे आणि त्यावर जीविका चालवावयाची. स्त्रीलंपट, द्रव्याचा लोभ धरणारा, सर्वकाळ निंद्यकर्मे करून पर्यवसानी शोकच देणारा, अशा माणसाला द्रव्याकरिता व क्षुद्र कामसुखाकरिता देह विकायला तयार झाले ! ॥३२॥
जारपुरुषापासोनि सुख ।
इच्छितें, ते मी केवळ मूर्ख । वृथा१ परितापु२ केला देख । मज असुख३ म्यां दीधलें ॥२२५॥
इच्छितें, ते मी केवळ मूर्ख । वृथा१ परितापु२ केला देख । मज असुख३ म्यां दीधलें ॥२२५॥
स्त्रैण१ पुरुष ते नराधम२ ।
वेश्यागामी त्याहूनि अधम । त्यांत कृपणु३ तो अधमाधम । तयांचा संगम मी वांच्छी४ ॥२२६॥
वेश्यागामी त्याहूनि अधम । त्यांत कृपणु३ तो अधमाधम । तयांचा संगम मी वांच्छी४ ॥२२६॥
जितुक्या अतिनिंदका वृत्ती ।
मज आतळतां१ त्या भीती । योनिद्वारे जीविकास्थिती२ । नीच याती व्यभिचारु ॥२२७॥
मज आतळतां१ त्या भीती । योनिद्वारे जीविकास्थिती२ । नीच याती व्यभिचारु ॥२२७॥
अल्प द्रव्य जेणे देणें ।
त्याची जाती कोण हें नाहीं पाहणें । याहोनि काय लाजिरवाणें । निंदित जिणें पैं माझें ॥२२८॥
त्याची जाती कोण हें नाहीं पाहणें । याहोनि काय लाजिरवाणें । निंदित जिणें पैं माझें ॥२२८॥
जया पुरुषासी देह विकणें ।
तें अत्यंत हीनदीनपणें । काय सांगों त्याची लक्षणे । सर्वगुणें अपूर्ण ॥२२९॥
तें अत्यंत हीनदीनपणें । काय सांगों त्याची लक्षणे । सर्वगुणें अपूर्ण ॥२२९॥
वित्त नेदवे कृपणता ।
काम न पुरवे पुरता१ । प्रीति न करवे तत्त्वतां२ । भेटी मागुता तो नेदी ॥२३०॥
काम न पुरवे पुरता१ । प्रीति न करवे तत्त्वतां२ । भेटी मागुता तो नेदी ॥२३०॥
ऐशियापासाव सुख ।
वांछितां वाढे परम दुःख । जळो त्याचे न पाहें मुख । वोकारी देख येतसे ॥२३१॥
वांछितां वाढे परम दुःख । जळो त्याचे न पाहें मुख । वोकारी देख येतसे ॥२३१॥
एवं जारपुरुषाची१ स्थिती ।
आठवितां चिळसी येती । पुरे पुरे ते संगती । चित्तवृत्ति वीटली ॥२३२॥
आठवितां चिळसी येती । पुरे पुरे ते संगती । चित्तवृत्ति वीटली ॥२३२॥
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्यस्थूणं त्वचारोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद्विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति काऽन्या ॥३३॥
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद्विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति काऽन्या ॥३३॥
श्लोकार्थ – जे हाडांचे बनवलेले आहे ; कणा, बरगड्या व हातपाय यांची हाडे ज्याचे आढे, वासे आणि खांब आहेत; ज्याला कातडे, केस, नखे यांनी घट्ट बांधून टाकले आहे; ज्याच्या नऊ द्वारांतून घाणेरडा मळ सारखा वाहात आहे; जे विष्ठा आणि मूत्र यांनी भरलेले आहे. असे मूर्तिमंत घाणीचे घर असलेले जे हे (पुरुष-) शरीर त्याच्याकडे माझ्याशिवाय दुसरी कोण जाण्यास तयार होईल ? ॥३३॥
नरशरीरगृह सांकडें ।
आढी१ पाखाड्या२ नुसधी हाडें । अस्थींच्या मेढी३ दोंहीकडे । वोलेनि४ कातडे मढियेलें५ ॥२३३॥
आढी१ पाखाड्या२ नुसधी हाडें । अस्थींच्या मेढी३ दोंहीकडे । वोलेनि४ कातडे मढियेलें५ ॥२३३॥
त्यासी सर्वांगी सगळे ।
दिधले रोमावळिचे१ खिळे । घालूनि नखाचे खोबळे२ । अग्री, आंगवळे३ बूजिले ॥२३४॥
दिधले रोमावळिचे१ खिळे । घालूनि नखाचे खोबळे२ । अग्री, आंगवळे३ बूजिले ॥२३४॥
अस्थि-मांस-चर्मबांधा१ ।
सर्वांगी आवळूनि दिधला सांदा२ । रंगीत चर्मरसना३ स्वादा । पुढिले४ बांधा५ बांधिली ॥२३५॥
सर्वांगी आवळूनि दिधला सांदा२ । रंगीत चर्मरसना३ स्वादा । पुढिले४ बांधा५ बांधिली ॥२३५॥
वायुप्रसरणपरिचारें१ ।
केली प्राणापानरंध्रे२ । वरिले डळमळीत शिखरें३ । बालांकुरे४ लाविलीं ॥२३६॥
केली प्राणापानरंध्रे२ । वरिले डळमळीत शिखरें३ । बालांकुरे४ लाविलीं ॥२३६॥
बुजूनि भीतरील सवडी१ ।
बांधाटिलें नवनाडीं । विष्ठामूत्रांची गाढी । नित्य परवडी सांठवण ॥२३७॥
बांधाटिलें नवनाडीं । विष्ठामूत्रांची गाढी । नित्य परवडी सांठवण ॥२३७॥
भीतरिले१ अवकाशी ।
दुर्गंधि ऊठली कैशीं । तेचि प्रवाह अहर्निशीं । नवद्वारांसी वाहताति ॥२३८॥
दुर्गंधि ऊठली कैशीं । तेचि प्रवाह अहर्निशीं । नवद्वारांसी वाहताति ॥२३८॥
अखंड पऱ्हवे१ वाहती मळे ।
देखूनि ज्याचें तो कांटाळे । अहर्निशीं धुतां जळें२ । कदा निर्मळे ते नव्हती ॥२३९॥
देखूनि ज्याचें तो कांटाळे । अहर्निशीं धुतां जळें२ । कदा निर्मळे ते नव्हती ॥२३९॥
सांगतांचि हे गोष्टी ।
ओकारी येतसे पोटीं । ऐशियास१ मी भुलल्ये करंटी२ । विवेक दृष्टी न पाहें ॥२४०॥
ओकारी येतसे पोटीं । ऐशियास१ मी भुलल्ये करंटी२ । विवेक दृष्टी न पाहें ॥२४०॥
अस्थिमांसाचा कोथळा१ ।
विष्ठामूत्राचा गोळा । म्यां आलिंगिला वेळोवेळां । जळो कंटाळा न येचि ॥२४१॥
विष्ठामूत्राचा गोळा । म्यां आलिंगिला वेळोवेळां । जळो कंटाळा न येचि ॥२४१॥
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधीः ।
याऽन्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात्काममच्युतात् ॥३४॥
याऽन्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात्काममच्युतात् ॥३४॥
श्लोकार्थ – या विदेहनगरीमध्ये खरोखरी मीच काय ती एकटी मूर्ख ! खोट्याला खरे मानणारी मीच आहे. आत्मस्वरूपाप्रत नेणाऱ्या आणि ज्याच्या स्वरूपाला व सुखाला कधी नाश नाही अशा ईश्वराला सोडून दुसऱ्याच तुच्छ भोगाची मी वेडगळपणाने इच्छा करते. ॥३४॥
ये विदेहाचे नगरीं ।
मूर्ख मीचि एक देहधारी । हृदयस्थ सांडूनि श्रीहरी । असंतां१ नरी व्यभिचारु ॥२४२॥
मूर्ख मीचि एक देहधारी । हृदयस्थ सांडूनि श्रीहरी । असंतां१ नरी व्यभिचारु ॥२४२॥
असंत पुरुष नेणों किती ।
म्यां भोगिले अहोरातीं । सुख न पवेंचि निश्चितीं । रति भगवंती जंव नाहीं ॥२४३॥
म्यां भोगिले अहोरातीं । सुख न पवेंचि निश्चितीं । रति भगवंती जंव नाहीं ॥२४३॥
जो निकटवर्ती१ हृदयस्थु ।
पुरुषी पुरुषोत्तम अच्युतु । वीर्यच्युतीवीण रमवितु । संतोषें देतु निजात्मना२ ॥२४४॥
पुरुषी पुरुषोत्तम अच्युतु । वीर्यच्युतीवीण रमवितु । संतोषें देतु निजात्मना२ ॥२४४॥
अच्युतें ज्यासि निजसुख दिधलें ।
तें सुख च्यवेना१ कांहीं केलें । ऐशिया हृदयस्था विसरलें । आणिक२ भुललें अकामदा३ ॥२४५॥
तें सुख च्यवेना१ कांहीं केलें । ऐशिया हृदयस्था विसरलें । आणिक२ भुललें अकामदा३ ॥२४५॥
अकामद ते नाशवंत ।
त्यांसी संग केलिया दुःखचि देत । कैसें माझें मूर्ख चित्त । त्यासी आसक्त पैं होतें ॥२४६॥
त्यांसी संग केलिया दुःखचि देत । कैसें माझें मूर्ख चित्त । त्यासी आसक्त पैं होतें ॥२४६॥
त्या आसक्तीची झाली तडातोडी१ ।
लागली अच्युतसुखाची गोडी । ज्याचें सुख भोगितां चढोवढी२ । घडियाघडी३ वाढतें ॥२४७॥
लागली अच्युतसुखाची गोडी । ज्याचें सुख भोगितां चढोवढी२ । घडियाघडी३ वाढतें ॥२४७॥
सुहृत्प्रेष्ठतमो नाथ, आत्मा चायं शरीरिणाम् ।
तं विक्रीयात्मनैवाहं, रमेऽनेन यथा रमा ॥३५॥
तं विक्रीयात्मनैवाहं, रमेऽनेन यथा रमा ॥३५॥
श्लोकार्थ – देहधारी प्राण्यांचा जिवलग प्रियतम मित्र, त्यांचा स्वामी आणि आत्मा, अशा अच्युताला मी आपले सर्वस्व देऊन विकत घेईन आणि त्याची अर्धांगिनी जी लक्ष्मी तिच्या प्रमाणे त्याच्याशी सर्वकाळ रममाण होईन. ॥३५॥
जो सोयरा माझा हृदयस्थु ।
सुख प्रीति प्रिय अच्युतु । तोचि अंतरात्मा सर्वगतु । कांतु१ तो माझा ॥२४८॥
सुख प्रीति प्रिय अच्युतु । तोचि अंतरात्मा सर्वगतु । कांतु१ तो माझा ॥२४८॥
त्यासीच आपुले संवसाटी१ ।
विकत घेईन उठाउठी२ । परमानंदें देईन मिठी । गोठी चावटी३ सांडोनी ॥२४९॥
विकत घेईन उठाउठी२ । परमानंदें देईन मिठी । गोठी चावटी३ सांडोनी ॥२४९॥
रमा१ झाली पायांची दासी ।
मी भोगीन अनारिसी२ । सर्वकाळ सर्वदेशीं । सर्वरूपेसी सर्वस्वे ॥२५०॥
मी भोगीन अनारिसी२ । सर्वकाळ सर्वदेशीं । सर्वरूपेसी सर्वस्वे ॥२५०॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीतुकाराम महाराजांची गाथा
अभंग क्र. १३६२ ते १३७८
१३६२.
आतां देह अवसान१ । हे२ जतन तोंवरी३ ॥१॥ गाऊं नाचूं गदारोळे४ । जिंकों बळें संसार ॥ध्रु॥ याचि जीऊं५ अभिमानें । सेवाधनें बळकट ॥३॥ तुका म्हणे न सरें मागेंे६ । होईन लागें७ आगळा८ ॥४॥
१३६३.
कुळींची हे कुळदेवी । केली ठावी१ संतांनीं ॥१॥ बरवें झालें शरण गेलों । उगविलों२ संकटीं ॥ध्रु॥ आणिलाही रूपा बळें। करूनि खळें३ हरिदासीं ॥३॥ तुका म्हणे समागमें४ । नाचों प्रेमें लागलों ॥४॥
१३६४.
ज्याने आड यावें कांहीं । त्याचे नाही बळ आतां ॥१॥ मन येथें साह्य झालें । हरीच्या धालें गुणवादीं ॥ध्रु॥ चुकुर तो गेला काळ । झाले बळ संगाचें ॥३॥ तुका म्हणे धरूं सत्ता । होईल आतां करूं तें ॥४॥
१३६५.
देवासी तो पुरे एकभाव गांठीं। तोचि त्याचे मिठी देईल पायीं ॥१॥ पाहोनि राहीन कवतुके निराळा । मी मज-वेगळा होऊनियां ॥ध्रु॥ कांहीं नेघें शिरी निमित्ताचा भार । नलगे उत्तर वेचावेंचि ॥३॥ तुका म्हणे जीवें पडिलिया गांठी । मग नाहीं मिठी सुटों येत ॥४॥
१३६६.
लौकिकासाठी या पसाऱ्याचा गोवा । कांहीं नाहीं देवा लागो येत ॥१॥ ठेवावा माथा तो नुचलावा पायीं । ठायींचिये ठायीं हालों नये ॥ध्रु॥ डहुळिल्या मनें वितुळेल रूप । नांव ऐसें ‘पाप’ उपाधी तें ॥३॥ तुका म्हणे देव प्रीतीने कवळीं । ठेविल जवळी उठवूनि ॥४॥
१३६७.
नाहीं होत भार घातल्या उदास । पुरवावी आस सकळही ॥१॥ ऐसा नाहीं मज एकाचा अनुभव । धरीला तो भाव उद्धरिले ॥ध्रु॥ उतावीळ असे शरणागत काजें । धांवा केशीराजें आइकतां ॥३॥ तुका म्हणे हितचिंतनी भरंवसा । नेदी गर्भवासा येऊं देऊं ॥४॥
१३६८.
उपजों मरों हे तो आमुची मिरासी। हे तूं निवारिसी तरी थोर ॥१॥ उभा राहें, करीं खराखोटा वाद । आम्ही झालों निंद्य लंडपणे ॥ध्रु॥ उभयतां आहे करणे समान । तुम्हां ऐसा म्हणे मीहि देवा! ॥३॥ तुका म्हणे हातीं सांपडलें वर्म । अवघाचि भ्रम फेडिन आतां ॥४॥
१३६९.
मेलियांच्या रांडा इच्छिती लेकरूं । लाज नाहीं धरू प्रीत कैशी? ॥१॥ मागिलां पुढिला एक सरोबरी। काळाची पेटारी खांदा वाहे ॥ध्रु॥ आन दिसे परि मरणचि खरें । सांपळां उंदिरें सामाविलीं ॥३॥ तुका म्हणे झाली मनाची परती । निवळली ज्योती दिसों आली ॥४॥
१३७०.
निष्ठुर मी झालों अतिवादागुणें । हें कां नारायणें नेणिजेल? ॥१॥ सांडियेली तुम्ही गोत परि सोय। फोडविली डोय कर्माहाती ॥ध्रु॥ सांपडूनि संदि केली जीवेंसाटीं । घ्यावयासी तुटी कारण हें ॥३॥ तुका म्हणे तुज काय म्हूण उणें । नाहीं अभिमाने चाड देवा ॥४॥
१३७१.
माझें माझ्या हातां आलें । आतां भलें सकळ ॥१॥ काशासाठी विषम थारा? । तो अंतरा विटाळ ॥ध्रु॥ झाली तया दु:खें तुटी । मागिल पोटीं नसावें ॥३॥ तुका म्हणे शुद्ध कुळ । तेथें मळ काशाचा? ॥४॥
१३७२.
समर्थपणे हे करा संपादणी । नसतेंचि मनीं धरिल्याची ॥१॥ दुसऱ्याचे येथें नाहीं चालों येत । तरी मी निवांत पाय पाहे ॥ध्रु॥ खोटियाचे खरे खरियाचे खोटें । मानले गोमटें तुम्हांसी तें ॥३॥ तुका म्हणे तुम्हांसवें करीतां वाद । होईजे तें निंद्य जनीं देवा! ॥४॥
१३७३.
तुम्हां आम्हांसवें न पडावी गांठी । आलेति जगजेठी कळों आतां ॥१॥ किती म्हणों आतां वाईटा वाईट । शिवों नये वीट आल्यावरी ॥ध्रु॥ बोलिल्याची आतां हेचि परचित । भीड भार थीत उडविली ॥३॥ तुका म्हणे आली रोकडी प्रचिती । झांकणे ते किती कोठे देवा! ॥४॥
१३७४.
सकळ सत्ताधारी । व्हावें ऐसें काय हरी! ॥१॥ परि या कृपेच्या वोरसें । कुढावयाचेंचि पिसें ॥ध्रु॥ अंगें सर्वोत्तम । अवघाचि पूर्णकाम ॥३॥ तुका म्हणे दाता । तरि हा जीवदान देता ॥४॥
१३७५.
कोणापाशीं द्यावें माप? । आपेआप राहिले ॥१॥ कासयाची भरोवरी । काय दुरी जवळी? ॥ध्रु॥ एके दाखविले दाहा । फांटा पाहा पुसून ॥३॥ तुका म्हणे सरलें वोझें । आतां माझें सकळ ॥४॥
१३७६.
नभोमय झालें जळ। एकीं सकळ हारपलें ॥१॥ आतां काय सारासारी? । त्याच्या लहरी तयांत ॥ध्रु॥ कैंचा तेथ यावा सांडी? । आप कोंडी आपणां ॥३॥ तुका म्हणे कल्प झाला । अस्त गेला उदय ॥४॥
१३७७.
राजा करी तैसे दाम। चाम तेही चालती ॥१॥ कारण ते सत्ता शिरीं । कोण करी अव्हेर? ॥ध्रु॥ वाहिलें तें सुनें खांदीं । चाले पदी बैसविलें ॥३॥ तुका म्हणे विश्वंभरें । करुणाकरें रक्षिलें ॥४॥
१३७८.
आम्ही देव तुम्ही देव । मध्ये भेव अधिक ॥१॥ कैवाडाच्या धांवा लागें । मागें मागें ‘विठ्ठलें’ ॥ध्रु॥ भेड-साविलें हाकें नादें । वोळखी भेदें मोडिली ॥३॥ तुका म्हणे उभा राहे । मागे पाहे परतोनि ॥४॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
संपूर्ण वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण अनुक्रमणिका
ज्यांना प्रत्यक्षात ग्रंथावरून पारायण करायचे आहे त्यांनी खालील लिंकवरून ग्रंथ मागवावे.
रामकृष्णहरी माऊली 🙏