अनुक्रमणिका
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
जयांचे केलिया स्मरण । होय सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥१॥
ते नमस्कारोनि आता ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीविठ्ठलाय नमः ।
श्रीमातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि ॥
श्रीज्ञानेश्वरी नित्यनेम पारायण
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८. ओवी क्र. १ ते २९
अर्जुन उवाच
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥१॥
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥१॥
मग१, अर्जुने म्हणितलें । हां हों, जी, अवधारिलें ? । जें म्यां पुसिलें । तें निरूपिजो ॥१॥
सांगा, “कवण तें ब्रह्म । कायसया१ नाम कर्म ? । अथवा अध्यात्म । काय म्हणिपे? ॥२॥
अधिभूत१ तें कैसें ? । एथ अधिदैव तें कवण असे ? । हें, उघड, मी परियेसें । ऐसें बोला ॥३॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥
देवा१, अधियज्ञ तो काई ? । कवण पां इये देहीं? । हें अनुमानासि कांहीं । दिठीं न भरे२ ॥४॥
आणि१ नियता२ अंतःकरणीं । तूं जाणिजसी३ देह-प्रयाणीं४ । तें कैसेनि हे शार्ङ्गपाणी । परिसवा मातें” ॥५॥
देखा१, धवळारीं चिंतामणीचा२ । जरी पहुडला३ होय दैवाचा । तरी वोसणतांही४ बोलु तयाचा । सोपु न वचे५ ॥६॥
तैसें अर्जुनाचिया बोलासवें । आलें तेंचि म्हणितलें देवें । “तें परियेसें गा बरवें । जे पुसिलें तुवां” ॥७॥
किरीटी कामधेनुचा पाडा१ । वरी कल्पतरूचा आहे मांदोडा२ । म्हणौनि मनोरथसिद्धीचिया चाडा । तो नवल नोहे ॥८॥
श्रीकृष्ण कोपोनि ज्यासी मारी । तो पावे परब्रह्मसाक्षात्कारीं । मा कृपेनें उपदेशु करी । तो कैशापरी न पवेल ? ॥९॥
जैं कृष्णाचिया होइजे आपण । तैं कृष्ण होय आपुलें अंतःकरण । तेधवा संकल्पाचें आंगण । वोळगती१ सिद्धी ॥१०॥
परि ऐसें जें प्रेम । तें अर्जुनींचि आथि निस्सीम । म्हणौनि तयाचें काम१ । सदा सफळ ॥११॥
या कारणें श्रीअनंतें । तें मनोगत तयाचें पुसतें -। होईल; जाणोनि, आइतें१ । वोगरूनि ठेविलें ॥१२॥
जें अपत्य थानीहुनि निगे१ । तयाची भूक ते मायेसीचि लागे । एहवीं तें शब्दें काय सांगे । मग स्तन्य२ दे येरी३? ॥१३॥
म्हणौनि कृपाळुवा गुरुचिया ठायीं । हें नवल नोहे कांहीं । परि तें असो; आइका, काई । जें देव बोलते जाहले ॥१४॥
श्रीभगवानुवाच
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥३॥
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥३॥
मग१ म्हणितलें सर्वेश्वरें । ‘जें आकारीं इयें खोंकरें२ । कोंदलें३ असत; न खिरे४ । कवणे काळीं ॥१५॥
एहवीं१, सपूरपण२ तयाचें पहावें । तरी शून्यचि नव्हे स्वभावें । वरि गगनाचेनि पालवें३ । गाळूनि घेतलें ॥१६॥
जें ऐसेंही१, परि विरुळें२ । इये विज्ञानाचिये३ खोळे४-। हालवलेंहि; न गळे५ । तें परब्रह्म ॥१७॥
आणि१ आकाराचेनि जालेपणें२ । जन्मधर्मातें नेणें । आकारलोपीं३ निमणे४ । नाहीं कहीं ॥१८॥
ऐशिया आपुलियाचि सहज स्थिती । जया ब्रह्माची नित्यता१ असती। तया नाम सुभद्रापती२ । अध्यात्म गा ॥१९॥
मग१ गगनीं जेवीं निर्मळें२ । नेणों, कैचीं, एके वेळे । उठती घनपटळें३ । नानावर्णं ॥२०॥
तैसें अमूर्तीं१ तिये विशुद्धं । महदादि२ भूतभेदें । ब्रह्मांडाचे बाधे३ । होंचि लागती ॥२१॥
पैं निर्विकल्पाचिये१ बरडीं२ । फुटे आदिसंकल्पाची विरूढी३ । आणि तें सवेंचि मोडोनि४ ये ढोंढी५ । ब्रह्मगोळकांच्या ॥२२॥
तया एकैकाचे भीततरीं१ पाहिजे । तंव बीजाचाची भरिला२ देखिजे । माजीं होतिया जातिया, नेणिजे । लेख३ जीवा४ ॥२३॥
मग१ तया ब्रह्मगोळकांचें अंशांश । प्रसवती आदिसंकल्प असमसहास२। हें असो; ऐसी बहुवस । सृष्टी वाढे ॥२४॥
परि दुजेनविण एकला । परब्रह्मचि, संचला । अनेकत्वाचा आला । पूर जैसा ॥२५॥
तैसें समविषमत्व नेणों, कैचें । वायांचि चराचर रचे । पाहतां प्रसवतिया योनीचे । लक्ष१ दिसती ! ॥२६॥
येरी१ जीवभावाचिये पालविये२ । कांहीं मर्यादा करूं नये । पाहिजे-कवण हें आघवें विये ? । तंव मूळ तें शून्य३ ! ॥२७॥
म्हणौनि, कर्ता मुदल न दिसे । आणि सेखीं१ कारणही कांहीं नसे । माजीं कार्यचि आपैसें । वाढों लागे ॥२८॥
ऐसा करितेनविण१ गोचरु । अव्यक्तीं हा आकारु -। निपजे जो व्यापारु । तया नाम ‘कर्म’ ॥२९॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीएकनाथी भागवत
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८, ओवी क्र. ९८ ते
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गाभ्यां नमः ॥
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च, शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥१०॥
सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥१०॥
श्लोकार्थ – निरनिराळ्या पुष्पांतून भ्रमर ज्याप्रमाणे मध काढून घेतो, त्याप्रमाणे चतुर पुरुषाने लहान किंवा मोठ्या सर्व शास्त्रांतून सर्व प्रकाराने सार ग्रहण करावे. ॥१०॥
अतिलहान सुमन जें कांहीं । भ्रमरा तेथ उपेक्षा नाहीं ।
रिघोनि त्याच्याही ठायीं । आमोद पाहीं सेवितु ॥९८॥
रिघोनि त्याच्याही ठायीं । आमोद पाहीं सेवितु ॥९८॥
थोराथोरा१ ज्या कमळिणी । विकासल्या समर्थपणीं ।
त्यांच्याही ठायीं रिघोनी । सारांश२ सेवुनी जातसे ॥९९॥
त्यांच्याही ठायीं रिघोनी । सारांश२ सेवुनी जातसे ॥९९॥
तैसाचि योगिया नेटकु१ । शास्त्रदृष्टी अतिविवेकु ।
न करी लहान थोर तर्कु । सारग्राहकु होतसे ॥१००॥
न करी लहान थोर तर्कु । सारग्राहकु होतसे ॥१००॥
वेदांती ब्रह्मस्थिती । बोलिली मानी यथानिगुतीं१ ।
इतर स्तोत्री ब्रह्मव्युत्पत्ती२ । तेही अतिप्रीती मानितु ॥१०१॥
इतर स्तोत्री ब्रह्मव्युत्पत्ती२ । तेही अतिप्रीती मानितु ॥१०१॥
पंडितांचे वचन मानी । साधारणु बोलिला हितवचनीं ।
तेंही अतिआदरें मानूनी । सार निवडूनि घेतसे ॥१०२॥
तेंही अतिआदरें मानूनी । सार निवडूनि घेतसे ॥१०२॥
प्रीति होआवी पतीच्या मानसीं । कुळवधू मानी सासुसासऱ्यांसी ।
मान देतसे त्यांच्या दासासी । तेचि प्रीतीसी लक्षूनि ॥१०३॥
मान देतसे त्यांच्या दासासी । तेचि प्रीतीसी लक्षूनि ॥१०३॥
भेसळल्या क्षीरनीरासी । निवडुनि घेइजे राजहंसीं ।
तैसा विवेकयुक्त मानसीं । सारभागासी घेतसे ॥१०४॥
तैसा विवेकयुक्त मानसीं । सारभागासी घेतसे ॥१०४॥
सर्वभूती भगवद्भावो । हा सारभागु मुख्य पहा हो ।
हे निष्ठा ज्यासि महाबाहो१ । त्यासी अपावो२ स्वप्नीं नाहीं ॥१०५॥
हे निष्ठा ज्यासि महाबाहो१ । त्यासी अपावो२ स्वप्नीं नाहीं ॥१०५॥
भरलेया जगाआंतु । सारभागी तो योगयुक्तु ।
यदूसि अवधूत सांगतु । गुरुवृत्तांतु१ लक्षणें ॥१०६॥
यदूसि अवधूत सांगतु । गुरुवृत्तांतु१ लक्षणें ॥१०६॥
गुरुत्वें म्यां मानिली ‘माशी’ । ऐक राया दो प्रकारेंसी ।
एक ते मोहळमासी१ । ग्रामवासी दूसरी ॥१०७॥
एक ते मोहळमासी१ । ग्रामवासी दूसरी ॥१०७॥
सायन्तनं श्वस्तनं वा, न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् ।
पाणिपात्रोदरामत्रो, मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥११॥
पाणिपात्रोदरामत्रो, मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥११॥
श्लोकार्थ – भिक्षा मागून आणलेले धान्य वा अन्न संध्याकाळकरिता अथवा दुसऱ्या दिवसाकरिता संग्रह करून ठेवू नये. मधुमक्षिकेप्रमाणे संग्रह करू नये. पोटापुरतीच भिक्षा ग्रहण करावी. ॥११॥
पहा पां घरींची माशी । बैसल्या साखरेचे राशीं ।
हाती धरोनि घाली मुखाशी । संग्रहो तिसी पैं नाहीं ॥१०८॥
हाती धरोनि घाली मुखाशी । संग्रहो तिसी पैं नाहीं ॥१०८॥
हे होईल सायंकाळा । हे भक्षीन प्रातःकाळां ।
ऐसा संग्रहो वेगळा । नाहीं केला मक्षिका१ ॥१०९॥
ऐसा संग्रहो वेगळा । नाहीं केला मक्षिका१ ॥१०९॥
तैशी योगसंन्यासगती । प्राप्तभिक्षा घेऊनि हातीं ।
तिसी निक्षेपु१ मुखाप्रती । संग्रहस्थिति त्या नाहीं ॥११०॥
तिसी निक्षेपु१ मुखाप्रती । संग्रहस्थिति त्या नाहीं ॥११०॥
भिक्षेलागी पाणिपात्र१ । सांठवण उदरमात्र२ ।
या वेगळे स्वतंत्र । नाहीं घरपात्र३ सांठवणें ॥१११॥
या वेगळे स्वतंत्र । नाहीं घरपात्र३ सांठवणें ॥१११॥
सायन्तनं श्वस्तनं वा, न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।
मक्षिका इव सङ्गृह्णन्, सह तेन विनश्यति ॥१२॥
मक्षिका इव सङ्गृह्णन्, सह तेन विनश्यति ॥१२॥
श्लोकार्थ – मुनीने संध्याकाळकरिता किंवा दुसऱ्या दिवसाकरिता अन्नाचा संग्रह करू नये. संग्रह केला असता मधमाशीप्रमाणे त्या संग्रहासकट त्याचा नाश होतो. ॥१२॥
सायंकाळ-प्रातःकाळासी । भक्ष्यसंग्रहो नसावा भिक्षूसी ।
संग्रहें पावती नाशासी । येविषीं ‘मधुमाशी’ गुरु केली ॥११२॥
संग्रहें पावती नाशासी । येविषीं ‘मधुमाशी’ गुरु केली ॥११२॥
रिघोनि नाना संकटस्थानांसी । मधुसंग्रहो करी मधुमाशी ।
तो संग्रहोचि करी घातासी । मधु न्यावयासी जैं येती ॥११३॥
तो संग्रहोचि करी घातासी । मधु न्यावयासी जैं येती ॥११३॥
संग्रहो यत्नाचिया१ चाडा । मोहळ२ बांधिती अवघडां३ कडां ।
ते दुर्गमी४ रिगू करिती गाढा५ । अर्थ-चाडा मधुहर्ते६ ॥११४॥
ते दुर्गमी४ रिगू करिती गाढा५ । अर्थ-चाडा मधुहर्ते६ ॥११४॥
कां झाडितां मोहळासी । नाशु होतसे मासियांसी ।
संग्रहाची जाती ऐशी । जीवघातासी करवितु ॥११५॥
संग्रहाची जाती ऐशी । जीवघातासी करवितु ॥११५॥
ऐसें देखोनिया जनीं । भक्त-भिक्षु१-योगी-सज्जनीं ।
संग्रहो न करावा भरंवसेनी । नाशु निदानी२ दिसतुसे ॥११६॥
संग्रहो न करावा भरंवसेनी । नाशु निदानी२ दिसतुसे ॥११६॥
आचरावें सत्कर्म । संग्रहावा शुद्ध धर्म ।
हेचि नेणोनियां वर्म । धनकामें अधम१ नाशती ॥११७॥
हेचि नेणोनियां वर्म । धनकामें अधम१ नाशती ॥११७॥
मदगजाची गुरुलक्षणे (११८ ते १४३)
अर्थ विनाशाचें फळ । दुसरें एक नाशाचें मूळ ।
विशेष नाशाचें आहळबाहळ१ । स्त्री केवळ वोळख पां ॥११८॥
विशेष नाशाचें आहळबाहळ१ । स्त्री केवळ वोळख पां ॥११८॥
मूळ नाशासि जीविता । कनक आणि योषिता ।
जंव जंव यांची आसक्तता । तंव तंव चढता भवरोगु ॥११९॥
जंव जंव यांची आसक्तता । तंव तंव चढता भवरोगु ॥११९॥
कनक१ आणि कामिनी२ । ज्यासी नावडे मनींहुनी ।
तोचि जनार्दनु३ जनीं । भरंवसेंनी४ ओळख पां ॥१२०॥
तोचि जनार्दनु३ जनीं । भरंवसेंनी४ ओळख पां ॥१२०॥
जो सुख इच्छील आपणासी । तेणें नातळावें१ स्त्रियेसी ।
येचिविषयीं ‘मदगजासी२’ । गुरु विशेषीं म्यां केला ॥१२१॥
येचिविषयीं ‘मदगजासी२’ । गुरु विशेषीं म्यां केला ॥१२१॥
पदाऽपि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद्दारवीमपि ।
स्पृशन्करीव बद्ध्येत, करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥१३॥
स्पृशन्करीव बद्ध्येत, करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥१३॥
श्लोकार्थ – भिक्षूने स्त्रीला, मग ती लाकडात कोरलेली बाहुली असली तरी, पायानेसुद्धा स्पर्श करू नये. स्पर्श केला असता ज्याप्रमाणे हत्तिणीशी अंगसंग करून हत्ती वेडा होतो आणि खड्डयात पडतो त्याप्रमाणे त्याची स्थिती होते. ॥१३॥
पहा पां षष्टिहायन१ भद्रजाती२ । त्यांपुढे मनुष्य ते किती? ।
ते हस्तिणीचे अंगसंगतीं । बंधन पावती मनुजांचें३ ॥१२२॥
ते हस्तिणीचे अंगसंगतीं । बंधन पावती मनुजांचें३ ॥१२२॥
जो दृष्टी नाणी मनुष्यांसी । तो स्त्रियां वश केला मानवांसी ।
त्यांचेनि बोलें उठी बैसी१ । माथा अंकुशी मारिजे ॥१२३॥
त्यांचेनि बोलें उठी बैसी१ । माथा अंकुशी मारिजे ॥१२३॥
एवं जिणावया संसारासी । जे स्वधर्मनिष्ठ संन्यासी ।
तिहीं देखोनि योषितांसी । लागवेगेंसी१ पळावें ॥१२४॥
तिहीं देखोनि योषितांसी । लागवेगेंसी१ पळावें ॥१२४॥
नको स्त्रियांची भेटी । नको स्त्रियांसी गोष्टी ।
स्त्री देखतांचि दिठीं । उठाउठी१ पळावें ॥१२५॥
स्त्री देखतांचि दिठीं । उठाउठी१ पळावें ॥१२५॥
पळता पळतां पायांतळीं । आल्या काष्ठाची पुतळी ।
तेही नातळावी कुशळीं१ । निर्जीव स्त्री छळी पुरुषातें ॥१२६॥
तेही नातळावी कुशळीं१ । निर्जीव स्त्री छळी पुरुषातें ॥१२६॥
अनिरुद्धे१ स्वप्नीं देखिली उखा२ । तो धरूनि नेला चित्ररेखा३ ।
बाणासुरें बांधिला देखा । कृष्ण सखा जयाचा ॥१२७॥
बाणासुरें बांधिला देखा । कृष्ण सखा जयाचा ॥१२७॥
त्यासी सोडवणेलागी हरी । धांवतां आडवा आला कामारी१ ।
युद्ध जाहलें परस्परीं । शस्त्रास्त्री दारुण२ ॥१२८॥
युद्ध जाहलें परस्परीं । शस्त्रास्त्री दारुण२ ॥१२८॥
एवं हरिहरां भिडतां । जो बांधला स्वप्नींचिया कांता ।
तो सहसा न सुटेची सोडवितां१ । इतरांची कथा कायसी?॥१२९॥
तो सहसा न सुटेची सोडवितां१ । इतरांची कथा कायसी?॥१२९॥
पहा पां स्वप्नींचिया कांता । अनिरुद्धासी केली निरुद्धता१ ।
मा साचचि स्त्री हाती धरितां । निर्गमता२ त्या कैंची?॥१३०॥
मा साचचि स्त्री हाती धरितां । निर्गमता२ त्या कैंची?॥१३०॥
‘पुरुष’ आपणया म्हणविती । सेखी स्त्रियांचे पाय धरिती ।
त्यांसी कैसेनि होईल मुक्ती?। स्त्रीसंगतीं अधःपात ॥१३१॥
त्यांसी कैसेनि होईल मुक्ती?। स्त्रीसंगतीं अधःपात ॥१३१॥
नाऽधिगच्छेत्स्त्रियं प्राज्ञः, कर्हिचिन्मृत्युमात्मनः ।
बलाधिकैः स हन्येत, गजैरन्यैर्गजो यथा ॥१४॥
बलाधिकैः स हन्येत, गजैरन्यैर्गजो यथा ॥१४॥
श्लोकार्थ – बुद्धिवान साधकाने कधीही स्त्रीशी संबंध ठेवू नये. स्त्रीसंग म्हणजे साक्षात् मृत्यूच समजावा. हत्तिणींबरोबर क्रीडा करण्याविषयी युद्ध होऊन बलवान हत्तीलाही इतर हत्ती जमावाने ठार मारतात. (तात्पर्य स्त्रीसंगती नाशाला कारण होते.) ॥१४॥
क्रीडतां गजीमाजी गजपती । त्यावरी सबळ१ भद्रजाती ।
येऊनियां युद्ध करिती । निजबळे मारिती तयातें ॥१३२॥
येऊनियां युद्ध करिती । निजबळे मारिती तयातें ॥१३२॥
तो मारोनियां हस्ती । त्या हस्तिणी समस्ती ।
सबळ भोगी भद्रजाती । नाशाप्रती स्त्री मूळ ॥१३३॥
सबळ भोगी भद्रजाती । नाशाप्रती स्त्री मूळ ॥१३३॥
अहल्येचिया संगतीं । गौतमें विटंबिला अमरपती१ ।
भस्मासुरासी नाशप्राप्ती । स्त्रीसंगतीस्तव जाली ॥१३४॥
भस्मासुरासी नाशप्राप्ती । स्त्रीसंगतीस्तव जाली ॥१३४॥
देखोनि तिलोत्तमा उत्तम वधू१ । सुंद उपसुंद सखे बंधु ।
स्त्रीअभिलाषे चालिला क्रोधु । सुहृदसंबंधू विसरले ॥१३५॥
स्त्रीअभिलाषे चालिला क्रोधु । सुहृदसंबंधू विसरले ॥१३५॥
मग स्त्रीविरहें युद्धाचे ठायीं । दोघे निमाले येरयेरांचे घायीं ।
शेखीं स्त्रीभोगुही नाहीं । मरणमूळ पाहीं योषिता ॥१३६॥
शेखीं स्त्रीभोगुही नाहीं । मरणमूळ पाहीं योषिता ॥१३६॥
ऐसीच पूर्वकल्पींची१ कथा । अवतारी श्रीकृष्ण नांदतां ।
तेणें शिशुपाळ गांजोनि२ सर्वथा । हिरोनि कांता पैं नेली ॥१३७॥
तेणें शिशुपाळ गांजोनि२ सर्वथा । हिरोनि कांता पैं नेली ॥१३७॥
एवं सुरनरपशुंप्रती । नाशासी मूळ स्त्रीसंगती ।
तिचेनि संगें गृहासक्ती । कलहप्राप्ती स्त्रीमूळ ॥१३८॥
तिचेनि संगें गृहासक्ती । कलहप्राप्ती स्त्रीमूळ ॥१३८॥
ग्राम्य स्त्रियांचे संगतीं जाणे । तो बैसला मरणाधरणे ।
मरण आल्याही न करणें । जीवेंप्राणे स्त्रीसंगु ॥१३९॥
मरण आल्याही न करणें । जीवेंप्राणे स्त्रीसंगु ॥१३९॥
वेश्येचे संगतीं जातां । बळाधिक्य१ करी घाता ।
निरंतर स्वपत्नी भोगितां । नाहीं बाधकता हे न म्हण ॥१४०॥
निरंतर स्वपत्नी भोगितां । नाहीं बाधकता हे न म्हण ॥१४०॥
अविश्रम स्त्री सेवितां । कामु पावे उन्मत्तता ।
उन्मत्त कामें सर्वथा । अधःपाता नेइजे ॥१४१॥
उन्मत्त कामें सर्वथा । अधःपाता नेइजे ॥१४१॥
एवं हा ठावोवरी१ । स्त्रीसंग कठिण भारी ।
क्वचित्संगु जाहल्यावरी । नरकद्वारी घालील ॥१४२॥
क्वचित्संगु जाहल्यावरी । नरकद्वारी घालील ॥१४२॥
नरकी घालील हे वार्ता । उद्धाराची कायसी कथा?।
नरकरूप ग्राम्य योषिता । पाहें सर्वथा निर्धारें ॥१४३॥
नरकरूप ग्राम्य योषिता । पाहें सर्वथा निर्धारें ॥१४३॥
अर्थसंग्रहाची बाधकता (१४४ ते १५७)
स्त्री आणि दुसरा अर्थु । हाचि ये लोकी घोर अनर्थु ।
येणें अंतरला निजस्वार्थु । शेखी करी घातु प्राणाचा ॥१४४॥
येणें अंतरला निजस्वार्थु । शेखी करी घातु प्राणाचा ॥१४४॥
न देयं नोपभोग्यं च, लुब्धैर्यद्दुःखसञ्चितम् ।
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो, मधुहेवार्थविन्मधु ॥१५॥
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो, मधुहेवार्थविन्मधु ॥१५॥
श्लोकार्थ – कष्ट करून संग्रह केलेले धन लोभी माणूस कोणाला देत नाही किंवा तो त्याचा स्वत: उपभोगही घेत नाही, तर ज्याप्रमाणे मधमाश्यांनी जमविलेला मध कोणीतरी चाणाक्ष माणूस हरण करतो त्याप्रमाणे ते धन दुसराच कोणीतरी उपभोगतो.॥१५॥
स्वयें खाये ना धर्मु न करी । घरच्यांसी खाऊं नेदी दरिद्री ।
मधुमक्षिकेच्या परी । संग्रहो करी कष्टोनि ॥१४५॥
मधुमक्षिकेच्या परी । संग्रहो करी कष्टोनि ॥१४५॥
माशा मोहळ बांधिती बळें१ । माजीं सांचले मधाचे गोळे ।
तें देखोनि जगाचे डोळे । उपायबळे घेवों पाहाती ॥१४६॥
तें देखोनि जगाचे डोळे । उपायबळे घेवों पाहाती ॥१४६॥
मग झाडींखोडी अरडींदरडीं । जेथिंच्या तेथ जगु झोडी ।
भरती मधाचिया कावडी । ते सेविती गोडी श्रीमंत ॥१४७॥
भरती मधाचिया कावडी । ते सेविती गोडी श्रीमंत ॥१४७॥
माशा मधु न खाती काकुळतीं१ । झाडित्याचे हात माखती ।
स्वादु श्रीमंत सेविती । ज्यांसी लक्ष्मीपती प्रसन्न ॥१४८॥
स्वादु श्रीमंत सेविती । ज्यांसी लक्ष्मीपती प्रसन्न ॥१४८॥
तैसेंचि कृपणाचें यक्षधन१ । नाहीं दान धर्मसंरक्षण ।
त्यातें तस्कर२ नेती मारून । त्यांसही दंडून राजा ने ॥१४९॥
त्यातें तस्कर२ नेती मारून । त्यांसही दंडून राजा ने ॥१४९॥
जे शिणोनि संग्रह करिती । त्यांसी नव्हे भोगप्राप्ती ।
ते द्रव्ये अपरिग्रही सेविती । दैवगती विचित्र ॥१५०॥
ते द्रव्ये अपरिग्रही सेविती । दैवगती विचित्र ॥१५०॥
प्रयासें गृहस्थ करवी अन्न । तें संन्यासी न शिणतां जाण ।
करूनि जाय भोजन । अदृष्ट१ प्रमाण ये अर्थी ॥१५१॥
करूनि जाय भोजन । अदृष्ट१ प्रमाण ये अर्थी ॥१५१॥
यालागीं दैवाधीन जो राहे । तो संग्रहाची चाड न वाहे ।
तें अदृष्टचि साह्य आहे । कृपणता वायें१ करिताति ॥१५२॥
तें अदृष्टचि साह्य आहे । कृपणता वायें१ करिताति ॥१५२॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीतुकाराम महाराजांची गाथा
अभंग क्र. १३३२ ते १३४७
१३३२.
शीतळ तें शीतळाहुनी । पायवणी१ चरणींचें ॥१॥ सेवन हे शिरसा धरीं । अंतरी ही वरदळा२ ॥ध्रु॥ अवघेचि नासी पाप । तीर्थ बाप३ माझ्याचे ॥३॥ बैसोनिया तुका तळीं४ । त्या कल्लोळी५ डौरला६ ॥४॥
१३३३.
गोदेकाठी होता आड१ । करूनि कोड कवतुकें२ ॥१॥ देखण्यांनी३ एक केलें । आइत्या४ नेलें जीवनापें५ ॥ध्रु॥ राखोनियां६ होतो ठाव । अल्प७ जीव लावूनि ॥३॥ तुका म्हणे फिटे धणी८ । हे सज्जनीं विश्रांति ॥४॥
१३३४.
न पाहें माघारें आतां परतोनि । संसारापासूनि विटला१ जीव ॥१॥ सामोरा येऊनि कवळी२ दातारा! । काळाचा हाकारा३ न साहावे ॥ध्रु॥ सावधान चित्त होईल आधारें४ । खेळतांही बरे वाटईल ॥३॥ तुका म्हणे कंठ दाटला५ या सोसें६ । न पवेचि कैसे जवळी हे? ॥४॥
१३३५.
मथनीचे१ नवनीत२ । सर्व हितकारक ॥१॥ दंड-वत३ दंडापरी४ । मागे उरी५ नुरावी ॥ध्रु॥ वचनाचा६ तो पसरु काई । तांतडी७ डोई पाशीच८ ॥३॥ तुका म्हणे जगजेठी । लावी कंठी९ उचलूनि ॥४॥
१३३६.
अवचिताचि१ हाती२ ठेवा । दिला, सेवा न करितां ॥१॥ भाग्य फळले३ झाली भेटी । नेघे तुटी४ यावरी ॥ध्रु॥ दैन्य५ गेलें हरली चिंता । सदैव६ आतां यावरी ॥३॥ तुका म्हणे वांटा७ झाला । बोलों बोला८ देवासी ॥४॥
१३३७.
समर्थाची धरिली कास१ । आतां नाश काशाचा? ॥१॥ ‘धांवे पावें’ करीन लाहो२ । तुमचा अहो विठ्ठला! ॥ध्रु॥ न लगे मज पाहाणे दिशा । हाकेसरिसा ओढसी ॥३॥ तुका म्हणे नव्हे धीर३ । तुम्हां स्थिर४ दयेनें ॥४॥
१३३८.
करूं तैसें पाठांतर१ । करुणाकर२ भाषण ॥१॥ जिहीं केला मूर्तिमंत३ । ऐसा संतप्रसाद ॥ध्रु॥ सोज्वळ४ केल्या वाटा । आइत्या५ नीटा६ मागीलां७ ॥३॥ तुका म्हणे घेऊं धांवा । करूं हावां८ तें जोडी९ ॥४॥
१३३९.
अचळ१ न चळे२ ऐसें झालें मन । धरूनि निज-खूण राहिलों तें ॥१॥ आवडी बैसली गुणांची अंतरीं३ । करूं धणीवरी४ सेवन तें ॥ध्रु॥ एकविध५ भाव नव्हे अभावना६ । आणिक या गुणां न मिळवे ॥३॥ तुका म्हणे माझें पडिलें आहारी७ । ध्यान विटेवरी ठाकलें८ तें ॥४॥
१३४०.
वैष्णवांसंगती सुख वाटे जीवा१ । आणीक मी देवा कांहीं नेणें ॥१॥ गायें नाचे उडे२ आपुलियां छंदें३ । मनाच्या आनंदें आवडीने ॥ध्रु॥ लाज भय शंका दुराविला मान । न कळे साधन यापरतें ॥३॥ तुका म्हणे आतां आपुल्या सायासें४ । आम्हा जगदिशें सांभाळावें ॥४॥
१३४१.
शरण शरण वाणी । शरण त्रिवाचा१ विनवणी ॥१॥ स्तुति न पुरे२ हे वाचा । सत्य दास मी दासांचा ॥ध्रु॥ देह न सांभाळून३ । पायांवरी लोटांगण ॥३॥ विनवी तुका संतां दीन । नोहें गौरवीं उत्तीर्ण ॥४॥
१३४२.
लेकरा लेववी१ माता अळंकार । नाहीं अंत पार आवडीसी ॥१॥ कृपेचें पोसणे२ तुमचे मी दीन । आजि संतजन मायबाप ॥ध्रु॥ आरुषा३ उत्तरीं संतोषे माउली । कवळूनि४ घाली हृदयांत५ ॥३॥ पोटा आले त्याचे नेणे गुणदोष । कल्याणचि आस असावी हे ॥४॥ मनाची ते चाली६ मोहाचिये सोई७ । ओघ८ गंगा काई परतों जाणे? ॥५॥ तुका म्हणे कोठे उदार मेघां शक्ति । माझी तृषा किती चातकाची? ॥६॥
१३४३.
युक्ति१ तंव झाल्या कुंठित सकळा । उरली हे कळा२ जीवनाची ॥१॥ संतचरणीं भावें ठेविलें मस्तक । जोडोनि हस्तक राहिलोंसें ॥ध्रु॥ जाणपणे नेणें कांहींच प्रकार । साक्षी तें अंतर अंतरासी३ ॥३॥ तुका म्हणे तुम्हीं केलें अभयदान४ । तेणें समाधाने५ राहिलोसे ॥४॥
१३४४.
‘हा१ गे आलों’ कोणी म्हणे बुडतिया । तेणें किती तया बळ चढे२ ॥१॥ तुम्हीं तंव भार घेतला सकळ । आश्वासिलों३ बाळ अभयकरें४ ॥ध्रु॥ भुकेलिया आस दावितां, निर्धार५ । किती होय धीर समाधान ॥३॥ तुका म्हणे दिली चिंतामणीसाठीं । उचित कांचवटी६ दंडवत ॥४॥
१३४५.
कैसा तूं देखिला होसील गोपाळीं१ । पुण्यवंतां डोळी, नारायणा! ॥१॥ तेणें लोभें जीव झालासे बराडी२ । आम्ही ऐसी जोडी३ कई लाभों? ॥ध्रु॥ असेल तें कैसें दर्शनाचे सुख । अनुभवें श्रीमुख अनुभवितां४ ॥३॥ तुका म्हणे वाटे देसी आळिंगन । अवस्था५ ते क्षणक्षणा होते ॥४॥
१३४६.
कासया या लोभें केलें आर्तभूत१? । सांगा माझें चित्त नारायणा! ॥१॥ चातकाचे परी एकचि निर्धार२ । लक्षभेदी३ तीर४ फिरों नेणें ॥ध्रु॥ सांवळे रूपडें५ चतुर्भुज मूर्ति । कृष्णनाम चित्तीं संकल्प६ हा ॥३॥ तुका म्हणे करीं आवडीसी ठाव७ । नको माझा भाव८ भंगों देऊं ॥४॥
१३४७.
काय माझा पण१ होईल लटिका२? । ब्रिदावळी३ लोकां दाविली ते ॥१॥ खरी करूनियां देईं माझी आळी४ । येऊनि कुरवाळी५ पांडुरंगें ॥ध्रु॥ आणीक म्यां कोणा म्हणवावें हातीं६? । नये काकुलती७ दुजियासी ॥३॥ तुका म्हणे मज येथेंचि ओळखी । होईन तो सुखी पायांनीच ॥४॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
संपूर्ण वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण अनुक्रमणिका
ज्यांना प्रत्यक्षात ग्रंथावरून पारायण करायचे आहे त्यांनी खालील लिंकवरून ग्रंथ मागवावे.
रामकृष्णहरी माऊली 🙏