अनुक्रमणिका
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
जयांचे केलिया स्मरण । होय सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥१॥
ते नमस्कारोनि आता ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीविठ्ठलाय नमः ।
श्रीमातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि ॥
श्रीज्ञानेश्वरी नित्यनेम पारायण
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ७. ओवी क्र. १९१ ते शेवट
ऐसें वरचिलीचि बरवा१ । सुख जावों लागलें फावा२ । तंव रसस्वादाचिया हांवा३ । लाहो४ केला ॥१९१॥
झडकरी अनुमानाचेनि करतळें । घेऊनि तियें वाक्य फळें । प्रतीतिमुखीं एके वेळे । घालूं पाहे ॥१९२॥
तंव विचाराचिया रसना न दाटती१ । परी हेतूच्या दशनीं२ न फुटती । ऐसें जाणौनि, सुभद्रापती । चुंबिचिना३! ॥१९३॥
मग, चमत्कारला, म्हणे । “इयें जळींचीं मां तारांगणें । कैसा झकविलों१ असलगपणें२ । अक्षरांचेनि ॥१९४॥
इयें पर्दे नव्हती; फुडिया१ । गगनाचिया घडिया ! । येथ आमुची मति बुडालिया२ । थावो३ न निघे ॥१९५॥
वांचूनि, जाणावयाची कें१ गोठी?”। ऐसें जीवीं कल्पूनि किरीटी । तिया पुनरपि केली दृष्टी । यादवेंद्रा ॥१९६॥
मग विनविलें सुभटें । “हां हो जी, ये एकवाटे१ । सातही पदें अनुच्छिष्टें२ । नवलें आहाती ॥१९७॥
एहवीं, अवधानाचेनि वहिलेपणें१ । नाना प्रमेयांचें उगाणें२ । काय श्रवणाचेनि आंगवणें३ । बोलों लाहाती४ ? ॥१९८॥
परी तैसें हैं नोहेचि देवा । देखिला अक्षरांचा मेळावा१ । आणि विस्मयाचिया जीवा । विस्मयो जाला ॥१९९॥
कानाचेनि गवाक्षद्वारें१ । बोलाचे रश्मी२ अभ्यंतरें -। पाहेना, तंव चमत्कारें । अवधान ठकलें३ ॥२००॥
तेवींचि अर्थाची चाड मज आहे । तें सांगतांही वेळु न साहे । म्हणौनि, निरूपण लवलाहें । कीजो; देवा!” ॥२०१॥
ऐसा मागील पडताळा१ घेउनी । पुढां अभिप्राय दृष्टी सूनी२ । तेवींचि माजीं शिरऊनी । आर्ती आपुली ॥२०२॥
कैसी पुसती पाहें पां, जाणिव । भिडेचि तरी लंघो नेदीं शिंव१ । एहवीं श्रीकृष्ण हृदयासि खेंव२ । देवों सरला३ ॥२०३॥
अहो श्रीगुरुतें जैं पुसावें । तैं येणें मानें१ सावध होआवें । हैं, एकचि जाणें, आघवें । सव्यसाची ॥२०४॥
आतां तयाचें तें प्रश्न करणें । वरी सर्वज्ञ श्रीहरीचें बोलणें । हें संजयो आवडलेपणें१ । सांगैल कैसें ! ॥२०५॥
तिये अवधान द्यावें गोठी । बोलिजेल नीट महऱ्हाठी । जैसी कानाचे आधीं दिठी । उपेगा जाये ॥२०६॥
बुद्धीचिया जिभा । बोलाचा न चाखतां गाभा१ । अक्षरांचिया भांबा२ । इंद्रियें जिती३ ॥२०७॥
पाहा पां, मालतीचे१ कळे । घ्राणासि२ कीर वाटले परिमळें । परि वरचिया३ बरवा४ काइ डोळे । सुखिये नव्हती ? ॥२०८॥
तैसें देशियेचिया१ हवावा२ । इंद्रियें करिती राणिवा३ । मग प्रमेयाचिया गांवा । लेसां४ जाइजे ॥२०९॥
ऐसेनि नागरपणें१ । बोलु निमे तें बोलणें२-। ऐका; ज्ञानदेवो म्हणे । निवृत्तीचा ॥२१०॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीएकनाथी भागवत
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८, ओवी क्र. ४१ ते ९७
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गाभ्यां नमः ॥
समुद्राची गुरुलक्षणे (४१ ते ६८)
मुनिः प्रसन्नगम्भीरो, दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥५॥
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥५॥
श्लोकार्थ – मुनीने बाहेर शांत असून अंतःकरणात प्रसन्न असावे. त्याचे मनोगत अनाकलनीय असावे. त्याचा अपमान कोणीही करणार नाही अशी तेजस्विता त्याचे ठायी असावी. तरून जाण्यास कठीण अशा समुद्राप्रमाणे अफाट, निर्विकार आणि शांत वृत्ती मुनीने धारण करावी. ॥५॥
‘समुद्र’ जो गुरु करणें । त्याची परिस पां लक्षणें ।
गंभीरत्व पूर्णपणें । निर्मळ असणे इत्यादि ॥४१॥
गंभीरत्व पूर्णपणें । निर्मळ असणे इत्यादि ॥४१॥
समुद्र सदा सुप्रसन्न । योगी सदा प्रसन्नवदन ।
केव्हाही धुसमुशिलेपण१ । नव्हे जाण निजबोधे ॥४२॥
केव्हाही धुसमुशिलेपण१ । नव्हे जाण निजबोधे ॥४२॥
मीनल्या सरितांचे समळ जळ । समुद्र डहुळेना अतिनिर्मळ ।
तैसीं नाना कर्में करितां सकळ । सदा अविकळ योगिया ॥४३॥
तैसीं नाना कर्में करितां सकळ । सदा अविकळ योगिया ॥४३॥
जळें गंभीर सागर । योगिया स्वानुभवें गंभीर ।
वेळा१ नुल्लंघी सागर । नुल्लंघी योगीश्वर गुरुआज्ञा ॥४४॥
वेळा१ नुल्लंघी सागर । नुल्लंघी योगीश्वर गुरुआज्ञा ॥४४॥
समुद्रीं न रिघवे भलत्यासी । तो बुडवी जळकल्लोळेंसीं ।
योगिया बुडवी संसारासी । भावें त्यापासीं गेलिया ॥४५॥
योगिया बुडवी संसारासी । भावें त्यापासीं गेलिया ॥४५॥
जो रिघणे निघणे१ जाणे जळीं । तो समुद्रीं करी आंघोळी ।
येरांसी लाटांच्या कल्लोळीं । कासाकुळी२ करीतसे ॥४६॥
येरांसी लाटांच्या कल्लोळीं । कासाकुळी२ करीतसे ॥४६॥
तैसीचि योगियासी । सलगी न करवे भलतियासी ।
आपभये भीती आपैसी । तो भाविकांसी सुसेव्य ॥४७॥
आपभये भीती आपैसी । तो भाविकांसी सुसेव्य ॥४७॥
जाहल्या धनवंतु वेव्हारा । उपायीं नुल्लंघवे सागरा ।
तैसें नुल्लंघवे योगीश्वरा । नृपां सुरनरां किन्नरां ॥४८॥
तैसें नुल्लंघवे योगीश्वरा । नृपां सुरनरां किन्नरां ॥४८॥
मळु न राहे सागरीं । लाटांसरिसा टाकी दुरी ।
तैसाचि मळु योगियाभीतरीं । ध्याने निर्धारी न राहे ॥४९॥
तैसाचि मळु योगियाभीतरीं । ध्याने निर्धारी न राहे ॥४९॥
समुद्री मीनली ताम्रपर्णी१ । तेथ जाहली मुक्ताफळांची खाणी ।
योगिया मिनली श्रद्धा येऊनी । तेथ मुक्तखाणी मुमुक्षां ॥५०॥
योगिया मिनली श्रद्धा येऊनी । तेथ मुक्तखाणी मुमुक्षां ॥५०॥
जो समुद्रामाजी रिघोनि राहे । तो नानापरीची रत्ने लाहे ।
योगियांमाजीं जो सामाये । त्याचे वंदिती पाये चिद्रत्नें ॥५१॥
योगियांमाजीं जो सामाये । त्याचे वंदिती पाये चिद्रत्नें ॥५१॥
जैशी समुद्राची मर्यादा । कोणासी न करवे कदा ।
तैशी योगियांची मर्यादा । शास्त्रां वेदां न करवे ॥५२॥
तैशी योगियांची मर्यादा । शास्त्रां वेदां न करवे ॥५२॥
प्रवाहेंवीण जळ । समुद्री जेवीं निश्चळ ।
मृत्युभयेंवीण अचंचळ । असे केवळ योगिया ॥५३॥
मृत्युभयेंवीण अचंचळ । असे केवळ योगिया ॥५३॥
समुद्री प्रवाहो नव्हे काहीं । सदा पूर्ण ठायींच्या ठायीं ।
तैसें योगिया जन्ममरण नाहीं । परिपूर्ण पाहीं सर्वदा ॥५४॥
तैसें योगिया जन्ममरण नाहीं । परिपूर्ण पाहीं सर्वदा ॥५४॥
समुद्रलक्षणें साधितां । अधिक दशा आली हातां ।
ते योगियाची योग्यता । परिस तत्त्वतां सांगेन ॥५५॥
ते योगियाची योग्यता । परिस तत्त्वतां सांगेन ॥५५॥
समुद्रामाजीं जळ । लाटांखालीं अतिचंचळ ।
योगिया अंतरीं अतिनिश्चळ । नाहीं तळमळ कल्पना ॥५६॥
योगिया अंतरीं अतिनिश्चळ । नाहीं तळमळ कल्पना ॥५६॥
समुद्र क्षोभे वेळोवेळे । योगिया क्षोभेना कवणें काळे ।
सर्वथा योगी नुचंबळे । योगबळे सावधु ॥५७॥
सर्वथा योगी नुचंबळे । योगबळे सावधु ॥५७॥
समुद्री भरतें पर्वसंबंधे । योगिया परिपूर्ण सदानंदें ।
समुद्रीं चढूवोहटू चांदें । योगिया निजबोधे सदा सम ॥५८॥
समुद्रीं चढूवोहटू चांदें । योगिया निजबोधे सदा सम ॥५८॥
समुद्र सर्वांप्रति क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर ।
तो सर्वां जीवांसी मधुर । बोधु साचार पैं त्याचा ॥५९॥
तो सर्वां जीवांसी मधुर । बोधु साचार पैं त्याचा ॥५९॥
जयासी बोधु नाहीं पुरता । अनुभव नेणे निजात्मता ।
त्यासी कैंची मधुरता । जेवीं अपक्कता सेंदेची१ ॥६०॥
त्यासी कैंची मधुरता । जेवीं अपक्कता सेंदेची१ ॥६०॥
सागरी वरुषल्या घन । वृथा जाये तें जीवन ।
तैसा योगिया नव्हे जाण । सेविल्या व्यर्थपण येवों नेदी ॥६१॥
तैसा योगिया नव्हे जाण । सेविल्या व्यर्थपण येवों नेदी ॥६१॥
अल्पही योगिया होये१ घेता । तेणे निवारी भवव्यथा ।
यालागीं मुमुक्षी सर्वथा । भगवद्भक्तां भजावें ॥६२॥
यालागीं मुमुक्षी सर्वथा । भगवद्भक्तां भजावें ॥६२॥
समृद्धकामो हीनो वा, नारायणपरो मुनिः ।
नोत्सर्पेत न शुष्येत, सरिद्भिरिव सागरः ॥६॥
नोत्सर्पेत न शुष्येत, सरिद्भिरिव सागरः ॥६॥
श्लोकार्थ – पावसाळ्यात नद्यांनी विपुल पाणी आणले अगर उन्हाळ्यात अल्प पाणी आणले तरी समुद्रात वाढ अगर घट दिसत नाही. त्याप्रमाणेच नारायणाचा एकनिष्ठ भक्त जो मुनी त्यानेही आपल्या इच्छा पूर्ण झाल्या म्हणून आनंदित होऊ नये अगर त्या शेवटास गेल्या नाहीत म्हणून खिन्न होऊ नये. ॥६॥
वर्षाकाळी सरिता सकळ । घेऊनि आल्या अमूप जळ ।
तेणें हरुषेजेना प्रबळ । न चढे जळ जळाब्धीं ॥६३॥
तेणें हरुषेजेना प्रबळ । न चढे जळ जळाब्धीं ॥६३॥
ग्रीष्मकाळाचिये प्राप्ती । सरितांचे यावे१ राहती ।
ते मानूनियां खंती । अपांपती वोहटेना ॥६४॥
ते मानूनियां खंती । अपांपती वोहटेना ॥६४॥
तैसेंचि योगियांच्या ठायीं । नाना समृद्धि आलिया पाहीं ।
अहंता न धरी देहीं । गर्व कांहीं चढेना ॥६५॥
अहंता न धरी देहीं । गर्व कांहीं चढेना ॥६५॥
समृद्धि वेंचिलिया पाठीं । खंती नाहीं योगिया पोटीं ।
तो नारायणपर-दृष्टीं । सुखसंतुष्टी वर्ततु ॥६६॥
तो नारायणपर-दृष्टीं । सुखसंतुष्टी वर्ततु ॥६६॥
संपत्तीमाजी असतां । मी संपन्नु हे नाठवे चित्ता ।
दरिद्र आलिया दरिद्रता । नेणे सर्वथा योगिया ॥६७॥
दरिद्र आलिया दरिद्रता । नेणे सर्वथा योगिया ॥६७॥
दरिद्र आणि संपन्नता । दोन्ही समान त्याचिया चित्ता ।
नाहीं प्रपंचाची आसक्तता । नारायणपर तत्त्वतां निजबोधे ॥६८॥
नाहीं प्रपंचाची आसक्तता । नारायणपर तत्त्वतां निजबोधे ॥६८॥
पतंगाची गुरुलक्षणे (६९ ते ९०)
या प्रपंचाचा कठिण लागु१ । नाशासी मूळ स्त्रीसंगु ।
येचिविषयीं गुरु पतंगु । केला चांगु परियेसीं ॥६९॥
येचिविषयीं गुरु पतंगु । केला चांगु परियेसीं ॥६९॥
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां, तद्भावैरजितेन्द्रियः ।
प्रलोभितः पतत्यन्धे, तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥७॥
प्रलोभितः पतत्यन्धे, तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥७॥
श्लोकार्थ – ईश्वराची मूर्तिमंत मायाच असणाऱ्या स्त्रियेला पाहून आणि तिच्या शृंगारिक हावभावाने मोह पावून, इंद्रियाधीन पुरुष अग्नीच्या ज्वालांनी आकर्षिलेल्या पतंगाप्रमाणे फसतो. ॥७॥
दैवी१ गुणमयी२ जे माया । तिचे सगुणस्वरूप त्या स्त्रिया ।
तेथ प्रलोभ उपजला प्राणियां । भोग भोगावया स्त्रीसुखें ॥७०॥
तेथ प्रलोभ उपजला प्राणियां । भोग भोगावया स्त्रीसुखें ॥७०॥
हावभावविलासगुणीं । व्यंकट१ कटाक्षांच्या बाणीं ।
पुरुषधैर्य कवच भेदोनी । हृदयभुवनीं संचरती ॥७१॥
पुरुषधैर्य कवच भेदोनी । हृदयभुवनीं संचरती ॥७१॥
दारुण१ कटाक्षांच्या घायीं । पुरुषधैर्य पाडिलें ठायीं ।
योषिताबंदीं२ पाडिले पाहीं । भोग-कारागृहीं घातले ॥७२॥
योषिताबंदीं२ पाडिले पाहीं । भोग-कारागृहीं घातले ॥७२॥
स्त्रीभोगाचें जें सुख । तें जाण पां केवळ दुःख ।
तोंडी घालितां मधुर विख । परिपाकी१ देख प्राणांतु ॥७३॥
तोंडी घालितां मधुर विख । परिपाकी१ देख प्राणांतु ॥७३॥
दीपाचिया अंगसंगा । कोण सुख आहे पतंगा? ।
बळें आलिंगू जातां पैं गा । मरणमार्गा लागले ॥७४॥
बळें आलिंगू जातां पैं गा । मरणमार्गा लागले ॥७४॥
पुढिला पतंग निमाला१ देखती । तरी मागिल्यां दीपी अतिआसक्ती ।
तेवीं स्त्रीकामें एक ठकती२ । एकां अतिप्रीती पतंगन्यायें३ ॥७५॥
तेवीं स्त्रीकामें एक ठकती२ । एकां अतिप्रीती पतंगन्यायें३ ॥७५॥
तेवीं विवेकहीन मूर्खा । लोलुप्य१ उपजे स्त्रीसुखा ।
तत्संसर्गे मरण लोकां । न चुके देखा सर्वथा ॥७६॥
तत्संसर्गे मरण लोकां । न चुके देखा सर्वथा ॥७६॥
दीप-रूपाचेनि कोडें१ । पतंग जळोनि स्नेही बुडे ।
तेवीं स्त्रीसंगें अवश्य घडे । पतन रोकडे अंधतमीं२ ॥७७॥
तेवीं स्त्रीसंगें अवश्य घडे । पतन रोकडे अंधतमीं२ ॥७७॥
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥८॥
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥८॥
श्लोकार्थ – भगवंताच्या इच्छेने निर्माण केलेल्या स्त्री, सोन्याचे दागिने, सुंदर वस्त्रे इत्यादी पदार्थांचे ठिकाणी उपभोगाची लालसा वाढल्यामुळे लोभाने जो वेडा झाला आहे तो विवेकशून्य होऊन पतंगाप्रमाणे नाश पावतो. (म्हणून सुंदरतेला भुलू नये.)॥८॥
पहा पां कांता आणि सोनें । वस्त्रे आभरणे१ रत्ने ।
मायेनें रचिली पडणें२ । पतनाकारणें जनांच्या ॥७८॥
मायेनें रचिली पडणें२ । पतनाकारणें जनांच्या ॥७८॥
एकली योषिता नरकी घाली । सुवर्णलोभे नरकु बळी ।
रत्ने भूषणें तत्काळीं । नरकमेळी घालिती ॥७९॥
रत्ने भूषणें तत्काळीं । नरकमेळी घालिती ॥७९॥
ते अवघेचि अनर्थकारी । मीनले योषिताशरीरीं ।
ते देखतांचि पुरंध्री१ । जनांसी उरी मग कैंचेनि ?॥८०॥
ते देखतांचि पुरंध्री१ । जनांसी उरी मग कैंचेनि ?॥८०॥
अंगी वेताळसंचारा१ । त्यावरी पाजिलिया मदिरा ।
मग डुल्लत नाचतां त्या नरा । वोढावारा२ पैं नाहीं ॥८१॥
मग डुल्लत नाचतां त्या नरा । वोढावारा२ पैं नाहीं ॥८१॥
कां भांडाचे१ तोंडी भंडपुराण२ । त्यावरी आला शिमग्याचा सण ।
मग करितां वाग्विटंबन । आवरी कोण तयासी?॥८२॥
मग करितां वाग्विटंबन । आवरी कोण तयासी?॥८२॥
हो कां मोहक मदिरा सर्वांसी । त्यांतु घातले उन्मादद्रव्यासी ।
सेवन करितां त्या रसासी । पारु१ भ्रमासी पैं नाहीं ॥८३॥
सेवन करितां त्या रसासी । पारु१ भ्रमासी पैं नाहीं ॥८३॥
तैसें सोलीव१ मोहाचे रूप । तें जाण योषितास्वरूप ।
त्याहीवरी खटाटोप । वस्त्रे पडप२ भूषणें ॥८४॥
त्याहीवरी खटाटोप । वस्त्रे पडप२ भूषणें ॥८४॥
काजळ कुंकू अलंकार । लेऊनि विचित्र पाटांबर१ ।
वनिता शोभत सुंदर । मायेचे विकार विकारले२ ॥८५॥
वनिता शोभत सुंदर । मायेचे विकार विकारले२ ॥८५॥
माया अजितेंद्रिया बाधी । दासांसंमुख नव्हे त्रिशुद्धी१ ।
ज्याची अतिप्रीती गोविंदीं । त्यासी कृपानिधि रक्षिता ॥८६॥
ज्याची अतिप्रीती गोविंदीं । त्यासी कृपानिधि रक्षिता ॥८६॥
कैसा१ रीतीं रक्षी भक्त । मूळी आत्मा आत्मी नाही तेथ ।
स्त्रीरूपें भासे भगवंत । भक्त रक्षित निजबोधे ॥८७॥
स्त्रीरूपें भासे भगवंत । भक्त रक्षित निजबोधे ॥८७॥
वनिता देखोनि गोमटी । विवेकाची होय नष्ट दृष्टी ।
प्रलोभे उपभोगा देती मिठी । ते दुःखकोटी भोगिती ॥८८॥
प्रलोभे उपभोगा देती मिठी । ते दुःखकोटी भोगिती ॥८८॥
देखोनि दीपरूपीं झगमगी । उपभोगबुद्धि पतंगीं ।
उडी घालितां वेगीं । जळोनि आगीं नासती ॥८९॥
उडी घालितां वेगीं । जळोनि आगीं नासती ॥८९॥
एवं योषितारूपें माया । उपभोगबुद्धी१ भुलवी प्राणियां ।
जे विमुख हरीच्या पायां । त्यांसीच माया भुलवितु ॥९०॥
जे विमुख हरीच्या पायां । त्यांसीच माया भुलवितु ॥९०॥
मधुमक्षिकेची गुरुलक्षणे (९१ ते ११७)
मधुकरीचेनि विंदाणे१ । ‘मधुकर’ म्यां गुरु करणे ।
दुःख नेदितां कार्य साधणे । तीहि लक्षणे परिस पां ॥९१॥
दुःख नेदितां कार्य साधणे । तीहि लक्षणे परिस पां ॥९१॥
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद्ग्रासं, देहो वर्तेत यावता ।
गृहानहिंसन्नातिष्ठेद्वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ॥९॥
गृहानहिंसन्नातिष्ठेद्वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ॥९॥
श्लोकार्थ – जोपर्यंत देह आहे तोपर्यंत कोणत्याही गृहाला (गृहस्थाला) पीडा न करता, मधुकरी (भ्रमराची) वृत्ती स्वीकारून थोडे थोडे अन्न ग्रहण करून मुनीने उपजीविका चालवावी. ॥९॥
भ्रमरु रिघोनि पुष्पामधीं । फूल तरी कुचुंबों नेदी ।
आपुली करी अर्थसिद्धी१ । चोखट२ बुद्धि भ्रमराची ॥९२॥
आपुली करी अर्थसिद्धी१ । चोखट२ बुद्धि भ्रमराची ॥९२॥
तैसीच योगियाची परी । ग्रासमात्र घरोघरीं ।
भिक्षा करूनि उदर भरी । पीडा न करी गृहस्थां ॥९३॥
भिक्षा करूनि उदर भरी । पीडा न करी गृहस्थां ॥९३॥
प्राणधारणेपुरतें१ । योगी मागे भिक्षेतें ।
समर्थ२ दुर्बळ३ विभागातें । न मनूनि चित्तें सर्वथा ॥९४॥
समर्थ२ दुर्बळ३ विभागातें । न मनूनि चित्तें सर्वथा ॥९४॥
रिघोनि कमळिणीपाशीं । भ्रमरु लोभला आमोदासीं१ ।
पद्म संकोचे अस्तासी । तेंचि भ्रमरासी बंधन ॥९५॥
पद्म संकोचे अस्तासी । तेंचि भ्रमरासी बंधन ॥९५॥
जो कोरडे काष्ठ भेदोनि जाये । तो कमळदळी गुंतला ठाये ।
प्रिया१ दुखवेल म्हणौनि राहे । निर्गमु२ न पाहे आपुला ॥९६॥
प्रिया१ दुखवेल म्हणौनि राहे । निर्गमु२ न पाहे आपुला ॥९६॥
तैसाचि जाण संन्यासी । एके ठायीं राहिल्या१ लोलुप्येसीं ।
तेंचि बंधन होये त्यासी । विषयलोभासी गुंतला ॥९७॥
तेंचि बंधन होये त्यासी । विषयलोभासी गुंतला ॥९७॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीतुकाराम महाराजांची गाथा
अभंग क्र. १३१७ ते १३३१
१३१७.
चित्ता ऐसी नको देऊ आठवण । जेणे देवाचे चरण अंतरे१ ते ॥१॥ आलिया वचन रामनाम ध्वनि । ऐकावी कानीं ऐसी गोडी ॥ध्रु॥ मत्सराचा२ ठाव३ शरीरी नसावा । लाभेविण जीवा दु:ख देतो ॥३॥ तुका म्हणे राहे अंतरीं४ शीतळ । शांतीचें तें बळ क्षमा अंगीं ॥४॥
१३१८.
कोण पुण्य कोणा गांठी१ । ज्यासी ऐसियांची भेटी ॥१॥ जिहीं हरी धरिला मनीं । दिले संसारासी पाणी२ ॥ध्रु॥ कोण हा भाग्याचा । ऐसियासी बोले वाचा ॥३॥ तुका म्हणे त्याचे भेटी । होय संसारासी तुटी३ ॥४॥
१३१९.
तरीच हा जीव संसारी उदास१ । धरीला विश्वास तुम्हां सोई२ ॥१॥ एके जातीविण३ नाही कळवळा४ । ओढिली गोपाळा सूत्रदोरी५ ॥ध्रु॥ फुटतसे प्राण६ क्षणाच्या विसरें । हे तों परस्परें सारिखेंचि ॥३॥ तुका म्हणे चित्तीं राखिला अनुभव । तेणे हा संदेह निवारला ॥४॥
१३२०.
किती विवंचना१ करीतसे जीवीं२ । मन धावंडवी३ दाही दिशा ॥१॥ कोणा एका भावें४ तुम्ही अंगीकार । करावा, विचार याचसाठी ॥ध्रु॥ इतर ते आतां लाभ तुच्छ झाले । अनुभवा आले गुणागुण५ ॥३॥ तुका म्हणे लागो अखंड समाधि । जावें प्रेमबोधी६ बुडोनियां ॥४॥
१३२१.
दिकचि१ या नाहीं संसारसंबंधा । तुटेना या बाधा२ भवरोगाची३ ॥१॥ तांतडी४ ते करी म्हणऊनि तांतडी । साधिली५ ते घडी६ सोनियाची७ ॥ध्रु॥ संकल्पाच्या बीजें इंद्रियांची चाली८ । प्रारब्ध तें घाली गर्भवासी ॥३॥ तुका म्हणे बीजें जाळुनी सकळ । करावें गोपाळें आपुले भाट९ ॥४॥
१३२२.
आतां होईन धरणेकरी१ । भीतरीच कोंडीन ॥१॥ नाहीं केली जीवेंसाटीं२ । तो३ कां गोष्टी रुचे४ ते? ॥ध्रु॥ आधी निर्धार५ तो सार६ । मग भार सोसेना ॥३॥ तुका म्हणे खाऊं जेऊं । नेदूं होऊं वेगळा ॥४॥
१३२३.
होईल तरी पुसापुसी१ । उत्तर२ त्यासी योजावें३ ॥१॥ तोंवरी मी पुढे कांहीं । आपुलें नाहीं घालीत ॥ध्रु॥ जाणोनियां अंतर४ देव । जेव्हां, भेव५ फेडिल ॥३॥ तुका म्हणे धरिल हातीं । करील खंती६ वेगळें ॥४॥
१३२४.
हा तो नव्हे काही निराशेचा१ ठाव२ । भलें पोटीं३ वाव४ राखिलिया ॥१॥ विश्वंभरें विश्व सामाविलें५ पोटीं । तेथेंचि शेवटी आम्ही असों ॥ध्रु॥ नेणतां चिंतन करितों अंतरीं । तेथें अभ्यंतरी६ उमटेल७ ॥३॥ तुका म्हणे माझा स्वामी अबोलणा८ । पुरवूं खुणे खुणा जाणतसों ॥४॥
१३२५.
निष्ठुर१ तो दिसे निराकारपणें । कोवळा२ सगुणें प्रतिपाळी३ ॥१॥ केलाच करावा केला कइवाड४ । होईल तें गोड५, न परतें६ ॥ध्रु॥ मथिलिया लागे नवनीत हातां । नासे वितुळतां७ आहाच८ तें ॥३॥ तुका म्हणे आतां मनाशी विचार । करावा तो सार एकचित्तें९ ॥४॥
१३२६.
बहु देवा बरे झालें । नसतें गेलें सोंवळें१ ॥१॥ धोवटाशी२ पडली गांठी । जगजेठी३ प्रसादें ॥ध्रु॥ गादल्याचा४ झाला झाडा५ । गेली पीडा विकल्प६ ॥३॥ तुका म्हणे वरावरी७ । निर्मळ करी निर्मळा ॥४॥
१३२७.
स्वामित्वाचीं१ वर्में२ असोनि जवळी । वाहों जावें मोळी३ गुणासवें४ ॥१॥ काबाडापासूनि५ सोडवा दातारा! । कांहीं नका भारा पात्र६ करूं ॥ध्रु॥ धनवंत्र्या-चिये७ अंगीं सत्ताबळ । व्याधी८ ते सकळ तोडावया ॥३॥ तुका म्हणे आले मोड्यासी९ कोंपट१० । सांडोव्याची११ वाट विसरावी ॥४॥
१३२८.
ऋणाच्या परिहारा१ झालों वोळगणा२ । द्यावी नारायणा वासलाती३ ॥१॥ झालों उतरायी शरीरसंकल्पें४ । चुकों५ द्यावीं पापें सकळही ॥ध्रु॥ आजिवरी होतों धरूनि जीवासी । व्याजें६ कासाविसी७ बहु केलें ॥३॥ तुका म्हणे मना आणिला म्यां भाव८। तुमचा तेथे ठाव९ आहे देवा ॥४॥
१३२९.
येणें पांगें१ पायांपाशीं । निश्चयेंसी राहेन ॥१॥ सांगितली करीन सेवा । सकळ देवा दासत्व ॥ध्रु॥ बंधनाची तुटली बेडी । हेचि जोडी२ मग आम्हां ॥३॥ तुका म्हणे नव्हे क्षण । पायांविण वेगळा ॥४॥
१३३०.
आपुल्या आपण उगवा१ लिगाड२। काय माझें जड३ करून घ्याल? ॥१॥ उद्धारासी काय उधाराचे४ काम? । वाढवूचि श्रम नये देवा! ॥ध्रु॥ करा आतां मजसाठी वाड५ पोट६। ठावें७ नाहीं? तंट८ झालें लोकी ॥३॥ तुका म्हणे बाकी झडलियावरी९ । न पडे व्यवहारी संचिताचे ॥४॥
१३३१.
सर्वसंगी१ वीट२ आला । तूं एकला आवडसी ॥१॥ दिली आतां पायीं मिठी । जगजेठी न सोडीं ॥ध्रु॥ बहु झालों खेदक्षीण३ । येणे शीण तो नासे ॥३॥ तुका म्हणे गंगें वास४ । बहु त्या आस५ स्थळाची ॥४॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
संपूर्ण वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण अनुक्रमणिका
ज्यांना प्रत्यक्षात ग्रंथावरून पारायण करायचे आहे त्यांनी खालील लिंकवरून ग्रंथ मागवावे.
रामकृष्णहरी माऊली 🙏