अनुक्रमणिका
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
जयांचे केलिया स्मरण । होय सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥१॥
ते नमस्कारोनि आता ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीविठ्ठलाय नमः ।
श्रीमातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि ॥
श्रीज्ञानेश्वरी नित्यनेम पारायण
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८. ओवी क्र. ३० ते ५८
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥४॥
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥४॥
आतां, अधिभूत जें म्हणिपे । तेही सांगो संक्षेपें । तरी, होय आणि हारपे१ । अभ्र जैसें ॥३०॥
तैसें, असतेपण आहाच१ । ‘नाहीं होइजे हैं साच’ । जयातें रूपा आणिती पांच-पांच । मिळोनियां ॥३१॥
भूतांतें१ अधिकरणूनि२ असे । आणि भूतसंयोगें तरी दिसे । जें वियोगवेळे भ्रंशें३ । नामरूपादिक ॥३२॥
तयांतें ‘अधिभूत’ म्हणिजे । मग ‘अधिदैव पुरुष१‘ जाणिजे । जेणें प्रकृतीचें भोगिजे । उपार्जिलें२ ॥३३॥
जो चेतनेचा चक्षु१ । जो इंद्रियदेशींचा अध्यक्षु२ । जो देहास्तमानीं३ वृक्षु । संकल्प विहंगमाचा४ ॥३४॥
जो परमात्माचि परी१ दुसरा । जे अहंकारनिद्रा२ निदसुरा३ । म्हणौनि स्वप्नीचिया वोरबारा४ । संतोषें ! शिणे! ॥३५॥
जीव येणें नांवें । जयातें आळविजे१ स्वभावें । तें ‘अधिदैवत’ जाणावें । पंचायतनींचें२ ॥३६॥
आतां, इयेचि शरीरग्रामीं। जो शरीरभावातें उपशमीं१ । तो ‘अधियजु२‘ एथ गा, मी । पंडुकुमरा ॥३७॥
येर अधिदैवाधिभूत । तेहि मीचि, कीर, समस्त । परि पंधरें१ किडाळा२ मिळत । तें काय सांके३ नोहे ? ॥३८॥
तरि तें पंधरेपण न मैळे । आणि किडाळाचियाही अंशा न मिळे । परि, जंव असे तयाचेनि मेळें । तंव सांकेचि१ म्हणिजे ॥३९॥
तैसें, अधिभूतादि आघवें । हें अविद्येचेनि पालवें१ । झांकलें, तंव मानावें । वेगळें ऐसें ॥४०॥
तेचि अविद्येची जवनिका१ फिटे । आणि भेदभावाची अवधी२ तुटे । मग म्हणों एक होऊनि जरी आटे । तरी काय दोनी होती ? ॥४१॥
पै केशांचा गुंडाळा । वरि ठेविली स्फटिक-शिळा । ते वरि पाहिजे डोळां । तंव भेदली गमती१ ॥४२॥
पाठीं केश परौते१ नेले । आणि भेदलेपण, काय, नेणों, जाहलें ! । तरी डांक देऊनि सांदिलें । शिळेतें काई ? ॥४३॥
ना१ ते अखंडचि आयती२ । परि संगे भिन्न गमली होती । ते सारिलिया, मागौती । जैसी कां तैसी ॥४४॥
तेवींचि अहंभावो जाये । तरी ऐक्य१ तें आधींचि आहे । हेंचि साचें जेथ होये । तो अधियजु मी ॥४५॥
पैं गा आम्हीं तुज । सकळ यज्ञ कर्मज । सांगितलें, कां जें काज१ । मनीं धरूनि ॥४६॥
तो हां सकळ जीवांचा विसांवा । नैष्कर्म्य सुखाचा ठेवा । परि उघड करूनि, पांडवा । दाविजत असे ॥४७॥
पहिलिया वैराग्यइंधन परिपूर्ती१ । इंद्रियानळीं प्रदीप्तीं२ । विषयद्रव्यांचिया३ आहुती । देऊनियां ॥४८॥
मग वज्रासन१ तेचि उर्वी२– । शोधूनि आधारमुद्रा३ बरवी । वेदिका४ रचे मांडवीं । शरीराच्या ॥४९॥
तेथ संयमाग्नीचीं१ कुंडें । इंद्रियद्रव्याचेनि पवाडें२ । यजिजती उदंडें । युक्तिघोषे३ ॥५०॥
मग मनप्राणसंयमु१ । हाचि हवनसंपदेचा संभ्रमु२ । येणें संतोषविजे निर्धमु३ । ज्ञानानळु४ ॥५१॥
ऐसेनि हैं सकळ ज्ञानीं सर्पे१ । मग ज्ञान तें ज्ञेयीं२ हारपे । पाठीं ज्ञेयचि, ‘स्व-रूपें’ । निखिल उरे ॥५२॥
तया नांव गा अधियजु । ऐसें बोलिला जंव सर्वजु । तंव अर्जुन अतिप्राजु१ । तया पातलें२ तें ॥५३॥
हें जाणोनि म्हणितलें देवें । “पार्था, परिसतु आहासि बरवें!” । या कृष्णाचिया बोलासवें । येरु१ सुखाचा जाहला ॥५४॥
देखा, बालकाचिया धणीं धाईजे१ । कां, शिष्याचेनि जाहलेपणें२ होइजे । हें सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे । कां प्रसवतिया३ ॥५५॥
म्हणौनि, सात्विक भावांची मांदी१ । कृष्णाआंगीं अर्जुनाआधीं । न समातसे२, परी बुद्धी । सांवरूनि देवें ॥५६॥
मग पिकलिया सुखाचा परिमळु१ । कीं, निवालिया अमृताचा कल्लोळु२ । तैसा कोंवळा आणि रसाळु । बोलु बोलिला ॥५७॥
म्हणे१ “परिसणेयांचिया राया२। आइकें बापा, धनंजया । ऐसी जळो सरलिया माया । तेथ जाळितें३ तेंही जळे” ॥५८॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीएकनाथी भागवत
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८, ओवी क्र. १५३ ते २००
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गाभ्यां नमः ॥
दुःखें१ उपार्जूनि२ वित्त ।
गृहसामग्री नाना पदार्थ । त्याचे पाक करवी गृहस्थ । निजभोगार्थ आवडीं ॥१५३॥
गृहसामग्री नाना पदार्थ । त्याचे पाक करवी गृहस्थ । निजभोगार्थ आवडीं ॥१५३॥
तेथ समयीं आला अतिथ ।
संन्यासी ब्रह्मचारी अन्नार्थ । गृहस्थाआधी तो सेवित । तोंड पाहत गृहमेधी१ ॥१५४॥
संन्यासी ब्रह्मचारी अन्नार्थ । गृहस्थाआधी तो सेवित । तोंड पाहत गृहमेधी१ ॥१५४॥
जैसें दवडून मोहळमाशियांसी ।
मधुहर्ता मधु प्राशी । तैसें होय गृहस्थासी । नेती संन्यासी सिद्धपाकु१ ॥१५५॥
मधुहर्ता मधु प्राशी । तैसें होय गृहस्थासी । नेती संन्यासी सिद्धपाकु१ ॥१५५॥
समयीं पराङ्मुख झालिया यती१ ।
सकळ पुण्ये क्षया जाती । यथाकाळी आलिया अतिथी । स्वधर्मु रक्षिती सर्वथा ॥१५६॥
सकळ पुण्ये क्षया जाती । यथाकाळी आलिया अतिथी । स्वधर्मु रक्षिती सर्वथा ॥१५६॥
अर्थसंग्रहाची बाधकता ।
तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां । ‘मृग’१ गुरु केला सर्वथा । तेही कथा परियेसीं ॥१५७॥
तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां । ‘मृग’१ गुरु केला सर्वथा । तेही कथा परियेसीं ॥१५७॥
मृगाची गुरुलक्षणे (१५८ ते १६९)
ग्राम्यगीतं न श्रुणुयाद्यतिर्वनचरः क्वचित् ।
शिक्षेत हरिणाद्बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥१७॥
शिक्षेत हरिणाद्बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥१७॥
श्लोकार्थ – वनामध्ये राहणाऱ्या यतीने शृंगारविषयक गाणे कधीही ऐकू नये. पारध्याच्या गाण्याने मोहित होऊन बद्ध झालेल्या हरणापासून हे शिकावे. ॥१७॥
ग्राम्यजनवार्ता१ ।
कां ग्राम्य स्त्रियांच्या गीता । ऐके जो कां तत्त्वतां । बंधन सर्वथा तो पावे ॥१५८॥
कां ग्राम्य स्त्रियांच्या गीता । ऐके जो कां तत्त्वतां । बंधन सर्वथा तो पावे ॥१५८॥
अखंड पाहतां दीपाकडे ।
घंटानादें झालें वेडें । मृग पाहों विसरला पुढे । फांसीं पडे सर्वथा ॥१५९॥
घंटानादें झालें वेडें । मृग पाहों विसरला पुढे । फांसीं पडे सर्वथा ॥१५९॥
ग्राम्य योषितांचे गीत ।
ऐकतां कोणाचे भुलेना चित्त?। मृगाच्या ऐसा मोहित । होय निश्चित निजस्वार्था ॥१६०॥
ऐकतां कोणाचे भुलेना चित्त?। मृगाच्या ऐसा मोहित । होय निश्चित निजस्वार्था ॥१६०॥
जो बोलिजे तापसांचा मुकुटी१ ।
ज्यासी स्त्रियांसी नाहीं भेट गोष्टी । तो ऋष्यशृंग उठाउठी२ । स्त्रीगीतासाठी भुलला ॥१६१॥
ज्यासी स्त्रियांसी नाहीं भेट गोष्टी । तो ऋष्यशृंग उठाउठी२ । स्त्रीगीतासाठी भुलला ॥१६१॥
नृत्यवादित्रगीतानि, जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् ।
आसां क्रीडनको वश्य, ऋष्यश्रृङ्गो मृगीसुतः ॥१८॥
आसां क्रीडनको वश्य, ऋष्यश्रृङ्गो मृगीसुतः ॥१८॥
श्लोकार्थ – स्त्रियांचे कामोद्दीपक नाचणे, वाद्यवादन व गाणे लक्ष लावून ऐकल्यामुळेच हरिणीपुत्र ऋष्यशृंग ऋषी हा त्यांच्या पूर्णपणे आहारी जाऊन त्यांचे खेळणे बनला. ॥१८॥
मधुर वीणागुणक्वणित१ ।
ग्राम्य स्त्रियांचे गीत नृत्य । देखतां पुरुष वश्य होत । जैसें गळबंधस्थ२ वानर ॥१६२॥
ग्राम्य स्त्रियांचे गीत नृत्य । देखतां पुरुष वश्य होत । जैसें गळबंधस्थ२ वानर ॥१६२॥
जो तापसांमाजी जगजेठी१ ।
जो जन्मला मृगीच्या पोटीं । जो नेणे स्त्रियांची भेटीगोठी । न पाहे दृष्टी योषिता ॥१६३॥
जो जन्मला मृगीच्या पोटीं । जो नेणे स्त्रियांची भेटीगोठी । न पाहे दृष्टी योषिता ॥१६३॥
तो ऋष्यश्रृंग स्त्रीदृष्टीं ।
वश्य जाहला उठाउठी । धांवे योषितांचे पाठोवाठीं१ । त्यांचे गोष्टीमाजी वर्ते ॥१६४॥
वश्य जाहला उठाउठी । धांवे योषितांचे पाठोवाठीं१ । त्यांचे गोष्टीमाजी वर्ते ॥१६४॥
गारुड्याचें वानर जैसें ।
स्त्रियांसंगें नाचे तैसें । प्रमदादृष्टी१ जाहला पिसें२ । विवेकु मानसें विसरला ॥१६५॥
स्त्रियांसंगें नाचे तैसें । प्रमदादृष्टी१ जाहला पिसें२ । विवेकु मानसें विसरला ॥१६५॥
विसरला तपाचा खटाटोपु१ ।
विसरला विभांडक बापु । विसरला ब्रह्मचर्यकृत२ संकल्पु । स्त्रियानुरूपु नाचतु ॥१६६॥
विसरला विभांडक बापु । विसरला ब्रह्मचर्यकृत२ संकल्पु । स्त्रियानुरूपु नाचतु ॥१६६॥
स्त्रीबाधेएवढा बाधु ।
संसारी आणिक नाहीं गा सुबुद्धु१ । नको नको स्त्रियांचा विनोदु२ । दुःखसंबंधु सर्वांसी ॥१६७॥
संसारी आणिक नाहीं गा सुबुद्धु१ । नको नको स्त्रियांचा विनोदु२ । दुःखसंबंधु सर्वांसी ॥१६७॥
वारिलें१ नाइकावें ग्राम्य गीता ।
हे सत्य सत्य गा सर्वथा । तेथ हरिकीर्तन कथा । जाहल्या परमार्थतां ऐकावें ॥१६८॥
हे सत्य सत्य गा सर्वथा । तेथ हरिकीर्तन कथा । जाहल्या परमार्थतां ऐकावें ॥१६८॥
रामनामें विवर्जित ।
ग्रामणी१ बोलिजे तें ‘ग्राम्यगीत’ । तें नाइकावे निश्चित । कवतुकें तेथ न वचावें ॥१६९॥
ग्रामणी१ बोलिजे तें ‘ग्राम्यगीत’ । तें नाइकावे निश्चित । कवतुकें तेथ न वचावें ॥१६९॥
मीनाची गुरुलक्षणे (१७० ते १८७)
‘मीन’ गुरु करणें ।
तेंही अवधारा लक्षणे । रसनेचेनि लोलुप्यपणें । जीवेंप्राणे जातसे ॥१७०॥
तेंही अवधारा लक्षणे । रसनेचेनि लोलुप्यपणें । जीवेंप्राणे जातसे ॥१७०॥
जिह्वयाऽतिप्रमाथिन्या, जनो रसविमोहितः ।
मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥१९॥
मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥१९॥
श्लोकार्थ – गळाच्या आमिषाला भुलून मासा मृत्यूच्याच दारात जातो, त्याप्रमाणे विषयी जीव जिव्हेच्या फाजील चोचल्यामुळे पदार्थाच्या रसाला चटावतो आणि शेवटी नाश पावतो. ॥१९॥
अर्थ-संग्रहें जीवघातु ।
स्त्रिया-आसक्ती अधःपातु । रसनालोलुप्ये पावे मृत्यु । विविध१ घातु जीवासी ॥१७१॥
स्त्रिया-आसक्ती अधःपातु । रसनालोलुप्ये पावे मृत्यु । विविध१ घातु जीवासी ॥१७१॥
ज्यासी रसनालोलुप्यता१ गाढी२ ।
त्यासी अनर्थुचि जोडे३ जोडी४ । दुःखाच्या भोगवी कोडी५ । रसनागोडी बाधक ॥१७२॥
त्यासी अनर्थुचि जोडे३ जोडी४ । दुःखाच्या भोगवी कोडी५ । रसनागोडी बाधक ॥१७२॥
रसना आमिषाची१ गोडी ।
लोलुप्ये मीनु गिळी उंडी२ । सवेंचि३ गळु४ टाळू फोडी । मग चरफडी५ अडकलिया ॥१७३॥
लोलुप्ये मीनु गिळी उंडी२ । सवेंचि३ गळु४ टाळू फोडी । मग चरफडी५ अडकलिया ॥१७३॥
पाहतां रस उत्तम दिसत ।
भीतरी रोगांचे गळ गुप्त । रस आसक्ती जे सेवित । ते चडफडित भवरोगें ॥१७४॥
भीतरी रोगांचे गळ गुप्त । रस आसक्ती जे सेवित । ते चडफडित भवरोगें ॥१७४॥
गळी अडकला जो मासा ।
तो जिता ना मरे चरफडी जैसा । तेवीं रोगु लागल्या माणसा । दुःखदुर्दशा भोगित ॥१७५॥
तो जिता ना मरे चरफडी जैसा । तेवीं रोगु लागल्या माणसा । दुःखदुर्दशा भोगित ॥१७५॥
जो रसनालोलुप्ये१ प्रमादी२ ।
त्यासी कैंची सुबुद्धी?। जन्ममरणें निरवधी३ । भोगी त्रिशुद्धी४ रसदोषे ॥१७६॥
त्यासी कैंची सुबुद्धी?। जन्ममरणें निरवधी३ । भोगी त्रिशुद्धी४ रसदोषे ॥१७६॥
रस सेविलियासाठीं ।
भोगवी जन्मांचिया कोटी । ‘हें न घडे’ म्हणसी पोटीं१ । राया ते गोठी परियेसीं ॥१७७॥
भोगवी जन्मांचिया कोटी । ‘हें न घडे’ म्हणसी पोटीं१ । राया ते गोठी परियेसीं ॥१७७॥
इंद्रियांची सजीवता ।
ते रसनेआधीन सर्वथा । रसनाद्वारे रस घेतां । उन्मत्तता इंद्रियां ॥१७८॥
ते रसनेआधीन सर्वथा । रसनाद्वारे रस घेतां । उन्मत्तता इंद्रियां ॥१७८॥
मातली जे इंद्रियसत्ता ।
ते नेऊन घाली अधःपाता । रसना न जिणतां सर्वथा । भवव्यथा चुकेना ॥१७९॥
ते नेऊन घाली अधःपाता । रसना न जिणतां सर्वथा । भवव्यथा चुकेना ॥१७९॥
आहारेंवीण देह न चले ।
सेविल्या इंद्रियवर्गु१ खवळे२ । रसनाजयाचें मूळ कळे । तैं दुःखें सकळे मावळतीं३ ॥१८०॥
सेविल्या इंद्रियवर्गु१ खवळे२ । रसनाजयाचें मूळ कळे । तैं दुःखें सकळे मावळतीं३ ॥१८०॥
इंद्रियाणि जयन्त्याशु, निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनं, तन्निरन्नस्य वर्धते ॥२०॥
वर्जयित्वा तु रसनं, तन्निरन्नस्य वर्धते ॥२०॥
श्लोकार्थ – आहार सोडणारे व मनावर ताबा मिळविणारे मुनी रसनेंद्रिय वगळून इतर इंद्रिये स्वाधीन करून घेतात. आग्रहाने आहार बंद केला असता जिभेची त्या पदार्थाबद्दलची इच्छा वाढतच जाते. ॥२०॥
आहार वर्जूनि साधक ।
इतर इंद्रियें जिंतिलीं देख । तंव तंव रसना वाढे अधिक । ते अजिंक्य१ न जिंकवे ॥१८१॥
इतर इंद्रियें जिंतिलीं देख । तंव तंव रसना वाढे अधिक । ते अजिंक्य१ न जिंकवे ॥१८१॥
इंद्रियांसी आहाराचे बळ ।
ती निराहारें झाली विकळ१ । तंव तंव रसना वाढे प्रबळ । रसनेचे बळ निरन्ने२ ॥१८२॥
ती निराहारें झाली विकळ१ । तंव तंव रसना वाढे प्रबळ । रसनेचे बळ निरन्ने२ ॥१८२॥
तावज्जितेन्द्रियो न स्याद्विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।
न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥२१॥
न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥२१॥
श्लोकार्थ – डोळे, कान ही इतर इंद्रिये जिंकली तरी जोपर्यंत जीभ जिंकली नाही तोपर्यंत संपूर्ण इंद्रियनिग्रह झाला असे होत नाही. जीभ जिंकली म्हणजे सर्व जिंकले असे समजावे. ॥२१॥
निरन्ने इंद्रियें जिंतिलीं ।
ती जिंतिली हे मिथ्या बोली । अन्न घेतांचि सरसावलीं१ । सावध जाहलीं निजकर्मी२ ॥१८३॥
ती जिंतिली हे मिथ्या बोली । अन्न घेतांचि सरसावलीं१ । सावध जाहलीं निजकर्मी२ ॥१८३॥
जंव रसना नाही जिंकिली ।
तंव ‘जितेंद्रिय’ मिथ्या बोली । जैं साचार१ रसना जिंकिली । तैं वाट मोडिली विषयांची ॥१८४॥
तंव ‘जितेंद्रिय’ मिथ्या बोली । जैं साचार१ रसना जिंकिली । तैं वाट मोडिली विषयांची ॥१८४॥
विषयाआंतील गोडपण ।
रसनेआंतील जाणपण । दोंहीसी ऐक्य केल्या जाण । रसना संपूर्ण जिंतिली ॥१८५॥
रसनेआंतील जाणपण । दोंहीसी ऐक्य केल्या जाण । रसना संपूर्ण जिंतिली ॥१८५॥
सर्वां गोडियांचे गोड आहे ।
ते गोडीस जो लागला राहे१ । त्यासीचि रसना वश्य होये । रस-अपाये न बाधिती ॥१८६॥
ते गोडीस जो लागला राहे१ । त्यासीचि रसना वश्य होये । रस-अपाये न बाधिती ॥१८६॥
रसनाजिताचें वाधावणें१ ।
तेणें ब्रह्मसायुज्यीं पडे ठाणे । सोहळा परमानंदें भोगणें । रसना जेणें जिंतिली ॥१८७॥
तेणें ब्रह्मसायुज्यीं पडे ठाणे । सोहळा परमानंदें भोगणें । रसना जेणें जिंतिली ॥१८७॥
वेश्येची गुरुलक्षणे (१८८ ते ३०६)
अवधूत म्हणे नृपनंदना ।
‘वेश्या’ गुरु म्यां केली जाणा । तिच्या शिकलों ज्या लक्षणां । विचक्षणा१ अवधारीं ॥१८८॥
‘वेश्या’ गुरु म्यां केली जाणा । तिच्या शिकलों ज्या लक्षणां । विचक्षणा१ अवधारीं ॥१८८॥
पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद्विदेहनगरे पुरा ।
तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥२२॥
तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥२२॥
श्लोकार्थ – मिथिलानगरीत पूर्वी पिंगला नावाची एक वेश्या होती, तिच्यापासून मी थोडेसे शिकलो. हे राजा, ते मी तुला सांगतो, ऐक. ॥२२॥
पूर्वी विदेहाचे१ नगरीं ।
‘पिंगला’ नामें वेश्या वासु करी । तिसी आसनिरासेंवरी२ । भारी३ उपजलें ॥१८९॥
‘पिंगला’ नामें वेश्या वासु करी । तिसी आसनिरासेंवरी२ । भारी३ उपजलें ॥१८९॥
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं, सङ्केत उपनेष्यती ।
अभूतकाले बहिर्द्वारी, बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥२३॥
अभूतकाले बहिर्द्वारी, बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥२३॥
श्लोकार्थ – ती स्वैरिणी वेश्या, कोणातरी सुंदर तरुणाला घरात नेण्याच्या इच्छेने अंगावर सुंदर अलंकार घालून दाराबाहेर नेहमीप्रमाणे योग्य वेळी उभी राहिली. ॥२३॥
ते स्वैरिणी स्वेच्छाचारी ।
सायंकाळी उभी द्वारीं । नाना अळंकार-अंबरी१ । शृंगारकुसरी शोभत ॥१९०॥
सायंकाळी उभी द्वारीं । नाना अळंकार-अंबरी१ । शृंगारकुसरी शोभत ॥१९०॥
आधींच रूप उत्तम ।
वरी१ शृंगारिली मनोरम२ । करावया ग्राम्यधर्म । पुरुष उत्तम पहातसे ॥१९१॥
वरी१ शृंगारिली मनोरम२ । करावया ग्राम्यधर्म । पुरुष उत्तम पहातसे ॥१९१॥
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य, पुरुषान्पुरुषर्षभ ।
ताञ्छुल्कदान्वित्तवतः, कान्तान्मेनेऽर्थकामुका ॥२४॥
ताञ्छुल्कदान्वित्तवतः, कान्तान्मेनेऽर्थकामुका ॥२४॥
श्लोकार्थ – हे राजा, मार्गावरून अनेक पुरुष जाताना ती पाहात होती व प्रत्येक जण मोठा श्रीमंत, खूप पैसा देणारा आणि सुंदर आहे असे मनात मानीत होती, कारण तिला पैसाच पाहिजे होता. ॥२४॥
सगुण१ सुरूप२ धनवंत ।
कामकौशल्ये पुरवी आर्त३ । अर्थ देऊनि करी समर्थ४ । ऐसा कांत५ पहातसे ॥१९२॥
कामकौशल्ये पुरवी आर्त३ । अर्थ देऊनि करी समर्थ४ । ऐसा कांत५ पहातसे ॥१९२॥
ऐक गा पुरुषश्रेष्ठा! ।
पुरुष येतां येतां देखे वाटा । त्यासी खुणावी नेत्रव्यंकटा । कामचेष्टा दावूनि ॥१९३॥
पुरुष येतां येतां देखे वाटा । त्यासी खुणावी नेत्रव्यंकटा । कामचेष्टा दावूनि ॥१९३॥
आगतेष्वपयातेषु, सा सङ्केतोपजीविनी ।
अप्यन्यो वित्तवान्कोऽपि, मामुपैष्यति भूरिदः ॥२५॥
अप्यन्यो वित्तवान्कोऽपि, मामुपैष्यति भूरिदः ॥२५॥
श्लोकार्थ – पैशाकरिता देहविक्रय करणाऱ्या त्या वेश्येने वाटेने येणारे जाणारे अनेक पुरुष पाहिले. माझ्याकडे ह्यांच्यापेक्षाही अधिक पैसा देणारा कोणीतरी निश्चित् येईल अशी आशा ती करीत राहिली. ॥२५॥
येत्या पुरुषास हाणी खडा ।
एकासी म्हणे घ्या जी विडा । डोळा घाली जात्याकडा१ । एकापुढां भंवरी दे ॥१९४॥
एकासी म्हणे घ्या जी विडा । डोळा घाली जात्याकडा१ । एकापुढां भंवरी दे ॥१९४॥
ठेवूनि संकेतीं जीवित ।
ऐसे नाना संकेत१ दावित । पुरुष तिकडे न पाहात । येत जात कार्यार्थी ॥१९५॥
ऐसे नाना संकेत१ दावित । पुरुष तिकडे न पाहात । येत जात कार्यार्थी ॥१९५॥
गेल्या पुरुषातें निंदित ।
द्रव्यहीन हे अशक्त । रूपें विरूप अत्यंत । उपेक्षित धिक्कारें ॥१९६॥
द्रव्यहीन हे अशक्त । रूपें विरूप अत्यंत । उपेक्षित धिक्कारें ॥१९६॥
आतां येईल वित्तवंत ।
अर्थदानी अतिसमर्थ । माझा धरोनियां हात । कामआर्त पुरवील ॥१९७॥
अर्थदानी अतिसमर्थ । माझा धरोनियां हात । कामआर्त पुरवील ॥१९७॥
एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती ।
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥२६॥
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥२६॥
श्लोकार्थ – अशा प्रकारे, आत जा, बाहेर ये, पुन्हा दाराजवळ उभी राहा असे करता करता निराशेने तिची झोप उडून गेली; (तोपर्यंत) मध्यरात्र उलटून गेली. ॥२६॥
ऐसें दुराशा भरलें चित्त ।
निद्रा न लगे उद्वेगित१ । द्वार धरोनि तिष्ठत२ । काम वांछित पुरुषांसीं ॥१९८॥
निद्रा न लगे उद्वेगित१ । द्वार धरोनि तिष्ठत२ । काम वांछित पुरुषांसीं ॥१९८॥
रिघों जाय घराभीतरीं ।
सांचल१ ऐकोनि रिघे बाहेरी । रिघतां निघतां येरझारी । मध्यरात्री पैं झाली ॥१९९॥
सांचल१ ऐकोनि रिघे बाहेरी । रिघतां निघतां येरझारी । मध्यरात्री पैं झाली ॥१९९॥
सरली१ पुरुषाची वेळ ।
रात्र झाली जी प्रबळ२ । निद्रा व्यापिले लोक सकळ । पिंगला विव्हळ३ ते काळीं ॥२००॥
रात्र झाली जी प्रबळ२ । निद्रा व्यापिले लोक सकळ । पिंगला विव्हळ३ ते काळीं ॥२००॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीतुकाराम महाराजांची गाथा
अभंग क्र. १३४८ ते १३६१
१३४८.
तुम्हां आम्हां जंव झालीया समान१ । तेथें कोणां कोण सनमानी? ॥१॥ उरी२ तों राहिलें गोमटें गौरव३ । ओढे माझा जीव पायांपाशी ॥ध्रु॥ नेणपणे आम्ही आळवूं वोरसें४ । बोलावितों रसें५ शब्दरत्नें ॥३॥ तुका म्हणे लळे पाळीं६ वो विठ्ठले! । कां हे उरविले भेदाभेद? ॥४॥
१३४९.
नको माझे मानूं आहाच१ ते शब्द । कळवळ्याचा२ वाद३ करीतसें ॥१॥ कासयानें बळ करूं४ पायांपासीं? । भाकावी५ ते दासीं करुणा आम्ही ॥ध्रु॥ काय मज चाड६ असे या लौकिकें? । परि असे निकें७ अनुभवाचें ॥३॥ लांचावल्यासाठी८ वचनाची आळी९ । टकळ्याने१० घोळी११ जवळी मन ॥४॥ वाटतसे आस पुरविसी ऐसें । तरि अंगीं पिसें१२ लावियेलें ॥५॥ तुका म्हणे माझी येथेंचि आवडी । श्रीमुखाची जोडी१३ इच्छीतसे ॥६॥
१३५०.
जन्मा आलियाचा लाभ । पद्मनाभ दरुषणें ॥१॥ म्हणऊनि लवलाहें१ । पाय आहे चिंतित ॥ध्रु॥ पाठीलागा येतो काळ । तूं कृपाळू माउली ॥३॥ बहु उसंतीत२ आलों । तया भ्यालों स्थळासी ॥४॥ कोण्या उपायें हे घडे । भव आंगडे३ सुटकेचें ॥५॥ तुका म्हणे तूं जननी । ये निर्वाणीं४ विठ्ठले! ॥६॥
१३५१.
जेणे वाढे अपकीर्ति । सर्वार्थी१ तें वर्जावे२ ॥१॥ सत्य रुचे३ भलेपण । वचन तें जगासी ॥ध्रु॥ होईजे ते शूर त्यागें । वाउगें४ तें सारावें ॥३॥ तुका म्हणे खोटें वर्म । निंद्य-कर्म काळिमा५ ॥४॥
१३५२.
याची सवे१ लागली जीवा । गोडी हेवा२ संगाचा ॥१॥ परतें न सरवे दुरी । क्षण हरिपासूनि ॥ध्रु॥ झाले तरी काय तंट । आतां चट न संडे ॥३॥ तुका म्हणे चक्रचाळे३ । वेड बळें४ लाविलें ॥४॥
१३५३.
याचा तंव हाचि मोळा१ । देखिला डोळा उदंड२ ॥१॥ नेदी मग फिरों मागें । अंगा अंग संचरे३ ॥ध्रु॥ कां गा याची नेणां खोडी४? । जीभा५ जोडी६ करितसे ॥३॥ पांघरे ते बहु काळें । घोंगडेही ठायींचें७ ॥४॥ अंगी वसेचि ना लाज । न म्हणे भाज८ कोणाची ॥५॥ सर्वसाक्षी अबोल्याने९ । दुश्चित१० कोणें नसावें ॥६॥ तुका म्हणे धरिला हातीं । मग निश्चिंती हरीनें ॥७॥
१३५४.
प्रसिद्ध हा असे जगा । अवघ्या रंगारंगाचा१ ॥१॥ तरी वाटा२ न वजे३ कोणी । नारायणीं घरबुडी४ ॥ध्रु॥ बहुतां ऐसें केलें मागें । लाग५ लागें लागेना ॥३॥ हो कां नर अथवा नारी । लहान थोरी आदी॥४॥ झाले वेगळे लोकी पुरे६। मग नुरे समूळ७ ॥५॥ कळेना तो आहे कैसा । कोणी दिशा बहु थोडा ॥६॥ तुका म्हणे दुसऱ्या भावें८ । छाया नांवें९ न देखवे ॥७॥
१३५५.
न संडावा आतां ऐसा वाटे ठाव१ । भयासी उपाव रक्षणाचा ॥१॥ म्हणऊनि मनें वळियेलें मन । कारियाकारण२ चाड३ नाहीं ॥ध्रु॥ नाणावी उपाधि करूनियां मूळ४ । राखतां विटाळ तेचिं व्हावें ॥३॥ तुका म्हणे येथे न वेंचे वचन । निजीं निजखूण सांपडली ॥४॥
१३५६.
सत्तेचे भोजन समयीं आतुडे१। सेवनही घडे रुचिनेसी२ ॥१॥ वर्मे भ्रम नेला झालें एकमय३ । हृदयस्थीं सोय४ संग५ झाला ॥ध्रु॥ कोथळीस६ जमा पडिलें संचित । मापल्याचा७ वित्त८ नेम झाला ॥३॥ तुका म्हणे धनी९ ऐसा झालों आतां । करीन ते सत्ता१० माझी आहे ॥४॥
१३५७.
देईल तें उणें नाहीं । याचे काही पदरीं१ ॥१॥ पाहिजे तें संचित आतां । येथे सत्ता२ करावया ॥ध्रु॥ गुणां ऐसा भरणा३ भरी । जों जें चारी४ तें लाभे ॥३॥ तुका म्हणे देवीं५ देव । फळे६ भाव आपुला ॥४॥
१३५८.
तेव्हा होतों भोगाधीन१। तुम्हां भिन्न पासूनि ॥१॥ आतां बोलों नये ऐसें । अनारिसे२ वेगळे ॥ध्रु॥ सन्मुख झालों स्वामीकडे । भवआंगडें३ निराळे ॥३॥ चिंतिलें तें चिंतामणी । फिटे धणी तों द्यावें ॥४॥ सहज स्थिती आहे अंगीं । प्रसंगी तें वंचेना४ ॥५॥ तुमची देवा धरिली कास । केला नास प्रपंचा ॥६॥ तुका म्हणे जाणोनि वर्मे५ । कर्माकर्मे६ ठेविलीं ॥७॥
१३५९.
केला कईवाड१ संतांच्या आधारें । अनुभवें खरें कळों आलें ॥१॥ काय जीवित्वाची धरुनियां आशा । व्हावें गर्भवासा पात्र भेणे२ ॥ध्रु॥ अबाळीनें३ जावें निश्चिंतीच्या४ ठायां । रांडा रोटा वायां करूं नये ॥३॥ तुका म्हणे बळी देतां तें निधान५ । भिकेसाठी कोण राज्य देतो? ॥४॥
१३६०.
संगतीने होतो पंगतीचा लाभ । अशोभी१, अनुभव२ असिजे तें ॥१॥ जैसी तैसीं असों पुढिलांचे३ सोयी । धरिती हातीं, पायीं आचारिये४॥ध्रु॥ उपकारी नाहीं देखत आपदा५। पुढिलाची सदा दया चित्तीं ॥३॥ तुका म्हणे तरी सज्जनाची कीर्ति । पुरवावी आर्ति६ निर्बळाची ॥४॥
१३६१.
करितां विचार सांपडलें वर्म । समूळ१ निश्रम२ परिहाराचें ॥१॥ मज घेऊनियां, आपणांसी द्यावें । सज्जने३ बहुतें । नाना कर्म डाय४ करिती उपाय । बुडावया५ घातपातें । तुका म्हणे हरी राखे६ भलत्यापरी । आम्ही तुझीं शरणागतें७ ॥४॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
संपूर्ण वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण अनुक्रमणिका
ज्यांना प्रत्यक्षात ग्रंथावरून पारायण करायचे आहे त्यांनी खालील लिंकवरून ग्रंथ मागवावे.
रामकृष्णहरी माऊली 🙏