अनुक्रमणिका
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
जयांचे केलिया स्मरण । होय सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥१॥
ते नमस्कारोनि आता ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीविठ्ठलाय नमः ।
श्रीमातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि ॥
श्रीज्ञानेश्वरी नित्यनेम पारायण
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८. ओवी क्र. ८१ ते ९९
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८॥
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८॥
येणेंचि१ अभ्यासेसी योगु । चित्तासि करी पां, चांगु । अगा, उपायबळें पंगु२ । पहाड ठाकी३ ॥८१॥
तेविं, सदभ्यासें१ निरंतर । चित्तासि परमपुरुषाची मोहर-२ लावीं; मग, शरीर । राहो अथवा जावो ॥८२॥
जें१ नाना गतीतें पाववितें । तें चित्त वरील२ आत्मयातें । मग, कवण आठवीं३ देहातें । गेलें; कीं आहे? ॥८३॥
पैं, सरितेचेनि ओधें । सिंधुजळा मीनलें घोधें१ । तें, ‘काय वर्तत आहे मागें ?’ । म्हणौनि, ‘पाहों येती२ ?’ ॥८४॥
ना; तें समुद्रचि होऊनि ठेलें । तेविं चित्ताचें चैतन्य१ जाहलें । जेथ यातायात निमालें । घनानंद जें२ ॥८५॥
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥९॥
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥९॥
जयाचें१ आकारावीण असणें । जया जन्म ना निमणें२ । जें आघवेंचि३; आघवेंपणें । देखत असे ॥८६॥
जें१ गगनाहूनि२ जुनें। जें परमाणूहूनि सानें३ । जयाचेनि सन्निधानें४ । विश्व चळे ॥८७॥
जें१ सर्वांते यया विये२ । विश्व सर्व जेणें जिये३ । हेतु४ जया बिहे५ । अचिंत्य जें ॥८८॥
देखे, वोळंबा इंगळु न चरे१ । तेजीं तिमिर न शिरे२। जे दिहाचे३ अंधारें । चर्मचक्षूसीं४ ॥८९॥
सुसडा१ सूर्यकणांच्या राशी । जो नित्य उदो ज्ञानियांसी । अस्तमानाचे जयासी । आडनांव नाहीं ॥९०॥
प्रयाणकाले मनसाचलेन, भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥१०॥
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥१०॥
तया१ अव्यंगवाणेया२ ब्रह्मातें । प्रयाणकाले प्राप्ते३ । जो स्थिरावलेनि चित्तें । जाणोनि, स्मरे ॥९१॥
बाहेरी१ पद्मासन२ रचुनी । उत्तराभिमुख बैसोनि । जीवीं सुख सूनि३ । क्रमयोगाचे ॥९२॥
आंतु१, मीनलेनि२ मनोधर्मं । स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमें । आपेआप संभ्रमें३ । मिळावया ॥९३॥
आकळलेनि१ योगें । ‘मध्यमा२ मध्य मार्गे’ । अग्निस्थानौनि निगे । ब्रह्मरंध्रा३ ॥९४॥
तेथ अचेत चित्ताचा सांगातु१ । आहाचवाणा२ दिसे मांडतु । जेथ प्राणु गगनाआंतु । संचरे कां ॥९५॥
परी१ मनाचेनि स्थैर्ये धरिला । भक्तीचिया भावना भरला । योगबळें आवरला२ । सज्ज होऊनि ॥९६॥
तो जडाजडातें१ विरवितु२ । भूलतामाजीं३ संचरतु । जैसा घंटानाद लयस्तु४ । घंटेसीच होय ॥९७॥
कां झांकलिये घटींचा दिवा । नेणिजे काय जाहला ? केव्हां ? । या रीतीं जो, पांडवा । देह ठेवी ॥९८॥
तो१, केवळ परब्रह्म । जया ‘परमपुरुष’ ऐसें नाम । तें माझें निजधाम । होऊनि, ठाके ॥९९॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीएकनाथी भागवत
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ८, ओवी क्र. २५१ ते ३०६
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गाभ्यां नमः ॥
सांडूनि हृदयस्था अच्युतातें ।
वरावें वरां१ निर्दैवांतें२ । तंव तो द्वैतभयें भयचकिते३ । काळग्रस्ते सर्वदा ॥२५१॥
वरावें वरां१ निर्दैवांतें२ । तंव तो द्वैतभयें भयचकिते३ । काळग्रस्ते सर्वदा ॥२५१॥
जे निजभयें१ सर्वदा दुःखी ।
ते भार्येसी२ काय करिती सुखी?। अवघीं पडली काळमुखीं । न दिसे ये लोकीं सुखदाता ॥२५२॥
ते भार्येसी२ काय करिती सुखी?। अवघीं पडली काळमुखीं । न दिसे ये लोकीं सुखदाता ॥२५२॥
असो नराची ऐशी गती ।
वरूं१ अमरांमाजी२ अमरपती३ । विळांत ते चौदा निमती । पदच्युति४ अमरेंद्रा ॥२५३॥
वरूं१ अमरांमाजी२ अमरपती३ । विळांत ते चौदा निमती । पदच्युति४ अमरेंद्रा ॥२५३॥
एवं सुर नर लोक लोकीं ।
आत्ममरणें१ सदा दुःखी । ते केवीं भार्येसी करिती सुखी । भजावें२ मूर्खी ते ठायीं ॥२५४॥
आत्ममरणें१ सदा दुःखी । ते केवीं भार्येसी करिती सुखी । भजावें२ मूर्खी ते ठायीं ॥२५४॥
धन्य माझी भाग्यप्राप्ती ।
येचि क्षणीं येचि रातीं । झाली विवेकवैराग्यप्राप्ती । रमापति१ तुष्टला ॥२५५॥
येचि क्षणीं येचि रातीं । झाली विवेकवैराग्यप्राप्ती । रमापति१ तुष्टला ॥२५५॥
नूंन मे भगवान्प्रीतो, विष्णुः केनापि कर्मणा ।
निर्वेदोऽयं दुराशाया, यन्मे जातः सुखावहः ॥३७॥
निर्वेदोऽयं दुराशाया, यन्मे जातः सुखावहः ॥३७॥
श्लोकार्थ – खरोखर माझ्या कोणत्या तरी चांगल्या कर्माने परमात्मा संतुष्ट झाला आहे कारण दुष्ट बुद्धी असलेल्या मला कल्याणकारक असे वैराग्य उत्पन्न झाले आहे. ॥३७॥
ये जन्मींचें माझें कर्म ।
पाहतां केवळ निंद्य धर्म१ । मज तुष्टला पुरुषोत्तम । पूर्वजन्मसामग्रीं ॥२५६॥
पाहतां केवळ निंद्य धर्म१ । मज तुष्टला पुरुषोत्तम । पूर्वजन्मसामग्रीं ॥२५६॥
मज कैंचें पूर्वजन्मीं साधन? ।
ज्याचें नाम ‘पतितपावन’ । कृपाळु जो जनार्दन । त्याचे कृपेनें हे घडलें ॥२५७॥
ज्याचें नाम ‘पतितपावन’ । कृपाळु जो जनार्दन । त्याचे कृपेनें हे घडलें ॥२५७॥
दुष्ट दुराशा व्यभिचारु ।
भगद्वारा१ चालवी संसारु । तिसी मज वैराग्ययुक्त विचारु । विष्णु साचारु तुष्टला ॥२५८॥
भगद्वारा१ चालवी संसारु । तिसी मज वैराग्ययुक्त विचारु । विष्णु साचारु तुष्टला ॥२५८॥
जरी असतें पूर्वसाधन ।
तरी निंद्य नव्हते मी आपण । योनिद्वारा कर्माचरण । पतित पूर्ण मी एकी१ ॥२५९॥
तरी निंद्य नव्हते मी आपण । योनिद्वारा कर्माचरण । पतित पूर्ण मी एकी१ ॥२५९॥
यापरी मी पूर्ण पतित ।
पतितपावन जगन्नाथ । तेणें कृपा करून येथ । केलें विवेकयुक्त वैरागी ॥२६०॥
पतितपावन जगन्नाथ । तेणें कृपा करून येथ । केलें विवेकयुक्त वैरागी ॥२६०॥
तेणें वैराग्यविचारें देख ।
दुष्ट दुराशेचे फिटले१ दुःख । मज झालें परम सुख । निजसंतोख२ पावलें ॥२६१॥
दुष्ट दुराशेचे फिटले१ दुःख । मज झालें परम सुख । निजसंतोख२ पावलें ॥२६१॥
दुःख आदळतां अंगासी ।
वैराग्य नुपजे अभाग्यासी । भगवंतें कृपा केली कैशी । दुःखें१ निजसुखासी दीधलें ॥२६२॥
वैराग्य नुपजे अभाग्यासी । भगवंतें कृपा केली कैशी । दुःखें१ निजसुखासी दीधलें ॥२६२॥
मैवं स्युर्मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।
येनानुबन्धं निर्हृत्य, पुरुषः शममृच्छति ॥३८॥
येनानुबन्धं निर्हृत्य, पुरुषः शममृच्छति ॥३८॥
श्लोकार्थ – वैराग्य उत्पन्न झाले असताना सर्व सांसारिक वासनांचा बंध तोडून पुरुष चिरकालिक कल्याण प्राप्त करून घेतो. मी अभागी असल्याने वास्तविक मला झालेल्या क्लेशाने वैराग्य उत्पन्न व्हावयास नको होते. (परंतु ईशकृपा झाली आणि ते झाले.)॥३८॥
अंगी आदळतां दुःखद्वंद्व१ ।
अभाग्यासी ये सबळ२ क्रोध । थिता विवेक होय अंध । भाग्यमंद ते जाणा ॥२६३॥
अभाग्यासी ये सबळ२ क्रोध । थिता विवेक होय अंध । भाग्यमंद ते जाणा ॥२६३॥
थिता१ विवेक होय अंध ।
भाग्यमंद२ ते जाणा ॥२६३-ब॥
भाग्यमंद२ ते जाणा ॥२६३-ब॥
दुःख देखतांचि दृष्टीं ।
ज्यासी वैराग्य विवेकेंसीं उठी१ । तेणें छेदूनि स्नेहहृदयगांठी२ । पावे उठाउठी निजसुख ॥२६४॥
ज्यासी वैराग्य विवेकेंसीं उठी१ । तेणें छेदूनि स्नेहहृदयगांठी२ । पावे उठाउठी निजसुख ॥२६४॥
पुरुषांसी परमनिधान ।
विवेकयुक्त वैराग्य जाण । तेणे होऊनियां प्रसन्न । समाधान पावती ॥२६५॥
विवेकयुक्त वैराग्य जाण । तेणे होऊनियां प्रसन्न । समाधान पावती ॥२६५॥
मी पूर्वी परम अभाग्य ।
महापुरुषांचे जें निजभाग्य१ । तें भगवंतें दिधलें वैराग्य । झालें श्लाघ्य तिहीं लोकीं ॥२६६॥
महापुरुषांचे जें निजभाग्य१ । तें भगवंतें दिधलें वैराग्य । झालें श्लाघ्य तिहीं लोकीं ॥२६६॥
तेनोपकृतमादाय, शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं, व्रजामि तमधीश्वरम् ॥३९॥
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं, व्रजामि तमधीश्वरम् ॥३९॥
श्लोकार्थ – भगवंताने मला वैराग्य देऊन माझ्यावर मोठा उपकार केला आहे, तो मी मस्तकी धारण करते. आता मी या दुष्ट वासनांचा त्याग करून त्या सर्वेश्वर प्रभूला अनन्य भावाने शरण जाते. ॥३९॥
कृपा करोनि भगवंतें ।
निजवैराग्य१ दिधलें मातें । तेणें सांडविलें दुराशेतें । ग्राम्य विषयातें छेदिलें ॥२६७॥
निजवैराग्य१ दिधलें मातें । तेणें सांडविलें दुराशेतें । ग्राम्य विषयातें छेदिलें ॥२६७॥
तो उपकार मानूनियां माथां ।
त्यासी मी शरण जाईन आतां । जो सर्वाधीश नियंता । त्या कृष्णनाथा मी शरण ॥२६८॥
त्यासी मी शरण जाईन आतां । जो सर्वाधीश नियंता । त्या कृष्णनाथा मी शरण ॥२६८॥
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती ।
विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥४०॥
विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥४०॥
श्लोकार्थ – ह्याच्यावर विश्वास ठेवून, समाधान वृत्तीने, ज्यावेळी जे मिळेल त्यावर निर्वाह करून, साक्षात असणाऱ्या, केवळ आत्मस्वरूपच अशा परमात्म्याशी कायावाचामनाने मी विहार करीन. ॥४०॥
शरण गेलियापाठीं ।
सहज संतुष्ट मी ये सृष्टीं । स्वभावें सत्श्रद्धा१ पोटीं२ । जीविका गांठी अदृष्ट३ ॥२६९॥
सहज संतुष्ट मी ये सृष्टीं । स्वभावें सत्श्रद्धा१ पोटीं२ । जीविका गांठी अदृष्ट३ ॥२६९॥
मुनीश्वर भोगिती निजात्मा ।
त्या मी भोगीन आत्मयारामा । जो का पुरवी निष्कामकामा१ । तो परमात्मा वल्लभु ॥२७०॥
त्या मी भोगीन आत्मयारामा । जो का पुरवी निष्कामकामा१ । तो परमात्मा वल्लभु ॥२७०॥
ब्रह्मादिक समर्थ असती ।
ते सांडूनियां निश्चितीं । भगवद्भजनाची स्थिती । अतिप्रीती कां म्हणसी?॥२७१॥
ते सांडूनियां निश्चितीं । भगवद्भजनाची स्थिती । अतिप्रीती कां म्हणसी?॥२७१॥
मजसारिखिया दुराचारी ।
जड जीवांतें उद्धरी । तारकु तोचि भवसागरीं । स्वामी श्रीहरि कृपाळु ॥२७२॥
जड जीवांतें उद्धरी । तारकु तोचि भवसागरीं । स्वामी श्रीहरि कृपाळु ॥२७२॥
संसारकूपे पतितं, विषयैर्मुषितेक्षणम् ।
ग्रस्तं कालाहिनाऽऽत्मानं, कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः ॥४१॥
ग्रस्तं कालाहिनाऽऽत्मानं, कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः ॥४१॥
श्लोकार्थ – ह्या संसारगर्तेत पडलेल्या, विषयांध झालेल्या आणि काळाच्या जबड्यात सापडलेल्या जीवाला तारण्यास तुझ्याशिवाय दुसरा कोण समर्थ आहे ? ॥४१॥
संसारलक्षण कूप१ अंध ।
तेथ विषयदृष्टी विषयांध । पडोनि गेले अंधांध२ । बुद्धिमंद उपायीं ॥२७३॥
तेथ विषयदृष्टी विषयांध । पडोनि गेले अंधांध२ । बुद्धिमंद उपायीं ॥२७३॥
ते कल्पनाजळी१ बुडाले ।
वासनाकल्लोळी२ कवळले । दंभमदादि जळचरी तोडिले । तृष्णेच्या पडले कर्दमीं३ ॥२७४॥
वासनाकल्लोळी२ कवळले । दंभमदादि जळचरी तोडिले । तृष्णेच्या पडले कर्दमीं३ ॥२७४॥
दुःखाच्या खडकी आदळले ।
स्वर्गपायरीसी अडकले । तेथूनिही एक पडले । निर्बुजले१ भवदळें२ ॥२७५॥
स्वर्गपायरीसी अडकले । तेथूनिही एक पडले । निर्बुजले१ भवदळें२ ॥२७५॥
नास्तिकें गेली सबुडबुडीं ।
कर्मठी धरिल्या कर्मदरडी । वेदबाह्य ती बापुडीं । पडली देव्हडीतळवटीं१ ॥२७६॥
कर्मठी धरिल्या कर्मदरडी । वेदबाह्य ती बापुडीं । पडली देव्हडीतळवटीं१ ॥२७६॥
निंदेचे शूळ१ कांटे ।
फुटोनि निघाले उफराटे । द्वेषाचे पाथर२ मोठे३ । हृदय फुटे लागतां ॥२७७॥
फुटोनि निघाले उफराटे । द्वेषाचे पाथर२ मोठे३ । हृदय फुटे लागतां ॥२७७॥
कामाची उकळी प्रबळ ।
भीतरूनि बाहेरी ये सबळ१ । तेणें डहुळलें तें जळ । होय खळबळ जीवासी ॥२७८॥
भीतरूनि बाहेरी ये सबळ१ । तेणें डहुळलें तें जळ । होय खळबळ जीवासी ॥२७८॥
सुटले क्रोधाचे चिरे१ ।
वरी पडिल्या उरी नुरे । वनितामगरी२ नेलें पुरें । विवरद्वारे३ आंतौतें ॥२७९॥
वरी पडिल्या उरी नुरे । वनितामगरी२ नेलें पुरें । विवरद्वारे३ आंतौतें ॥२७९॥
तेथ अवघियांसी एकसरें१ ।
गिळिलें काळे काळअजगरें । विखें२ घेरिलें३ थोरें घोरें४ । ज्ञान पाठिमोरें५ सर्वांसी ॥२८०॥
गिळिलें काळे काळअजगरें । विखें२ घेरिलें३ थोरें घोरें४ । ज्ञान पाठिमोरें५ सर्वांसी ॥२८०॥
सर्प चढलिया माणुसा ।
गूळ कडू लागे कैसा । निंब खाये घसघसां । गूळसा१ कहणौनि ॥२८१॥
गूळ कडू लागे कैसा । निंब खाये घसघसां । गूळसा१ कहणौनि ॥२८१॥
केवळ विषप्राय विषयो कडू ।
तो प्रपंचिया जाला गोडु । अमृतप्राय परमार्थ गोडु । तो जाहला कडू विषयिकां१ ॥२८२॥
तो प्रपंचिया जाला गोडु । अमृतप्राय परमार्थ गोडु । तो जाहला कडू विषयिकां१ ॥२८२॥
कूपाबाहेर वासु ज्यांसी ।
ते न देखती कूपाआंतुलांसी । कूपांतले बाहेरिलांसी । कदाकाळेंसी न देखती ॥२८३॥
ते न देखती कूपाआंतुलांसी । कूपांतले बाहेरिलांसी । कदाकाळेंसी न देखती ॥२८३॥
ऐसिया पीडतयां जीवांसी ।
काढावया धिंवसा१ नव्हे कोण्हासी । तुजवांचोनि हृषीकेशी! । पाव वेगेंसी कृपाळुवा! ॥२८४॥
काढावया धिंवसा१ नव्हे कोण्हासी । तुजवांचोनि हृषीकेशी! । पाव वेगेंसी कृपाळुवा! ॥२८४॥
एवं दुःखकूपपतितां१ ।
हृदयस्थु भगवंतुचि त्राता२ । धांव पाव कृष्णनाथा! । भवव्यथा निवारीं३ ॥२८५॥
हृदयस्थु भगवंतुचि त्राता२ । धांव पाव कृष्णनाथा! । भवव्यथा निवारीं३ ॥२८५॥
ऐसें जाणोनि तत्त्वतां ।
त्याच्या चरणा शरण आतां । शरण गेलिया सर्वथा१ । सहज भवव्यथा निवारे ॥२८६॥
त्याच्या चरणा शरण आतां । शरण गेलिया सर्वथा१ । सहज भवव्यथा निवारे ॥२८६॥
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता, निर्विद्येत यदाखिलात् ।
अप्रमत्त इदं पश्येद्ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥४२॥
अप्रमत्त इदं पश्येद्ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥४२॥
श्लोकार्थ – सर्व पदार्थांच्या ठिकाणी वैराग्य उत्पन्न झाले म्हणजे आत्माच आत्म्याचे रक्षण करणारा होतो. ज्या वेळी सावध राहून, हे सर्व जग कालरूपी सर्पाने ग्रासले आहे असे तो पाहतो त्या वेळीच वैराग्य दृढ होते. ॥४२॥
ऐसें कळलें जी तत्त्वतां ।
येथ आपणचि आपणिया त्राता । सर्व पदार्थी सर्वथा । निर्वेदता१ दृढ जाहल्या ॥२८७॥
येथ आपणचि आपणिया त्राता । सर्व पदार्थी सर्वथा । निर्वेदता१ दृढ जाहल्या ॥२८७॥
दृढ वैराग्यता ते ऐशी ।
विषयो टेंकल्या१ अंगासी । चेतना२ नव्हे इंद्रियांसी । निद्रितापासीं जेवीं रंभा ॥२८८॥
विषयो टेंकल्या१ अंगासी । चेतना२ नव्हे इंद्रियांसी । निद्रितापासीं जेवीं रंभा ॥२८८॥
अथवा वमिलिया१ अन्ना ।
जेवीं वांछीना रसना२ । तेवीं विषय देखोनि मना । न धरी वासना आसक्ती ॥२८९॥
जेवीं वांछीना रसना२ । तेवीं विषय देखोनि मना । न धरी वासना आसक्ती ॥२८९॥
तें वैराग्य कैसेनि जोडे? ।
तरी सावधान पाहतां रोकडे१ । जग काळें गिळिलें चहूंकडे । वेगळे पडे तें नाहीं ॥२९०॥
तरी सावधान पाहतां रोकडे१ । जग काळें गिळिलें चहूंकडे । वेगळे पडे तें नाहीं ॥२९०॥
पिता-पितामह१ काळें नेले ।
पुत्रपौत्रां२ काळे गिळिलें । वैराग्य नुपजे येणे बोलें । तरी नागवले३ नरदेहा ॥२९१॥
पुत्रपौत्रां२ काळे गिळिलें । वैराग्य नुपजे येणे बोलें । तरी नागवले३ नरदेहा ॥२९१॥
मृत्युलोक याचें नांव ।
अनित्य स्वर्गाची काइसी हांव१?। वैराग्येवीण निर्दैव । झाले सर्व सर्वथा ॥२९२॥
अनित्य स्वर्गाची काइसी हांव१?। वैराग्येवीण निर्दैव । झाले सर्व सर्वथा ॥२९२॥
ब्राह्मण उवाच- एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् ।
छित्त्वोपशममास्थाय, शय्यामुपविवेश सा ॥४३॥
छित्त्वोपशममास्थाय, शय्यामुपविवेश सा ॥४३॥
श्लोकार्थ – ब्राह्मण म्हणाला- याप्रमाणे विषयी जनांबरोबर भोगाची वासना तिने टाकून दिली व आपली निष्ठा भगवच्चरणी स्थिर करून ती सुखाने झोपी गेली. ॥४३॥
अवधूत म्हणे यदूसी ।
धन्य भाग्य तये वेश्येसी । वैराग्य उपजलें तिसी । विवेकेंसी निजोत्तम१ ॥२९३॥
धन्य भाग्य तये वेश्येसी । वैराग्य उपजलें तिसी । विवेकेंसी निजोत्तम१ ॥२९३॥
एवं विवंचूनि१ निजबुद्धीं२ ।
परपुरुषदुराशा छेदी । ज्याचेनि संगें आधिव्याधी३ । बहु उपाधी बाधक ॥२९४॥
परपुरुषदुराशा छेदी । ज्याचेनि संगें आधिव्याधी३ । बहु उपाधी बाधक ॥२९४॥
जे उपाधीचेनि कोडें१ ।
जन्ममृत्यूचा पूरु चढे । दुःखभोगाचें सांकडें२ । पाडी रोकडे३ जीवासी ॥२९५॥
जन्ममृत्यूचा पूरु चढे । दुःखभोगाचें सांकडें२ । पाडी रोकडे३ जीवासी ॥२९५॥
येणें वैराग्यविवेकबळे ।
छेदूनि दुराशेची मूळे । उपरमु पावली एकेवेळे१ । निजात्मसोहळे ते भोगी ॥२९६॥
छेदूनि दुराशेची मूळे । उपरमु पावली एकेवेळे१ । निजात्मसोहळे ते भोगी ॥२९६॥
नित्यसिद्धसुखदाता१ ।
तो हृदयस्थ कांत२ आश्रितां । विकल्प३ सांडूनि चित्ता । वेगीं हृदयस्था मीनली४ ॥२९७॥
तो हृदयस्थ कांत२ आश्रितां । विकल्प३ सांडूनि चित्ता । वेगीं हृदयस्था मीनली४ ॥२९७॥
त्यासी देखतां अनुभवाचे दिठीं ।
ऐक्यभावें घातली मिठी । निजसुख पावली गोरटी१ । उठाउठी तत्काळ ॥२९८॥
ऐक्यभावें घातली मिठी । निजसुख पावली गोरटी१ । उठाउठी तत्काळ ॥२९८॥
बोलु१ घेऊनि गेला बोली ।
लाज लाजोनियां गेली । दृश्य-द्रष्टा दशा ठेली । वाट मोडिली विषयांची ॥२९९॥
लाज लाजोनियां गेली । दृश्य-द्रष्टा दशा ठेली । वाट मोडिली विषयांची ॥२९९॥
सुखें सुखावलें मानस ।
तें सुखरूप जालें निःशेष१ । संकल्पविकल्प पडिले वोस । दोघां सावकाश निजप्रीती ॥३००॥
तें सुखरूप जालें निःशेष१ । संकल्पविकल्प पडिले वोस । दोघां सावकाश निजप्रीती ॥३००॥
नाबद१ पडलिया उदकांत ।
विरोनि तया गोड करित । तेवीं निराशी२ पावोनि भगवंत । समरसत३ स्वानंदें ॥३०१॥
विरोनि तया गोड करित । तेवीं निराशी२ पावोनि भगवंत । समरसत३ स्वानंदें ॥३०१॥
तेथ हेतूसी नाही ठावो ।
निमाला भावाभावो । वेडावला अनुभवो । दोघां प्रीती पाहा हो अनिवार१ ॥३०२॥
निमाला भावाभावो । वेडावला अनुभवो । दोघां प्रीती पाहा हो अनिवार१ ॥३०२॥
सांडूनि मीतूंपणासी ।
खेव१ दिधलें समरसीं । मग समाधीचिये सेजेशी२ । निजकांतेंसी पहुडली३ ॥३०३॥
खेव१ दिधलें समरसीं । मग समाधीचिये सेजेशी२ । निजकांतेंसी पहुडली३ ॥३०३॥
झणे१ मायेची लागे दिठी ।
यालागीं स्फूर्तीचिया कोटी । निंबलोण गोरटी । उठाउठी वोवाळी ॥३०४॥
यालागीं स्फूर्तीचिया कोटी । निंबलोण गोरटी । उठाउठी वोवाळी ॥३०४॥
ऐसी समाधिशेजेशीं ।
पिंगला रिघे निजसुखेंसी । अवधूत म्हणे यदूसी । वैराग्यें वेश्येसी उपरमु ॥३०५॥
पिंगला रिघे निजसुखेंसी । अवधूत म्हणे यदूसी । वैराग्यें वेश्येसी उपरमु ॥३०५॥
वैराग्ये छेदिले आशापाश ।
पिंगला जाहली गा निराश१ । असमसाहस२ । सुखसंतोष सर्वदा ॥३०६॥
पिंगला जाहली गा निराश१ । असमसाहस२ । सुखसंतोष सर्वदा ॥३०६॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीतुकाराम महाराजांची गाथा
अभंग क्र. १३७९ ते १३९१
१३७९.
हीन१, शूर बुद्धिपाशीं । आकृतीसी२ भेद नाहीं ॥१॥ एक दांडी एक खांदीं। पदोपदीं भोगणें ॥ध्रु॥ एका ऐसें एक नाहीं । भिन्न पाहीं प्रकृती३ ॥३॥ तुका म्हणे भूमी खंडे४ । पीक दंडे५ जेथें तें ॥४॥
१३८०.
काय बोलों सांगा । या उपरी पांडुरंगा! ॥१॥ काही आधारावांचून१। पुढे न चले वचन ॥ध्रु॥ वाढे ऐसा रस२। कांहीं करावा सौरस३ ॥३॥ भक्तिभाग्य सीमा४। द्यावा जोडोनियां प्रेमा ॥४॥ कोरड्या५ उत्तरीं । नका गौरवूं६ वैखरी७ ॥५॥ करी विज्ञापना८ । तुका प्रसादाची दाना ॥६॥
१३८१.
आहाच१ तो मोड२ वाळलिया मधीं । अधीराची३ बुद्धि तेणें न्यायें ॥१॥ म्हणऊनि संग न करीं दुसरें । चित्त मळीन४ द्वारे दोड पडे५ ॥ध्रु॥ विषासाठी सर्पा भयाभीत लोक । हे तो सकळीक जाणतसां ॥३॥ तुका म्हणे काचें६ राहे कुळाकुड७। अवगुण तो नाड८ ज्याचा तयां ॥४॥
१३८२.
क्षणाक्षणां जीवा वाटतसे खंती१ । आठवती चित्तीं पाय देवा! ॥१॥ येईं वो येईं वो येईं लवलाहीं२ । आलिंगूनि बाही३ क्षेम४ देईं ॥ध्रु॥ उताविळ मन पंथ अवलोकीं५ । आठवती६ चुकी काय झाली? ॥३॥ तुका म्हणे माझ्या जीवींच्या जीवना । घाला नारायणा उडी वेगीं ॥४॥
१३८३.
आळी१ करावी ते कळतें बाळका । बुझवावें२ हें कां नेणां तुम्ही? ॥१॥ निवाड३ तो येथे असे पायापाशीं । तुम्हां आम्हांविशीं एके ठायीं ॥ध्रु॥ आणीक तें आम्हीं न देखोंसें झालें । जाणावें तें शिणले भागलेसें४ ॥३॥ तुका म्हणे तुम्हां लागते सांगावें? । अंतरीचे५ ठावें६ काय नाहीं?॥४॥
१३८४.
तांतडीने१ आम्हां धीरचि न कळे । पाळावे हे लळे२ लवलाहीं ॥१॥ नका कांहीं पाहों सावकाशी देवा! । करा एक हेवा३ तुमचा माझा ॥ध्रु॥ वोरसाचा४ यावा, सांभाळावी प्रीत । नाहीं राहों येत अंगी धंदा ॥३॥ तुका म्हणे मज नका गोवूं खेळा । भोजनाची वेळा राखियेली ॥४॥
१३८५.
नाहीं लोपों येत गुण । वेधी१ आणिकां चंदन ॥१॥ न सांगतां पडे ताळा२। रूप दर्पणीं सकळां ॥ध्रु॥ सारविलें३ वरी । आहाच तें क्षणभरी ॥३॥ तुका म्हणे वोहळे४ । सागराच्या ऐसें व्हावें? ॥४॥
१३८६.
वचनेंचि१ व्हावे आपण उदार । होईल विश्वंभर संतुष्टचि ॥१॥ सत्य संकल्पाची फळें बीजाऐशीं । शुद्ध नाहीं नासी पावों येत ॥ध्रु॥ वंचिलिया२ काय येईल उपेगा? । शरीर हे नरकाचेंचि आळे३ ॥३॥ तुका म्हणे जीव जितां थारे४ । करितां विचार सांपडलें वर्म । समूळ निश्रम५ परिहाराचें६ ॥१॥ मज घेऊनियां७, आपणांसी८ द्यावें ।
१३८७.
उखते१ आयुष्य जायाचे२ कलेवर३। अवघे वोडंबर४ विषयांचें ॥१॥ कोणासी हा लागे पुसणे५ विचार । मनचि सादर६ करूं आतां ॥ध्रु॥ उत्पत्ति प्रळय पडिलें दळण । पाकाचें७ भोजन बीज८ वाढे ॥३॥ तुका म्हणे जाऊं अभयाच्या ठायां । रिघों देवराया शरण वेगीं ॥४॥
१३८८.
बोलावें म्हूण बोलतों उपाय । प्रवाहें जाय गंगा-जळ ॥१॥ भाग्य योगें कोणां घडेल सेवन । कैंचे येथें जन अधिकारी? ॥ध्रु॥ मुखीं देतां१ घांस पळविती तोंड । अंगीचिया२ भांड३ असुखानें४ ॥३॥ तुका म्हणे पूजा करितों देवाची । आपुलिया रुची५ मनाचिये ॥४॥
१३८९.
लटिक्याची वाणी वचनाचा संवाद । नाहीं कोणा वाद रुचों येत ॥१॥ अन्याय१ तो त्याचा नव्हे वायचाळा२ । मायबापी वेळां न साधिली ॥ध्रु॥ अनावर अंगीं प्रबळ अवगुण । तांतडीने मन लाहो३ साधी ॥३॥ तुका म्हणे दोष आणि अवकळा४ । न पडतां ताळा५ घडतसे ॥४॥
१३९०.
नये स्तवूं काचें१ होतें क्रियानष्ट२। फुंदाचे३ ते कष्ट भंगा४ मूळ५ ॥१॥ नाही परमार्थ साधत लौकिकें६। धरून होतों फिके अंगा आले ॥ध्रु॥ पारखिया७ पुढे नये घालूं तोंड८। तुटी९ लाभा, खंड होतो माना ॥३॥ तुका म्हणे तरी मिरवते१० परवडी११ । कामावल्या१२ गोडी अविनाश ॥४॥
१३९१.
कोण्या काळे येईल मना । नारायणा तुमचिया ॥१॥ माझा करणे अंगीकार । सर्व भार फेडूनि ॥ध्रु॥ लागली ये१ तळमळ चित्ता । तरी दुश्चिता२ संसारीं ॥३॥ मुखाचीच पाहे वास३। मागे दास सांभाळी ॥४॥ इच्छा पूर्ण झाल्याविण । कैसा शीण वारेल४? ॥५॥ लाहो५ काया मने वाचा । दिवसाच्या भेटीचा ॥६॥ कंटाळा तो न धरावा । तुम्ही देवा दासाचा ॥७॥ तुका म्हणे माझे वेळे । न कळे कां हें उफराटें६ ॥८॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
संपूर्ण वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण अनुक्रमणिका
ज्यांना प्रत्यक्षात ग्रंथावरून पारायण करायचे आहे त्यांनी खालील लिंकवरून ग्रंथ मागवावे.
रामकृष्णहरी माऊली 🙏