२६१) ज्ञानेश्वरी पाठ सारांश – श्लोक- ४५ – अध्याय – १८

संपूर्ण पाठ

पाठाचा सारांश

https://youtu.be/JGh1UjTNees

(नोट – करेक्शन असण्याची संभावना आहे – काही करेक्शन असतील तर कमेंट बॉक्समध्ये कमेंट करावी)

श्रीज्ञानेश्वरी सारांश- चिंतन

गुरुवर्य डॉक्टर बाबांच्या द्वारा कथित ज्ञानेश्वरी पाठाचे सारांश रूपाने  चिंतन-मनन

अध्याय – १८ – श्लोक – ४५ स्वे स्वे कर्मण्यभिरत: ।

भगवद्गीतेतील कर्मयोग आणि वैराग्यसिद्धी: एक सखोल विवेचन

१. प्रस्तावना आणि मंगलाचरण

शंकरं शंकराचार्यं केशवं बादरायणम्।

सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः॥

ईश्वरो गुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने।

व्योमवद्व्याप्तदेहाय दक्षिणामूर्तये नमः॥

भगवद्गीतेतील अठराव्या अध्यायाच्या ४५ व्या श्लोकावर सद्गुरूंच्या आणि संत माऊलींच्या असीम अनुकंपेने आपण चिंतन करत आहोत. भगवान श्रीकृष्ण या अध्यायात कर्मयोगाचे सार सांगत आहेत, जे साधकाला अंतिम ध्येयाकडे घेऊन जाते. हा विचार स्पष्ट करताना भगवान म्हणतात:

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।

स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥ (भगवद्गीता १८.४५)

(अर्थ: आपापल्या कर्मामध्ये तत्परतेने रममाण झालेला मनुष्य ‘संसिद्धी’ प्राप्त करून घेतो. आपल्या कर्मात रत असलेला साधक ती सिद्धी कशी प्राप्त करतो, ते तू ऐक.)

याच श्लोकावर भाष्य करताना, संत सम्राट ज्ञानेश्वर माऊली ज्ञानेश्वरीमध्ये (अध्याय १८, ओवी ९०२) म्हणतात:

मोक्षफळें दिधलीं वोल । जे सुकृततरूचें फूल ।

तें वैराग्यीं ठेवी पाऊल । भवरु जैसा ॥ ९०२

(अर्थ – जे मोक्षफळाने हमी दिलेले तारण आहे. जे पुण्यरूपी वृक्षाचे फूल आहे. त्या वैराग्यरूपी फुलावर जणू साधकरूपी भ्रमर हळूच पाऊल ठेवतो. ९०२.)

या विवेचनात आपण कर्मयोगातून ‘संसिद्धी’ म्हणजेच ‘वैराग्यसिद्धी’ कशी प्राप्त होते आणि मोक्षप्राप्तीसाठी तिची भूमिका काय, हे समजून घेणार आहोत.

२. अठरावा अध्याय: ‘एकाध्यायी गीता’ आणि कर्मयोगाचे महत्त्व

अठराव्या अध्यायाला ‘एकाध्यायी गीता’ असे म्हटले जाते, कारण यात संपूर्ण गीतेचा उद्देश आणि संदेश सारांशरूपाने सांगितलेला आहे. आतापर्यंतच्या ४५ श्लोकांचा विचार केल्यास, हे स्पष्ट होते की हा मुख्यत्वे कर्मासंबंधीचा विचार आहे. येथे जे कर्म सांगितले आहे, ते ‘तया सर्वात्मका ईश्वरा’ या न्यायाने ईश्वराला समर्पण करण्याच्या बुद्धीने करायचे आहे. यालाच ‘ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करणे’ असे म्हणतात. म्हणून, या विवेचनात ईश्वरवाद आणि उपासना यांचा आधार घेतला आहे.

जरी हा अध्याय कर्मासंबंधी अधिक विचार करत असला, तरी तो केवळ कर्मापुरता मर्यादित नाही. यात कर्मकांड, उपासनाकांड आणि ज्ञानकांड या तिन्ही कांडांचा (म्हणजेच, वेदांनी सांगितलेले तीन प्रमुख मार्ग) विचार समाविष्ट आहे.

३. कांडत्रय निरूपण आणि तत्त्वज्ञानाची उपयुक्तता

एवढे विवेचन ऐकल्यावर अशी शंका येऊ शकते की, अठराव्या अध्यायाला ‘एकाध्यायी गीता’ म्हटले असेल, तर त्यात कांडत्रयाचे निरूपण पूर्णतः यायला हवे. परंतु अध्याय उपसंहाराकडे (शेवटाकडे) चालला तरी अजून कर्माचाच विचार चालू आहे. फार झाले तर ईश्वरवादाची सिद्धी यात दिसते, पण उपासना किंवा तत्त्वज्ञानाचा स्वतंत्र आणि मार्मिक विचार येथे स्पष्टपणे दिसत नाही.

तर मग, या कर्मयोगाची तत्त्वज्ञानासाठी काय उपयुक्तता आहे? याचे उत्तर असे आहे की, जो साधक शास्त्रानुसार आपले कर्म करतो, कर्तृत्वाचा अभिमान आणि फळाची अपेक्षा सोडून ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करतो, तो ‘कृतोपास्ती’ (म्हणजेच, ज्याने उपासना पूर्ण केली आहे असा) होतो. असा साधक पुढे जाऊन तत्त्वज्ञानाचा अधिकारी बनतो.

वेदांच्या परंपरेत ‘वर्णाश्रम धर्म’ हा पाठीच्या कण्यासारखा आहे, त्यामुळे कर्माचा विचार त्यावर आधारित दिसतो. परंतु हे कर्म केवळ ऐहिक (या जगातील) किंवा पारलौकिक (स्वर्गादी) फळांसाठी नाही, तर याचा अंतिम उद्देश मोक्षप्राप्ती हाच आहे. पण या कर्माचा तत्त्वज्ञानाशी थेट संबंध कसा लागतो, हे मात्र अजून स्पष्ट झालेले नाही.

४. ‘स्वकर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः’ – गूढ अर्थ आणि ‘संसिद्धी’ संकल्पना

भगवान ४५ व्या श्लोकात सांगतात की, जो मनुष्य आपल्या वाट्याला आलेले कर्म पूर्ण निष्ठेने करतो, त्याला ‘संसिद्धी’ प्राप्त होते. आता प्रश्न पडतो की, ही ‘संसिद्धी’ म्हणजे नेमके काय?

• ‘संसिद्धी’ या शब्दाचा सरळ अर्थ ‘मोक्ष’ असा घेतला, तर ‘कर्माने मोक्ष मिळतो’ असा अर्थ होईल. परंतु वेदांत सिद्धांतानुसार, ‘यत्कृतकं तदनित्यम्’ (जे काही कर्माने निर्माण होते, ते अनित्य म्हणजे नाशवंत असते). त्यामुळे कर्माने नित्य (शाश्वत) असणारा मोक्ष मिळू शकत नाही. श्रुती (वेद) सुद्धा ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ (कर्माने, प्रजेने किंवा धनाने नाही, तर केवळ त्यागानेच अमृतत्त्व म्हणजे मोक्ष मिळतो) असे सांगतात.

• म्हणून, येथे ‘संसिद्धी’ या शब्दाचा खरा अर्थ ‘वैराग्यसिद्धी’ असा आहे. निष्काम कर्मयोगाचे फळ म्हणजे चित्तशुद्धी आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेले वैराग्य.

• हे वैराग्य साधकाला विषयांपासून दूर करते आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी लागणारी बुद्धीची सूक्ष्मता आणि स्थिरता देते. थोडक्यात, कर्म हे मोक्षाचे साधन नसले तरी, मोक्षासाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानाचा ‘अधिकार’ प्राप्त करून देणारे एक प्रमुख साधन आहे.

५. कर्मयोग: वेदाचे प्रामाण्य, निष्ठा आणि मनोवृत्ती

आतापर्यंतच्या विवेचनाचे सार सांगताना, भगवान आत्मविश्वासाने संपूर्ण मानवजातीला एक ठोस मार्गदर्शन करत आहेत. जर मनुष्याला परिपूर्ण समाधान आणि दुःखरहित विशुद्ध सुखाची अनुभूती घ्यायची असेल, तर त्याला वेदप्रामाण्याशिवाय एकही पाऊल टाकून चालणार नाही.

अ) वेदांचे प्रामाण्य आणि कर्माचे स्वरूप

गीतेचा विषयच ‘वेदप्रतिपाद्य’ आहे, म्हणजेच वेदात सांगितलेले कर्म, उपासना आणि ज्ञान. यातील कर्माचे अधिकारी समाजात सर्वाधिक असल्यामुळे, भगवान ‘स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः’ असे म्हणतात. आपले वर्ण आणि आश्रम यानुसार वाट्याला आलेले कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने केले पाहिजे.

ब) ‘अभिरतः’ आणि ‘निरतः’ – कर्मातील उत्साह

भगवान येथे कर्म करतानाच्या मनोवृत्तीवर विशेष भर देतात.

• कर्मण्यभिरतः: कर्म केवळ ओझे म्हणून किंवा दात-ओठ खाऊन करायचे नाही. त्यात ‘अभिरत’ म्हणजे पूर्णपणे रममाण झाले पाहिजे. ते कर्म करताना वीररसाचा स्थायी भाव असणारा ‘उत्साह’ अंतःकरणात असला पाहिजे.

• स्वकर्मनिरतः: दुसऱ्यांदा ‘निरतः’ शब्द वापरून भगवान सांगतात की कर्मामध्ये ‘निशेष’ म्हणजे पूर्णपणे, स्वतःला झोकून देऊन रममाण झाले पाहिजे. स्वामीजी म्हणायचे की, ‘समर्पण’ शब्दाचा अर्थ ‘सरपण’ असा घ्यावा. जसे सरपण जळून स्वतःचे अस्तित्व संपवते, तसे साधकाने आपले ‘मी’पण कर्मात विसर्जित करावे.

क) कर्माचे वर्म: आधुनिक जीवनातील त्रुटी

आज जगात लोक कामाच्या तणावाने (tension) मनोरुग्ण का होतात? कारण त्यांना कर्माचे ‘वर्म’ (रहस्य) कळलेले नाही. कर्माचे वर्म हे आहे की, कर्तृत्वाचा अभिमान धरायचा नाही आणि फळाची इच्छा करायची नाही. जपानमधील लोक केवळ देशप्रेमाने प्रेरित होऊन अतिरिक्त काम करतात, कारण ते कर्मात रस घेतात. आपण तर ईश्वरभक्त आहोत, आपल्याला तर ‘आम्हा जन्ममरण नाही’ हे महान फळ मिळणार आहे, मग आपण किती उत्साहाने कर्म करायला हवे!

ड) निष्ठेचे महत्त्व

कर्मामागे खरी ‘आवड’ आणि ‘निष्ठा’ असली पाहिजे. केवळ विधी म्हणून किंवा ध्येयपूर्तीच्या भ्रमाने केलेला अभ्यास किंवा कर्म आनंद देत नाही. म्हणूनच पदवी मिळाली नाही म्हणून विद्यार्थी आत्महत्या करतात. त्यांनी तो अभ्यास आवडीने केलेला नसतो. विधीचा परमार्थ जड वाटू शकतो, पण आवडीचा परमार्थ केवळ आनंद देतो. आपली वेदांवर आणि संतांच्या वचनांवर निस्सीम निष्ठा असेल, तर आपण कधीच दुःखी होणार नाही.

६. मोक्षप्राप्ती आणि वैराग्यसिद्धीमधील कर्माची भूमिका

माझे उद्दिष्ट ऐहिक किंवा पारलौकिक भोग नसून ‘मोक्ष’ आहे, हे साधकाने नेहमी लक्षात ठेवावे.

• मोक्ष हा थेट कर्माने मिळत नाही, तो ज्ञानानेच प्राप्त होतो.

• परंतु, ज्ञान होण्यासाठी लागणारा ‘अधिकार’ आणि ज्ञानातील अडथळे (प्रतिबंध) दूर करण्यासाठी निष्काम कर्माची अत्यंत आवश्यकता आहे.

• निष्काम कर्माने ‘चित्तशुद्धी’ आणि ‘वैराग्यसिद्धी’ हे फळ मिळते. हे वैराग्य कर्म, उपासना आणि ज्ञान या तिन्ही मार्गांमध्ये आवश्यक आहे.

• कर्मामध्ये: ते चित्त शुद्ध करते.

• उपासनेमध्ये: ते विषयासक्ती नाहीशी करते.

• ज्ञानामध्ये: ते जगाचे मिथ्यात्व आणि ब्रह्माचे सत्यत्व जाणण्यासाठी लागणारी बुद्धीची सूक्ष्मता आणि पावित्र्य देते.

• हे वैराग्य साधकाला सिद्ध झाल्यावरही त्याचा स्वभाव बनून जाते. इतके त्याचे महत्त्व आहे. अशा प्रकारे, निष्काम कर्म हे वैराग्यरूपी सिद्धी प्राप्त करून देते, जे मोक्षाच्या मार्गावरील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.

७. उपदेशाचा ‘अधिकार’ आणि त्याचे महत्त्व

गीतेचा हा उपदेश सर्वांसाठी असला तरी, तो कोणाला कसा द्यावा, याचेही एक शास्त्र आहे.

• अधिकार तैसा करू उपदेश: उपदेशकाने समोरच्या शिष्याचा ‘अधिकार’ (पात्रता, तयारी) पाहूनच त्याला साधन सांगितले पाहिजे. मुंगीवर हत्तीचे ओझे लादणे व्यर्थ आहे.

• तमोगुण, रजोगुण आणि सत्त्वगुण: स्वामी विवेकानंद म्हणायचे की, भारतातील लोक तमोगुणात (आळस, निष्क्रियता) बुडालेले आहेत आणि गोष्टी मात्र वेदांताच्या (गुणातीत स्थिती) करतात. अशा लोकांना थेट वेदांत सांगून उपयोग नाही. त्यांना प्रथम कर्म करायला सांगून रजोगुणात (क्रियाशीलता) आणले पाहिजे. रजोगुणातून गेल्यावरच ते सत्त्वगुणाकडे (ज्ञान, प्रकाश) जाऊ शकतील आणि मगच वेदांताचे अधिकारी होतील.

• अनुभवाचे महत्त्व: ज्याने स्वतः कर्ममार्गाचा अनुभव घेतला आहे, तोच दुसऱ्यांच्या शंकांचे निरसन करू शकतो. केवळ पुस्तकी पांडित्य किंवा दुसऱ्यांनी सांगितलेली प्रमाणे देऊन खरा मार्ग दाखवता येत नाही. खरा मार्ग ‘चालता हे मग कळे’. ज्याला दुःखातून बाहेर पडण्याची तीव्र तळमळ आहे, तो कोणत्याही गोष्टीवर विश्वास ठेवतो आणि त्यालाच संत भेटतात, मार्ग सापडतो.

८. लोकसंग्रह: स्वरूप आणि पात्रता

‘लोकसंग्रह’ म्हणजे लोकांना योग्य मार्गावर आणण्यासाठी किंवा समाजाचे कल्याण करण्यासाठी कार्य करणे. यावर भाष्य करताना आचार्य सांगतात:

• लोकसंग्रहाचा अधिकार: लोकसंग्रह करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला नाही. जो ‘युक्तयोगी’ (ज्याने आत्मतत्त्वाशी योग साधला आहे) किंवा ‘अधिकारी कोटीतला महापुरुष’ (ज्याला अपरोक्ष म्हणजे थेट स्वानुभूती आहे) आहे, केवळ त्यालाच लोकसंग्रहाचा अधिकार आहे.

• अनुभवाशिवाय उपदेश विषतुल्य: ज्याला स्वतःला अजून शब्दांच्या पलीकडचे ज्ञान झालेले नाही किंवा ज्याला स्वतःला अनुभव नाही, त्याने लोकांना उपदेश करणे हे समाजासाठी ‘विषवल्ली’ जो स्वतः प्रामाणिकपणे मार्गावर चालत आहे, तोच दुसऱ्याला ‘माझे बोट धर, तू चाल’ असे म्हणू शकतो. अन्यथा ती केवळ ‘भाषणबाजी’ ठरते.

९. उपसंहार

आजच्या चिंतनाचा सार हाच आहे की, भगवंतांनी ‘स्वकर्मण्यभिरतः’ आणि ‘स्वकर्मनिरतः’ या शब्दांतून कर्मामागील मनोवृत्तीचे महत्त्व सांगितले आहे. आपले कर्म निष्ठेने, आवडीने आणि उत्साहाने, ओझे न मानता केले पाहिजे. असे निष्काम कर्म केल्याने मिळणारी ‘संसिद्धी’ म्हणजे ‘वैराग्यसिद्धी’ होय. ही वैराग्यसिद्धी चित्त शुद्ध करून साधकाला ज्ञानाचा अधिकारी बनवते आणि ज्ञानानेच अंतिम ध्येय असणारा मोक्ष प्राप्त होतो. अशा रीतीने, गीतेच्या अठराव्या अध्यायात कर्म, उपासना आणि ज्ञान यांना जोडणारा सेतू अतिशय सुंदर रीतीने स्पष्ट केला आहे. आपण आपली वाटचाल करताना आपले ध्येय, आपला अधिकार आणि आपल्या साधनेचे स्वरूप काय आहे, याचा विचार करूनच पाऊल टाकल्यास आपले गंतव्य कधीही दूर राहणार नाही.

पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम।

पंढरीनाथ महाराज की जय। माऊली ज्ञानेश्वर महाराज की जय। जगद्गुरू तुकाराम महाराज की जय। गोपाल कृष्ण भगवान की जय॥

1. ज्ञानेश्वरी अध्याय १८, श्लोक ४५ (ओवी ९०२) चे महत्त्व:

• या श्लोकाचे (स्वकर्मनिरत: सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु) प्रवचनातील केंद्रीय स्थान.
• “संसिद्धि” शब्दाचा अर्थ, विशेषतः “वैराग्यसिद्धी” आणि “चित्तशुद्धी” च्या संदर्भात.
• कर्मातून मोक्ष मिळत नाही, तर मोक्ष ज्ञानानेच होतो, परंतु कर्माची मोक्षप्राप्तीसाठीची उपयोगिता (चित्तशुद्धी आणि वैराग्य).

1. कर्मयोग आणि त्याची वैशिष्ट्ये:

• “स्वकर्मण्यभिरतः” आणि “स्वकर्मनिरतः” या शब्दांचे सखोल विश्लेषण (कर्म आवडीने, रमून करणे).
• कर्म करताना उत्साह, वीर्य रस आणि धृतीचे महत्त्व.
• कर्तृत्व आणि फलास्वादाचा त्याग (निष्काम कर्म).
• ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करणे आणि शास्त्राप्रमाणे आचरण.
• वर्णाश्रम धर्माचे महत्त्व आणि त्याचा सनातन परंपरेतील आधार.
• मानसिक ताण, असमाधान आणि अशांती टाळण्यासाठी कर्माचे ‘वर्म’ (रहस्य) समजून घेणे.

1. उपासना आणि ईश्वरवाद:

• “तया सर्वात्मका ईश्वरा” या उक्तीमुळे ईश्वरवादाचे प्रतिपादन.
• ईश्वराला समर्पण करणे म्हणजे उपासना.
• उपासना, कर्म आणि तत्वज्ञान यांना जोडणारा सेतू आहे

1. तत्वज्ञान आणि अधिकारी भेद:

• कृतोपास्ती पुरुषाला तत्वज्ञानाचा अधिकार प्राप्त होतो.
• तत्वज्ञानासाठी आवश्यक असलेली अंतःकरणाची शुद्धी, स्थिरता आणि सूक्ष्मता.
• ब्रह्मसत्यत्व आणि जगन्मिथ्यात्व चिंतन.
• ज्ञानप्राप्तीसाठी लागणारे वैराग्य (कर्म, उपासना, तत्वज्ञान या तिन्ही स्तरांवर).
• परवैराग्य संकल्पना (त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) चा त्याग).
• वेदान्त शास्त्राचे अंतिम प्रमाण आणि मोक्षप्राप्तीसाठी त्याची अनिवार्यता.
• ज्ञानमार्गातील अडथळ्यांची निवृत्ती.

1. वेद-प्रामाण्य आणि निष्ठेचे महत्त्व:

• मनुष्याच्या जीवनात वेद-प्रामाण्याचे महत्त्व (कर्म, उपासना, तत्वज्ञान तिन्ही प्रांतांमध्ये).
• वेद-प्रतिपादित कर्म, उपासना, योग आणि तत्वज्ञान.
• निश्चिम प्रीती आणि अनुष्ठानासाठी आवश्यक आवड.
• परमार्थात निष्ठा असणे अत्यंत आवश्यक. निष्ठेअभावी येणारे दुःख आणि अशांती.

1. अधिकारी भेद आणि उपदेश:

• सगळ्या मानवजातीमध्ये अधिकारी कमी आहेत, विशेषतः तत्वज्ञानाचे.
• वेदाचे मनोगत: कर्माचा विस्तारपूर्वक विचार सांगण्याचे कारण (अधिक अधिकारी कर्माचे आहेत).
• मनुष्याची तमोगुणी, रजोगुणी आणि सत्वगुणी स्थिती आणि त्याप्रमाणे साधनांचा उपदेश (स्वामी विवेकानंदांच्या मतानुसार).
• उपदेशकाने स्वतः अधिकारी असणे, अनुष्ठान आणि अनुभव असणे आवश्यक.
• “अधिकार तैसा दाविला मार्ग” या संत वचनाचे महत्त्व.
• अनुभूती हे सर्वात प्रबल प्रमाण.

1. लोकसंग्रह:

• लोकसंग्रह कोण करू शकतो? युक्तयोगी किंवा अधिकारी कोटीतला महापुरुष.
• स्वतः आचरण किंवा अनुभूती संपन्न नसलेल्या उपदेशकाचा समाजावर होणारा नकारात्मक परिणाम.
• लोकसंग्रहासाठी स्वतःचे पाऊल योग्य दिशेने असणे आवश्यक.

III. महत्त्वाचे प्रश्न (पुनरावृत्तीसाठी)

• प्रवचनानुसार “संसिद्धि” या शब्दाचे मुख्य अर्थ काय आहेत आणि ते कर्माच्या संदर्भात कसे समजून घेतले जातात?
• निष्काम कर्म आणि सामान्य कर्म यातील मूलभूत फरक प्रवचनात कसा स्पष्ट केला आहे?
• वैराग्याचे महत्त्व कर्मयोग, उपासना आणि तत्वज्ञान या तिन्ही स्तरांवर कसे सांगितले आहे?
• मोक्षप्राप्तीसाठी कर्म कसे उपयुक्त ठरते, जरी कर्माने प्रत्यक्ष मोक्ष मिळत नसला तरी?
• स्वामी विवेकानंदांनी सांगितलेल्या तमोगुण, रजोगुण आणि सत्वगुणाच्या संदर्भात साधनांचा उपदेश कसा केला पाहिजे?
• उपदेशकासाठी स्वतःचा अनुभव आणि अनुष्ठान महत्त्वाचे का आहे?

IV. स्वयं-मूल्यांकनासाठी सूचना

• प्रवचन ऐकून, प्रत्येक संकल्पनेवर आपले स्वतःचे नोट्स तयार करा.
• प्रवचनातील मुख्य मुद्द्यांचा सारांश आपल्या शब्दात लिहा.
• प्रवचनातील महत्त्वाच्या ओव्या किंवा श्लोकांचा अर्थ स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करा.

गीता: कर्मयोग आणि वैराग्यसिद्धी”

खालील प्रश्नांची उत्तरे २-३ वाक्यांमध्ये द्या.

1. “स्वकर्मनिरत: सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु” या श्लोकातील “संसिद्धि” या शब्दाचा काय अर्थ आहे?
2. कर्म करताना मनुष्याने त्यात “अभिरत” (रममान) का असावे?
3. प्रवचनात कर्म, उपासना आणि तत्वज्ञान या तिन्ही प्रांतांमध्ये कोणत्या गोष्टीला महत्त्व दिले आहे?
4. निष्काम कर्मयोग प्रत्यक्ष मोक्ष देत नसला तरी, तो मोक्षप्राप्तीसाठी कसा उपकारक ठरतो?
5. तत्वज्ञानाचा अधिकारी होण्यासाठी कोणती अंतःकरणाची अवस्था आवश्यक आहे असे प्रवचनात म्हटले आहे?
6. प्रवचनानुसार “वैराग्यसिद्धी” म्हणजे काय आणि ती कर्मातून कशी प्राप्त होते?
7. स्वामी विवेकानंदांनी मनुष्याला तमोगुणी अवस्थेतून बाहेर काढण्यासाठी कोणत्या मार्गाचा उपदेश करण्याचे सुचवले आहे?
8. लोकसंग्रह (समाजाचे कल्याण) करण्याचा अधिकार कोणाला आहे असे प्रवचनात म्हटले आहे?
9. मनुष्याला कामाचा ताण आणि अशांती का येते, याचे एक कारण प्रवचनात कोणते सांगितले आहे?
10. परमार्थात मनुष्याची “निष्ठा” असणे का महत्त्वाचे आहे?

उत्तर 

1. प्रवचनानुसार “संसिद्धि” या शब्दाचा अर्थ मुख्यतः “चित्तशुद्धी” आणि “वैराग्यसिद्धी” असा आहे. कर्माने प्रत्यक्ष मोक्ष मिळत नसला तरी, हे फल कर्मातून प्राप्त होते.
2. मनुष्याने कर्म करताना ते ओझ्यासारखे न वाटता, त्यात पूर्णपणे रममान होऊन आणि उत्साहपूर्वक केले पाहिजे. यामुळे त्याला कर्मफळाच्या यश-अपयशाने खचून जाण्यापासून वाचता येते आणि धैर्य टिकते.
3. कर्म, उपासना आणि तत्वज्ञान या तिन्ही प्रांतांमध्ये “वेद-प्रामाण्य” आणि “निष्ठा” या गोष्टींना महत्त्वाचे मानले आहे. वेद-प्रतिपादित मार्गाने जाणे हेच खरे सुख देते.
4. निष्काम कर्मयोग प्रत्यक्ष मोक्ष देत नसला तरी, तो चित्तशुद्धी आणि वैराग्यसिद्धी प्राप्त करण्यास मदत करतो. ही चित्तशुद्धी आणि वैराग्य ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक अधिकारीत्व निर्माण करते.
5. तत्वज्ञानाचा अधिकारी होण्यासाठी अंतःकरणाची शुद्धी, स्थिरता आणि सूक्ष्मता आवश्यक आहे. या अवस्थेतील पुरुषच तत्वज्ञानाचे खरे स्वरूप आत्मसात करू शकतो.
6. “वैराग्यसिद्धी” म्हणजे विषयासक्तीपासून निवृत्ती आणि अंतिम उद्दिष्ट मोक्ष हेच ठेवणे. निष्काम कर्म आणि वर्णाश्रम धर्मानुसार आचरण करणाऱ्या पुरुषाला ही वैराग्य रूपी सिद्धी प्राप्त होते.
7. स्वामी विवेकानंदांनी मनुष्याला तमोगुणी अवस्थेतून बाहेर काढण्यासाठी त्यांना रजोगुणात आणण्यासाठी कर्माचा उपदेश करण्याचे सुचवले. कारण तमोगुणी लोक थेट वेदांताचे अधिकारी होऊ शकत नाहीत.
8. लोकसंग्रह (समाजाचे कल्याण) करण्याचा अधिकार युक्तयोगी किंवा अधिकारी कोटीतील महापुरुषांनाच आहे असे प्रवचनात म्हटले आहे. इतरांना, विशेषतः ज्यांना यथार्थ शब्दबोधही नाही, त्यांना हा अधिकार नाही.
9. मनुष्याला कामाचा ताण आणि अशांती येते, कारण त्याला कर्माचे ‘वर्म’ (रहस्य) कळलेले नसते. हे वर्म म्हणजे कर्तृत्व आणि फलास्वादाचा त्याग करून ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करणे.
10. परमार्थात मनुष्याची निष्ठा असणे महत्त्वाचे आहे कारण निष्ठेशिवाय साधनांमध्ये टिकून राहणे शक्य नाही. निष्ठा असेल तर साधकाला कोणत्याही अडचणीत धैर्य टिकवता येते आणि त्याला खरा आनंद प्राप्त होतो.

निबंधात्मक प्रश्न (Essay Format Questions)

1. “संसिद्धि” या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करून, कर्मयोगाच्या संदर्भात तो मोक्षप्राप्तीसाठी कसा दुवा ठरतो, याचे सविस्तर विवेचन करा. प्रवचनातील ‘कर्मातून मोक्ष होत नाही’ या विधानाचा अर्थही स्पष्ट करा.
2. निष्काम कर्मयोग करताना “अभिरत” आणि “निरत” असणे म्हणजे काय? या दोन्ही संकल्पना कर्माच्या मानसिक आणि आध्यात्मिक पैलूंवर कसे प्रकाश टाकतात, सविस्तर चर्चा करा.
3. प्रवचनानुसार वैराग्याचे महत्त्व कर्म, उपासना आणि तत्वज्ञान या तिन्ही साधनांमध्ये कसे सांगितले आहे? “परवैराग्य” संकल्पना उदाहरणासह स्पष्ट करा.
4. स्वामी विवेकानंदांनी सांगितलेल्या ‘अधिकारी भेद’ आणि त्याप्रमाणे साधनांचा उपदेश करण्याची आवश्यकता सविस्तरपणे स्पष्ट करा. सध्याच्या समाजातील मानसिक आरोग्याच्या समस्यांवर हे विचार कसे उपयुक्त ठरतात, ते सांगा.
5. प्रवचनातील ‘लोकसंग्रह’ या संकल्पनेवर सविस्तर निबंध लिहा. लोकसंग्रह कोण करू शकतो आणि कोण करू नये यावर प्रवचनात दिलेल्या विचारांचे गंभीरपणे विश्लेषण करा.

महत्वाच्या संज्ञांचा कोश (Glossary of Key Terms)

• संसिद्धि (Samsiddhi): (प्रवचनानुसार) मुख्यतः चित्तशुद्धी आणि वैराग्यसिद्धी. कर्माच्या अनुष्ठानाने प्राप्त होणारे शुद्धीकरण आणि वैराग्य.
• स्वकर्मण्यभिरतः (Svakarmanvyabhiratah): आपले विहित कर्म अत्यंत आवडीने, रममान होऊन, पूर्ण उत्साहाने करणे.
• स्वकर्मनिरतः (Svakarmaniratah): आपल्या कर्मामध्ये पूर्णपणे निशेष रूपाने, एकाग्रतेने रममान होणे.
• वैराग्यसिद्धी (Vairagyasiddhi): वैराग्य (विषयांपासून विरक्ती) प्राप्त होण्याची सिद्धी. हे कर्मातून प्राप्त होणारे एक महत्त्वाचे फल आहे, जे चित्तशुद्धीसाठी आवश्यक आहे.
• चित्तशुद्धी (Chittashuddhi): मनाची शुद्धी. कर्मयोगाने अंतःकरण निर्मळ होण्याची प्रक्रिया.
• निष्काम कर्म (Nishkama Karma): फळाची आशा न ठेवता आणि कर्तृत्वाचा अभिमान न बाळगता केलेले कर्म.
• ईश्वरार्पण बुद्धी (Ishvararpan Buddhi): सर्व कर्म ईश्वराला समर्पित करण्याच्या भावनेने करणे.
• कांडत्रय निरूपण (Kandatraya Nirupana): कर्मकांड (कर्म), उपासनाकांड (उपासना) आणि ज्ञानकांड (तत्वज्ञान) या तिन्ही मुख्य वेदांताच्या विभागांचे निरूपण.
• एक अध्यायी गीता (Eka Adhyayi Gita): भगवद्गीतेच्या १८ व्या अध्यायाला दिलेले एक नाव, कारण यात संपूर्ण गीतेचा सार असल्याचे मानले जाते.
• कृतोपास्ती (Krutopasti): ज्यांनी उपासना केली आहे असे पुरुष; म्हणजेच ज्यांनी आपले कर्म ईश्वराला समर्पित करून अंतःकरण शुद्ध केले आहे. त्यांना तत्वज्ञानाचा अधिकार प्राप्त होतो.
• वेद प्रामाण्य (Veda Pramanya): वेदांचे प्रमाण अंतिम मानणे; वेद हेच सर्वोच्च आणि सत्य ज्ञान देणारे आहेत अशी श्रद्धा.
• अधिकार (Adhikara): साधन चतुष्टसंपन्नता
• तमोगुण (Tamoguna): सत्त्व आणि रज या तीन गुणांपैकी एक; अज्ञान, आळस आणि जडत्वाचे प्रतीक.
• रजोगुण (Rajoguna): सत्त्व आणि तम या तीन गुणांपैकी एक; कर्म, क्रियाशीलता आणि आसक्तीचे प्रतीक.
• सत्वगुण (Satvaguna): सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांपैकी एक; प्रकाश, शुद्धता आणि ज्ञानाचे प्रतीक.

भगवद्गीतेतील कर्मयोग आणि वैराग्यसिद्धी यावर आधारित प्रश्नोत्तरे

१. १८ व्या अध्यायाला ‘एकाध्यायी गीता’ असे का म्हटले जाते, आणि त्यात कोणत्या मुख्य विचारांवर भर दिला जातो?

१८ व्या अध्यायाला ‘एकाध्यायी गीता’ असे म्हटले जाते कारण त्यात गीता सांगण्याचा भगवंतांचा मूळ हेतू आणि संदेश सारांशरूपाने सांगितलेला आहे. हा अध्याय जरी कर्मासंबंधी अधिक विचार करत असला, तरी तो केवळ कर्मापुरता मर्यादित नाही. यात कर्म, उपासना आणि तत्त्वज्ञान या तीनही कांडांचा विचार समाविष्ट आहे. मुख्यतः, ईश्वराला समर्पण करण्याच्या भावनेने कर्म करण्यावर जोर दिला जातो, ज्याला ‘ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करणे’ असे म्हटले आहे.

२. ‘स्वकर्माभिरतः संसिद्धीं लभते नरः’ या श्लोकाचा गूढ अर्थ काय आहे आणि ‘संसिद्धी’ या शब्दाचा खरा अर्थ काय आहे?

‘स्वकर्माभिरतः संसिद्धीं लभते नरः’ या श्लोकाचा अर्थ आहे की, जो मनुष्य आपल्या वाट्याला आलेले कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि पूर्ण निष्ठेने (अभिरत होऊन) करतो, त्याला संसिद्धी प्राप्त होते. ‘संसिद्धी’ या शब्दाचा साक्षात अर्थ मोक्ष असा नाही, कारण कर्माने मोक्ष मिळत नाही (कर्म अनित्य असते). इथे ‘संसिद्धी’ या शब्दाचा अर्थ चित्तशुद्धी आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेले वैराग्य होय. हे वैराग्य कर्मामध्ये चित्तशुद्धीसाठी, उपासनेमध्ये विषयासक्तीच्या निवृत्तीसाठी आणि तत्त्वज्ञानात ब्रह्माचे सत्यत्व व जगताचे मिथ्यात्व चिंतन करण्यासाठी आवश्यक असते.

३. कर्मयोग करताना ‘निरतता’ आणि ‘अभिरतता’ यांचा अर्थ काय आहे आणि त्यांचे महत्त्व काय आहे?

कर्मयोग करताना ‘निरतता’ म्हणजे कर्म पूर्णपणे आणि निशेषपणे (मन लावून) करणे, त्यात रममाण होणे. ‘अभिरतता’ म्हणजे कर्मामध्ये उत्साहपूर्वक आणि आनंदाने सहभागी होणे, ते ओझ्यासारखे न वाटू देणे. या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत कारण कर्म करताना कर्तृत्वाचा अभिमान आणि फळाची इच्छा सोडणे अपेक्षित आहे. जेव्हा मनुष्य कर्मामध्ये पूर्णपणे रममाण होतो, तेव्हा त्याला यश-अपयश किंवा कोणत्याही अडथळ्यांमुळे खचून जाण्याची भीती वाटत नाही. उत्साह आणि वीररस हे कर्माचे स्थायी भाव असले पाहिजेत, ज्यामुळे मनुष्य कोणत्याही स्थितीत स्थिर राहू शकतो.

४. निष्काम कर्मयोग आणि वैराग्यसिद्धी यांचा संबंध स्पष्ट करा.

निष्काम कर्मयोग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता, ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्तव्य कर्म करणे. या निष्काम कर्माचे फल म्हणजे अंतःकरणशुद्धी आणि वैराग्यसिद्धी. हे वैराग्य साधकाला विषयांच्या आसक्तीतून मुक्त करते आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेली चित्ताची स्थिरता आणि सूक्ष्मता प्रदान करते. वैराग्य हे केवळ साधनाकाळातच नव्हे, तर सिद्धी प्राप्त झाल्यावरही साधकाचा स्वभाव बनते. अशा प्रकारे, निष्काम कर्म हे वैराग्य सिद्धीचे एक साधन आहे, जे अंतिम मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानाचा मार्ग मोकळा करते.

५. या विवेचनानुसार, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची भूमिका काय आहे?

या विवेचनानुसार, मोक्ष हा साक्षात कर्माने मिळत नाही; तो ज्ञानानेच प्राप्त होतो. तथापि, मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानाचा अधिकारी होण्यासाठी कर्माची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. निष्काम कर्म हे अंतःकरणशुद्धी आणि वैराग्यसिद्धी देते, जे ज्ञानप्राप्तीतील अडथळे दूर करते आणि साधकाला ज्ञानाचा अधिकारी बनवते. त्यामुळे, कर्म हे मोक्षाचे प्रत्यक्ष कारण नसले तरी, ज्ञानप्राप्तीसाठी आणि अंतिम मुक्तीसाठी आवश्यक पूर्वतयारी म्हणून त्याचे महत्त्व अनमोल आहे.

६. उपदेश करताना ‘अधिकाऱ्या’चे महत्त्व काय आहे?

उपदेश करताना अधिकाऱ्याचे महत्त्व खूप मोठे आहे. उपदेशकाने समोरच्या व्यक्तीची (शिष्याची) मानसिक स्थिती, क्षमता आणि तयारी (अधिकार) ओळखूनच त्याला योग्य साधन सांगितले पाहिजे. प्रत्येकाला एकाच प्रकारचे साधन सांगून चालणार नाही. उदाहरणार्थ, ज्यांना रजोगुण आणि तमोगुणाचे प्राबल्य आहे, त्यांना सुरुवातीला कर्म करण्याचा उपदेश देणे योग्य ठरते, कारण कर्म त्यांना तमोगुणातून बाहेर काढून रजोगुणात आणते आणि नंतरच सत्वगुणाकडे नेते. अधिकार न पाहता दिलेला उपदेश निष्फळ ठरतो आणि कधीकधी अनर्थालाही कारणीभूत ठरू शकतो.

७. ‘वेदप्रामाण्य’ आणि ‘निष्ठा’ यांचे जीवनात काय महत्त्व आहे?

‘वेदप्रामाण्य’ म्हणजे वेदांनी सांगितलेल्या गोष्टींना अंतिम प्रमाण मानणे. जीवनात परिपूर्ण समाधान आणि दुःखविरहित सुख प्राप्त करण्यासाठी वेदांचे प्रामाण्य स्वीकारणे आवश्यक आहे. कर्म, उपासना आणि तत्त्वज्ञान या तीनही प्रांतांमध्ये वेद प्रतिपाद्य गोष्टींचे अनुसरण करणे महत्त्वाचे आहे. त्याचबरोबर, कर्मामध्ये आणि परमार्थात ‘निष्ठा’ असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. केवळ विधी म्हणून कर्म केल्यास ते आनंद देत नाही, तर आवडीने आणि निष्ठेने केलेले कर्मच खरा आनंद देते. निष्ठेच्या अभावी मनुष्य विनाकारण दुःखी राहतो, जरी त्याला तत्त्वज्ञानाचे ज्ञान असले तरी.

८. ‘लोकसंग्रह’ म्हणजे काय आणि त्याचा अधिकारी कोण आहे?

‘लोकसंग्रह’ म्हणजे लोकांना योग्य मार्गावर आणण्यासाठी किंवा समाजाचे कल्याण करण्यासाठी केलेले कार्य. या विवेचनानुसार, लोकसंग्रह करण्याचा अधिकार केवळ ‘युक्तयोगी’ किंवा ‘अधिकारी कोटीतला महापुरुष’ यांनाच असतो, म्हणजेच ज्यांनी अपरोक्ष ज्ञानाची सिद्धी प्राप्त केली आहे आणि जे स्वानुभूती संपन्न आहेत. जो मनुष्य स्वतः अजून यथार्थ शब्दबोधाच्या पलीकडे गेलेला नाही किंवा ज्याला स्वतःला अनुभूती नाही, त्याला लोकांना उपदेश करण्याचा किंवा लोकसंग्रह करण्याचा अधिकार नाही. कारण, अनुभवाशिवाय दिलेला उपदेश समाजासाठी विषवल्लीप्रमाणे ठरू शकतो. स्वतःचे आचरण आणि अनुभव असेल तरच माणूस इतरांना योग्य मार्गदर्शन करू शकतो