दिवस – ११. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

श्रीशुक उवाच- राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरेः संस्मारितो गुणैः ॥१०॥

सांगतां वसुदेवाचा प्रश्न । श्रीशुक जाहला स्वानंदपूर्ण । नारदु वोळला चैतन्यघन । चित्सुखजीवन मुमुक्षां ॥४॥ श्रीशुक म्हणे नरदेवा । भावो मीनला नारदाच्या भावा । ऐकोनि प्रश्नसुहावा । तो म्हणे ‘वसुदेवा धन्य वाणी’ ॥५॥ परिसतां हा तुझा प्रश्न । चित्सुखें प्रगटे नारायण । ऐसें बोलतां नारद जाण । स्वानंदें पूर्ण वोसंडला ॥६॥ रोमांच उचलले अंगीं । स्वेद दाटला सर्वांगीं । आनंदाश्रु चालिले वेगीं । स्वानंदरंगी डुल्लतु ॥७॥ सप्रेम मीनलिया श्रोता । जैं पूर्ण सुखावेना वक्ता । तैं तो जाणावा अवघा रिता- । कथासारामृता चवी नेणे ॥८॥ ऐकतां वसुदेवाचा प्रश्न । नारद सुखावे पूर्ण । मग स्वानंदगिरा गर्जोन । काय आपण बोलत ॥९॥

नारद उवाच – सम्यगेतद्‌ व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत्पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥११॥

नारद म्हणे सात्वतश्रेष्ठा । वसुदेवा परमार्थनिष्ठा । धन्य धन्य तुझी उत्कंठा । तूं भावार्थी मोठा भागवतधर्मी ॥११०॥ ज्याचेनि धर्माचे प्रश्नोत्तरें । हे विश्व अवघेचि उद्धरे । हे विचारिलें तुवां बरें । निजनिधीरें श्रीकृष्णजनका ॥११॥ तुझेनि प्रश्नोत्तरे जाण । साधक निस्तरती संपूर्ण । साधकांचे नवल कोण? । महापापी पावन येणें होती ॥१२॥

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वाऽनुमोदितः । सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि ॥१२॥

भागवतधर्माचेनि गुणें । एक उद्धरती श्रवणें । एक तरती पठणें । एक निस्तरती ध्याने संसारपाश ॥१३॥ एक श्रोतयां वक्तयांतें । देखोनि सुखावती निजचित्तें । सद्भावें भलें म्हणती त्यांतें । तेही तरती येथें भागवतधर्मे ॥१४॥ हे नवल नव्हे भागवतधर्मा । जो कां देवद्रोही दुरात्मा । अथवा विश्वद्रोही दुष्टात्मा । तोही तरे हा महिमा भागवतधर्मी ॥१५॥ हृदयीं धरितां भागवतधर्म । अकर्म्याचे निर्दळी कर्म । अधर्म्याचे निर्दळी धर्म । दे उत्तमोत्तमपदप्राप्ती ॥१६॥ जेथ रिघाले भागवतधर्म । तेथ निर्दळे कर्माकर्मविकर्म । निंदा द्वेष क्रोध अधर्म । अविद्येचें नाम उरों नेदी ॥१७॥

ते भागवतधर्मी अत्यादर । श्रद्धेनें केला प्रश्न तुवां थोर । निजभाग्ये तूं अति उदार । परम पवित्र वसुदेवा! ॥१८॥ तुझें वाणूं पवित्रपण । तरी पोटा आला श्रीकृष्ण । जयाचेनि नामें आम्ही जाण । परम पावन जगद्वंद्य ॥१९॥ तो स्वयें श्रीकृष्णनाथ । नित्य वसे तुझिया घरांत । तुझियाऐसा भाग्यवंत । न दिसे येथ मज पाहतां ॥१२०॥ वसुदेवा तुझिया नामतां । ‘वासुदेव’ म्हणती अनंता । तें वासुदेव नाम स्मरतां । परमपावनता जगद्वंद्यां ॥२१॥

त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥१३॥

ज्याचेनि श्रवणे वाढे पुण्य । ज्याचेनि नामें झडे भवबंधन । तो सद्य स्मरविला तुवां नारायण । तुझी वाचा कल्याण वसुदेवा ॥२२॥ तुझा आजि ऐकतांचि प्रश्न । पूर्ण प्रगटला नारायण । मज तुझा हा उपकार पूर्ण । परम कल्याण वसुदेवा ॥२३॥

आशंका ॥ऐकोनि नारदाचे वचन । झणे विकल्प धरील मन । ‘यासी पूर्वी होतें विस्मरण । आतां जाहलें स्मरण वसुदेवप्रश्ने’ ॥२४॥ ज्यांची ऐसी विकल्पयुक्ती । तें जाणावे निजात्मघाती । तेही अर्थीची उपपत्ती । ऐक निश्चितीं शुक सांगे ॥२५॥ अग्नि कुंडामाजीं स्वयंभ असे । तो घृतावदानें अति प्रकाशे । तेवीं सप्रेम प्रश्नवशे । सुख उल्लासे मुक्तांचें ॥२६॥ सप्रेम भावार्थे मीनला श्रोता । मुक्तही उल्हासें सांगे कथा । तेथील सुखाची सुखस्वादुता । जाणे जाणता सवर्म ॥२७॥ यालागीं मुक्त मुमुक्षु विषयी जन । भागवतधर्मे निवती संपूर्ण । तोचि वसुदेवें केला प्रश्न । तेणें नारद पूर्ण सुखावला ॥२८॥

जे कां पूर्वपरंपरागत । जीर्ण भागवतधर्म येथ । सांगावया नारदमुनि निश्चित । उपपादित इतिहासु ॥२९॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥१४॥

येच अर्थी विदेहाचा प्रश्न । संवादती आर्षभ नवजण । ते भागवतधर्म जीर्ण । इतिहास संपूर्ण सांगेन ऐक ॥१३०॥ ‘आर्षभ कोण’ म्हणसी मुळीं । त्यांची सांगेन वंशावळी । जन्म जयांचा सुकुळीं । नवांमाजी जाहली ब्रह्मनिष्ठा ॥३१॥

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायंभुवस्य यः । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिF©$षभस्तत्सुतः स्मृतः ॥१५॥

स्वायंभु मनूचा सुतु । जाण नामें ‘प्रियव्रतु’ । त्याचा ‘आग्नीध्र’ विख्यातु । ‘नाभी’ त्याचा सुतु सूर्यवंशी ॥३२॥ त्या नाभीपासूनि ज्ञानविलासु । ‘ऋषभ’ जन्मला वासुदेवांशु । मोक्षधर्माचा प्रकाशु । जगी सावकाशु विस्तारिला ॥३३॥

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद्वेदपारगम् ॥१६॥

ऋषभ वासुदेवाचा अंशु । ये लोकीं मोक्षधर्मविश्वासु । प्रवर्तावया जगदीशु । हा अंशांशु अवतार ॥३४॥ त्याचे पंचमस्कंधी चरित्र । सांगितलें सविस्तर । त्यासी जाहले शत पुत्र । वेदशास्त्रसंपन्न ॥३५॥ त्यांहीमाजी ज्येष्ठ पुत्र । अतिशयें परम पवित्र । ऐक त्याचे चरित्र । अतिविचित्र सांगेन ॥३६॥

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः । विख्यातं वर्षमेतद्यन्नाम्ना भारतमद्भुतम् ॥१७॥

जो ज्येष्ठपुत्र ‘भरत’ जाण । तो नारायणपरायण । अद्यापि ‘भरतवर्ष’ उच्चारण । त्याचेनि नांवें जाण विख्यात ॥३७॥ जो मनसा-वाचा-कर्मणा । अखंड भजे नारायणा । असतांही राज्यधर्मी जाणा । जो आत्मखुणा न चुके ॥३८॥ जेवीं मार्गी चालतां । पाउलें वक्रेही टाकितां । दैववशें अडखुळतां । आश्रयो तत्त्वतां भूमिकाचि ॥३९॥ तेवींचि तयासी असतां । राज्यधर्म चाळितां । यथोचित कर्म आचरतां । निजी निजात्मता पालटेना ॥१४॥ या नांव बोलिजे ‘अखंडस्थिती’ । जे पालटेना कल्पांतीं । जेथ असतां सुखी होती । पुनरावृत्ति असेना ॥४१॥ ऐसें करी सदाचरण । आणि नारायणपरायण । आईक त्याचेही व्याख्यान । विशद करून सांगेन ॥४२॥ नरांचा समुदाय गहन । त्यासी ‘नार’ म्हणती जाण । त्याचे ‘अयन’ म्हणजे स्थान । म्हणौनि म्हणती ‘नारायण’ आत्मयासी ॥४३॥ त्याच्या ठायीं परायण । म्हणिजे अनन्यत्वें शरण । निवटूनियां आपुलें अहंपण । तद्रूपें जाण राहिला ॥४४॥ ऐसा तो ऋषभाचा पुत्र । जयासी नांव ‘भरत’ । ज्याच्या नामाची कीर्ति विचित्र । परम पवित्र जगामाजीं ॥४५॥ तो भरतु राहिला ये भूमिकेसी । म्हणौनि ‘भारतवर्ष’ म्हणती यासी । सकळ कर्मारंभी करितां संकल्पासी । ज्याचिया नामासी स्मरताती ॥४६॥ ऐसा आत्माराम जऱ्ही झाला । तऱ्ही विषयसंग नव्हे भला । यालागी त्याचा वृत्तांतु पुढिला । सांगेन सकळां आइकें॥४७॥ नामें ख्याती केली उदंड । यालागीं त्याते म्हणती ‘भरतखंड’ । आणीकही प्रताप प्रचंड । त्याचा वितंड तो ऐका ॥४८॥