दिवस – ३३. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

शरीरशोषणा नांव तप । तें प्रारब्ध-भोगानुरूप । हृदयीं वाहणे कृष्णस्वरूप । तो शुद्ध साक्षेप तपाचा ॥४००॥
जेवीं धूरसूनि दिठी । शूर रणामाजी उठी । तेवीं ईश्वर धरोनि पोटीं । वर्ते तो सृष्टी तपिया शुद्ध ॥१॥
हेचि तपाचें निजस्वरूप । याचि नांव शुद्ध ‘तप’ । यावरतें न चढे रूप । व्यर्थ वाग्जल्प कां करावे ॥२॥

द्वंद्वसहिष्णुता मुमुक्षा । या नांव म्हणिजे ‘तितिक्षा’ । तेही आणावया लक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥३॥
सुखदुःख उभय भोग । दोंमाजी अखंड आपुलें अंग । जेवीं चित्रींची वाघीण आणि वाघ । दोहींमाजी साङ्ग निजत्वें भिंती ॥४॥
जेवीं दावाग्नी का उन्हाळे । आकाश जैसें न पोळे । असोनि त्यांचेनि मेळे । त्यां वेगळे अलिप्त ॥५॥
शीतळ जळ कां हींव पडे । पृथ्वी निजक्षमा न कांकुडे । तेवीं निजस्वरूपसुरवाडें । द्वंद्वा नातुडे निजसाधु ॥६॥
शरीर जरी हिंवें कांपे । तेणें देह कांपे साधु न कांपे । शरीर अतिउष्णे तापे । परी साधु न तापे देहतापामाजीं ॥७॥
सुख देखोनि दिठी । ज्या गोडिया घाली मिठी । दुःखही त्याचि आवडी घोंटी । ‘द्वंद्वसहिष्णुता’ मोठी या नांव राया ॥८॥
गोफणगुंडा सन्मुख । लागतां अवश्य उठे दुःख । तोच सुवर्णाचा जाहलिया देख । दुःख लोपोनि सुख अनिवार वाढे ॥९॥
सुखदुःखप्रकाशक । निजवस्तु असे एक । त्या एकात्मता देख । द्वंद्वे साधक सुखें साहती ॥४१०॥
तेवी द्वंद्वाचे जाणपण । जाणवीत असे जें ज्ञान । तें जाणितल्या आपण । द्वंद्वे संपूर्ण निर्द्वंद्वे होती ॥११॥
रसउसी कठिणपण । त्यामाजी गोडी अखंड पूर्ण । तेवीं द्वंद्वामाजीं वस्तु चिद्धन । अखंडदंडायमान स्वयें देखे ॥१२॥
ऐशी हे अखंडता । जंव न ये साधकाचे हाता । तंव द्वंद्वाची सहनता । नव्हे नृपनाथा निश्चयेंसीं ॥१३॥
या नांव ‘द्वंद्वसहन’ । निजनिश्चयें जाण पूर्ण । आतां मौनाचे लक्षण । सावधान अवधारीं ॥१४॥

वाग्वादु करावा जनीं । तैं दृढ व्हावें देहाभिमानी । सांडविला तो सद्गुरूंनीं । निःशेष धोऊनी शब्देंसीं ॥१५॥
सद्गुरुवचन पडतां कानीं । स्तुति निंदा गिळोनि दोन्ही । बोल बोलणें निरसुनी । हृदयभुवनीं परिपक्कलें ॥१६॥
तेव्हां ज्याचे बोलावे अवगुण । तेथें दिसे हृदयस्थ आपण । यालागीं बोलतां पैशुन्य । पडे मौन गुरुवाक्यें ॥१७॥
गुण देखोनियां स्तवन । करितां पडे दृढ मौन । मीचि स्तव्य स्तविता स्तवन । मज म्यां वानितां पूर्ण मूर्खत्व माझें ॥१८॥
निजात्मा निःशेष नसे । ऐसा रिता ठाव न दिसे । तेथें जें जें कांहीं दिसे । तें आत्मप्रकाशें सदोदित ॥१९॥
ऐशी सद्गुरूंनी दाखविली युक्ती । ती विश्वासें स्थिरावली चित्तीं । यालागी निंदा आणि स्तुती । वाचेप्रती बोलेना ॥४२०॥
संवाद करावा निजस्वार्थी । तंव सद्गुरूच्या वचनोक्तीं । खुंटल्या वेदशास्त्रांच्या युक्ती । त्यावरी स्थिती चढेना ॥२१॥
एवं स्तुति निंदा वाग्वाद । करितां खुंटला संवाद । महामौने अतिशुद्ध । परमानंद साधकां ॥२२॥
ऐसें साधावया दृढ मौन । सद्गुरु शिकवी वेदाध्ययन । उपनिषदर्थ विवंचून । पढवी संपूर्ण अर्थावबोधे ॥२३॥
अथवा अतिशयें दृढ मौन । श्रीरामकृष्णनामस्मरण । अखंड नामें गर्जतां पूर्ण । वेदार्थ जाण तिष्ठती पुढें ॥२४॥
नित्य रामनाम गर्जे वाणी । त्या तीर्थंे येती लोटांगणीं । सुरवर लागती चरणीं । यम पायवणी स्वयें वंदी ॥२५॥
रामनामाचें जें स्मरण । या नांव गा ‘महामौन’ । वेदें नाम स्तविलें पूर्ण । शुद्ध अध्ययन हरिनाम ॥२६॥
वेदु अथवा नामस्मरण । या नांव गा ‘स्वाध्यायो’ जाण । आतां आर्जवाचे लक्षण । ऐकें संपूर्ण महाराजा ॥२७॥

आतां आर्जव तें ऐसें । सर्वा जीवां जीवन जैसें । कां तंतु जैसा निजविलासें । अविरोधे असे पटामाजीं ॥२८॥
साखरेचे इंद्रावण । केलिया न वचे गोडपण । तैसें विषमांही जीवां जाण । आर्जवें पूर्ण रंजवी स्वभावें ॥२९॥
वक्र चंद्राची चंद्रिका । परी अमृत वक्र नव्हे देखा । तैसें देखोनि विषमां लोकां । मनोवृत्ति देखा पालटेना ॥४३०॥
निपराद न देखे कोणासी । जिवलग सोयरा सर्वांशीं । वोळखी जीवमात्रांशीं । जैशी तैशी जुनाट ॥३१॥
न्यहा संतप्ता आधार देत । वरूनि घणघाय घेत । सांडस घायातळीं सूत । तें आघवेंचि आप्त लोहत्वें लोहा ॥३२॥
यापरी जयासी आप्त सर्व । ऐसा जो कां निजस्वभाव । तया नांव गा ‘आर्जव’ । अतिअपूर्व गुरुदीक्षा ॥३३॥

असुर सुर नर ऋषीश्वर । मदनें केले निजकिंकर । कंदर्पाचा मार थोर । अतिदुर्धर अनंगु ॥३४॥
अंतरी कामाचे दृढ ठाणे । वरीवरी दांत चावूनि साहणें । त्याचे मनचि निष्काम न म्हणे । चाळवणे लौकिकु ॥३५॥
तैसी नव्हे सद्गुरूची युक्ती । कामाची पालटे कामनावृत्ती । अभंग ब्रह्मचर्यस्थिती । शिष्यांप्रती उपदेशी ॥३६॥
कंदर्पराणिवे स्त्रीपुरुष । तेथें गुरुदीक्षा अलोलिक । मिथ्या स्त्रीपुरुष मायिक । विषयसुख भ्रम मात्र ॥३७॥
‘आनंदाचे उपस्थ एकायतन’ । हे काय मिथ्या वचन । ते अर्थी पूर्ण वेदज्ञ । वेदविवंचन दाविती ऐसें ॥३८॥
पुसतां साखरेची गोडी कैशी । तो स्वादु न ये सांगावयासी । तेथें चाखों देती अणुमात्रेशीं । तेचि गोडपण राशी जाणती जाण ॥३९॥
तेवीं परमानंदसुखप्राप्ती । उपस्थद्वारा नर चाखिती । आनंद एकायतनस्थिती । बोलिली उपस्थीं या हेतु वेदें ॥४४०॥
त्या उपस्थसुखाची नित्यस्थिती । संभोगेंवीण जे वाढविती । तेथ मिथ्या स्त्रीपुरुषव्यक्ती । सहजें होती सज्ञान ॥४१॥
चाखिली गोडी तेचि साखर । परमानंद मैथुनमात्र । मानूनियां मैथुनपर । जाहले पामर विषयांध ॥४२॥
उपस्थीं परमानंदगोडी । यालागीं स्त्रीकामाची अतिवोढी । सदा सोसिजे महामूढीं । ताडातोडी जीविताच्या ॥४३॥
साखरेचें केलें नारियेळ । तेथ त्वचा गर्भ साखरचि केवळ । तेवीं विषयद्वारा सुखकल्लोळ । उठती सकळ परमानंदें ॥४४॥
नाना पक्वान्नपरवडी । गुळाच्या गोडीने ते चवी गाढी । तेवीं विषयाची जे जे आवडी । ते ते गोडी निजानंदें ॥४५॥
हे नेणोनि मूळींची निजगोडी । सोशिती विषयांच्या अतिवोढी । बाप सद्गुरुकृपा गाढी । विषयांची आवडी एकत्वा आणी ॥४६॥
यालागी विषयांची आस्था । न चढे सच्छिष्याचे माथां । स्त्रीभोगाची आसक्तता । मिथ्या तत्त्वतां गुरूवाक्यनिष्ठा ॥४७॥
हा आत्मा हे आत्मी पाहीं । ऐसें मिथुन मुळी नाहीं । तें निजमूळ पाडितां ठायीं । ब्रह्मचर्य पाहीं अभंग ॥४८॥
या नांव गा निज नैष्ठिक्य । ‘ब्रह्मचर्य’ अतिसुटंक । सद्गुरूंनी बोधिलें निष्टंक । अलोलिक अभंग ॥४९॥

५०४.उद्धाराचा संदेह नाहीं । याच्या कांहीं सेवकां ॥१॥
पांडुरंग अभिमानी । जीवदानी कोंवसा ॥ध्रु॥
बुडतां जळीं जळतां आगीं । ते प्रसंगी राखावें ॥३॥
तुका म्हणे आम्हांसाठीं । कृपा पोटी वागवी ॥४॥

५०५.काय ते विरक्ति न कळेचि आम्हां । जाणों एका नामा विठोबाच्या ॥१॥
नाचेन मी सुखें वैष्णवांचे मेळीं । दिंडी टाळघोळी आनंदें या ॥ध्रु॥
शांति क्षमा दया ते मी काय जाणे । विठ्ठलकीर्तनें वांचूनियां ॥३॥
कासया एकांत सेवूं तया वना । आनंदें या जनामाजी असों ॥४॥
कासया उदास होऊ देहावरी । अमृतसागरी बुडोनियां ॥५॥
तुका म्हणे मज असे हा भरंवसा । विठ्ठल सरसा चालतसे ॥६॥

५०६.जेथें वैष्णवांचा वास । धन्य भूमि पुण्य देश ॥१॥
दोष नाहीं ओखदासी । दूत सांगे यमापाशीं ॥ध्रु॥
गरुडटकयांच्या भारें । भूमि गर्जे जयजयकारें ॥३॥
सहज तया जना छंद । वाचे गोविंद गोविंद ॥४॥
तुळसीवनें रंगमाळा । अवघा वैकुंठ सोहळा ॥५॥
तुका म्हणे भेणें । काळ नये तेणें रानें ॥६॥

५०७.माझ्या विठोबाचा कैसा प्रेमभाव । आपणचि देव होय गुरु ॥१॥
पढियें देहभाव, पुरवी वासना । अंतीं तें आपणापाशीं न्यावें ॥ध्रु॥
मागे पुढे उभा राहे सांभाळीत । आलिया आघात निवारावे ॥३॥
योगक्षेम त्याचे जाणे जडभारी । वाट दावी करीं धरूनियां ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं विश्वास ज्या मनीं । पाहावें पुराणी विचारूनि ॥५॥

५०८.सकळ धर्म मज विठोबाचें नाम । आणीक तें वर्म नेणें कांहीं ॥१॥
काय जाणों संतां निरविलें देवें । करिती या भावें कृपा मज ॥ध्रु॥
तुका म्हणे माझा कोण अधिकार । तो मज विचार कळों यावा ॥३॥

५०९.उदंड शाहाणे होती तर्कवंत । परि नेणवेचि अंत विठोबाचा ॥१॥
उदंडा अक्षरां करोत भरोवरी । परि नेणवेचि थोरी विठोबाची ॥ध्रु॥
तुका म्हणे नाहीं भोळेपणाविण । जाणीव ते शिण रितें माप ॥३॥

५१०.आधारावांचुनी । काय सांगशील कहाणी? ॥१॥
ठावा नाहीं पंढरीराव । तोवरी अवघेचि वाव ॥ध्रु॥
मानिताहे कोण । तुझें कोरडे ब्रह्मज्ञान ॥३॥
तुका म्हणे ठेवा । जाणपण एक सवा ॥४॥

५११.अनाथाची तुम्हां दया । पंढरीराया येतसे ॥१॥
ऐसी ऐकोनियां कीर्ति । बहु विश्रांति पावलों ॥ध्रु॥
अनाथाच्या धांवा घरा । नामें करा कुडावा ॥३॥
तुका म्हणे सवघड हित । ठेवूं चित्त पायांपें ॥४॥

५१२.येथें नाहीं उरों आले अवतार । येर ते पामर जीव किती ॥१॥
विषयांचे झणीं व्हाल लोलिंगत । चेवलिया अंत नलगे मग ॥ध्रु॥
वाहोनियां भार कुंथसील ओझें । नव्हे तेंचि माझें, थीता त्याग ॥३॥
तुका म्हणे कैसी नाही त्याची लाज? । संतीं केशीराज साधियेला ॥४॥

५१३.हीच त्यांची पंचभूतें । जीवन भातें प्रेमाचें ॥१॥
कळवळा धरिला संतीं । ते निगुती कैवाड ॥ध्रु॥
हाच काळ वर्तमान । समाधान ही संपत्ती ॥३॥
तुका म्हणे दिवसरातीं । हेचि खाती अन्न ते ॥४॥

५१४.दीप न देखे अंधारा । आतां हेंचि करा जतन ॥१॥
‘नारायण नारायण’ । गांठीं धन बळकट ॥ध्रु॥
चिंतामणीपाशी चिंता । तत्त्वतां ही न येल ॥३॥
तुका म्हणे उभयलोकी । हेचि निकी सामग्री ॥४॥

५१५.धन्य काळ संतभेटी । पायीं मिठी पडली तो ॥१॥
संदेहाची सुटली गांठी । झालों पोटीं शीतळ ॥ध्रु॥
भवनदीचा झाला तारा । या उत्तरा प्रसादें ॥३॥
तुका म्हणे मंगळ आतां । कोण दाता याहुनि? ॥४॥

५१६.दिनरजनी हाचि धंदा । गोविंदाचे पवाडे ॥१॥
संकल्पिला देह देवा । सकळ हेवा ते ठायीं ॥ध्रु॥
नाहीं अवसान घडी । सकळ जोडी इंद्रिया ॥३॥
कीर्ति मुखें गर्जे तुका । करी लोकां सावध ॥४॥

५१७.खरे नानवट निक्षेपीचे जुनें । काढिले ठेवणे समर्थाचें ॥१॥
मजुराच्या हातें मापाचा उकल । मी तो येथें फोल सत्ता त्याची ॥ध्रु॥
कुलालाच्या हातें घटाच्या उत्पत्ति । पाठवी त्या जाती पाकस्थळा ॥३॥
तुका म्हणे जीवन ते नारायणीं । प्रभा ते किरणी प्रकाशाची ॥४॥

५१८.गंगेचिया अंतेविण काय चाड? । आपुलें तें कोड तृषेपाशी ॥१॥
विठ्ठल हे मूर्ति साजिरी सुंदर । घालूं निरंतर हृदयपुटीं ॥ध्रु॥
कारण ते असे नवनीतापाशीं । गबाळ तें सोसी येर कोण? ॥३॥
बाळाचे सोइतें घांस घाली माता । अट्टाहास चिंता नाहीं तया ॥४॥
गाऊं नाचूं करूं आनंदसोहळा । भावचि वेगळा नाहीं आतां ॥५॥
तुका म्हणे अवघे झाले एकमय । परलोकींची काय चाड आतां? ॥६॥

५१९.स्त्रीपुत्रादिकीं राहिला आदर । विषयी पडिभर अतिशय ॥१॥
आतां सोडवणें धांवा नारायणा! । मज हे वासना अनावर ॥ध्रु॥
येऊनियां आड ठाके लोकलाज । तों हे दिसे काज अंतरलें ॥३॥
तुका म्हणे आम्हां जेथे जेथें गोवा । तेथें तुम्ही देवा सांभाळावें ॥४॥

५२०.पडिलों भोवणीं । होतों बहु चिंतवणी ॥१॥
होतों चुकलों मारग । लाहो केला लागवेग ॥ध्रु॥
इंद्रि-यांचे संदी । होतो सांपडलों बंदी ॥३॥
तुका म्हणे बरे झालें । विठ्ठलसें वाचे आलें ॥४॥

५२१.बरे झालें आलीं ज्याची त्याच्या घरा । चुकला पान्हेरा ओढाळांचा ॥१॥
बहु केलें दु:खी त्याचिया सांभाळे । आतां तोंड काळें तेणें लोभे ॥ध्रु॥
त्याचिया अन्यायें भोगा माझें अंग । सकळही लाग घ्यावा लागे ॥३॥
नाहीं कोठें स्थिर राहों दिलें क्षण । आजिवरी शीण पावलों तो ॥४॥
वेगळाल्या खोडी केली तडातोडी । सांगावया घडी नाहीं सुख ॥५॥
निरवूनि तुका चालिला गोवारें । देवापाशीं भार सांडवूनि ॥६॥

५२२.न करावी आतां पोटासाठी चिंता । आहे त्या संचिता माप लावूं ॥१॥
दृष्टी ते घालावी परमार्था-ठायीं । क्षुल्लका उपायीं शीण झाला ॥ध्रु॥
येथें तंव नाहीं घेइजेसें सवें । कांहीं नये जीवें वेंचों मिथ्या ॥३॥
खंडणेंचि नव्हे उद्वेग वेरझारी । बापुडे संसारी सदा असों ॥४॥
शेवटा पाववी, नावेचें बैसणे । भुजाबळे कोणें कष्टी व्हावें? ॥५॥
तुका म्हणे आतां सकळांचे सार । करावा व्यापार तरी ऐसा ॥६॥