दिवस – १४. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥६॥

येर्‍हवीं, माझ्या चित्तीं जें होतें । तें मी विवरूनि बोलिलों एथें । परी निकें काय यापरौतें । तें तुम्ही जाण!॥५२॥ पैं, वीरू जयांसी ऐकिजे । आणि या बोलींच प्राणु सांडिजे । ते एथ संग्रामव्याजें । उभे आहाती ॥५३॥ आतां, “ऐसियांतें वधावें’ । कीं, “अव्हेरूनियां निघावें’ । या दोहींमाजी बरवें । ते नेणों आम्ही ॥५४॥

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥७॥

आम्हां काय उचित? । तें पाहतां; न स्फुरे एथ । जे, मोहें येणें चित्त । व्याकुळ माझें ॥५५॥ तिमिरावरुद्ध जेंसें । दृष्टीचें तेज भ्रंशे । मग, पासींच असतां, न दिसे । वस्तुजात ॥५६॥ देवा, तैसें मज जाहलें । जें, मन हें भ्रांती ग्रासिलें । आतां, काय हित आपुलें । तेंही नेणें!॥५७॥ तरी श्रीकृष्णा तुवां जाणावें । निकें तें, आम्हां सांगावें । जे, सखा सर्वस्व आघवें । आम्हांसि तूं ॥५८॥ तू गुरु, बंधु, पिता । तूं आमुचि इष्ट देवता । तूंचि सदा रक्षिता । आपदीं आमुतें ॥५९॥ जैसा शिष्यांतें गुरु । सर्वथा नेणें अव्हेरूं । कीं, सरितांतें सागरू । त्यागी केवीं?॥६०॥ नातरी, अपत्यांतें माये । सांडूनि जरी जाये । तरी तें कैसेंनि जिये? । ऐकें, कृष्णा ॥६१॥ तैसा सर्वांपरी आम्हांसी । देवा, तूंिंच एक आहासी । आणि बोलिलें जरी न मानिसी । मागील माझें ॥६२॥ तरी उचित काय आम्हां । जें व्यभिचरेना धर्मा । तें, झडकरी, पुरुषोत्तमा । सांगें आतां ॥६३॥

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८॥

हें सकळ कुळ देखूनि । जो शोकु उपनलासे मनीं । तो तुझिया वाक्यावांचुनी । न जाय आणिकें ॥६४॥ एथ पृथ्वीतळ आपु होईल । हें महेंद्रपदही पाविजेल । परी मोह हा न फिटेल । मानसींचा॥६५॥ जैसीं बीजें सर्वथा आहाळलीं । तीं सुक्षेत्रीं जर्‍ही पेरिलीं । तरी न विरुढती; शिंपिलीं । आवडे तैसीं ॥६६॥ नातरी, आयुष्य पुरलें आहे । तरी औषधें कांहीं नोहे । एथ एकचि उपेगा जाये । परमामृत ॥६७॥ तैसे, राज्य-भोग-समृद्धि । उज्जीवन नोहे इये बुद्धि । एथ जिव्हाळा कृपानिधि । कारुण्य तुझें ॥६८॥ ऐसें अर्जुन तेथ बोलिला । जंव क्षण एक भ्रांति सांडिला । मग पुनरपि व्यापिला । उर्मी तेणें ॥६९॥ कीं, मज, पाहतां उर्मी नोहे! । हें अनारिसें गमत आहे । तो ग्रासिला महामोहें । काळसर्पें ॥७०॥ सवर्म हृदय-कल्हारीं । तेथ कारुण्यवेळेच्या भरीं । लागला; म्हणोनि लहरी । भांजेचिना? ॥७१॥ हें जाणोनि ऐसी प्रौढी । जो दृष्टीसवेंचि विष फेडी । तो धांवया श्रीहरि गारुडी । पातला कीं!॥७२॥ तैसिया पांडुकुमरा व्याकुळा । मिरवतसे श्रीकृष्ण जवळा । तो कृपावशें अवलीळा । रक्षील आतां ॥७३॥ म्हणोनि, तो पार्थु । मोहफणिग्रस्तु । म्यां म्हणितला; हा हेतू । जाणोनियां ॥७४॥ मग, देखा, तेथ फाल्गुनु । घेतला असे भ्रांती कवळूनु । जैसा घनपटळीं भानु । आच्छादिजे ॥७५॥ तयापरी तो धनुर्धरु । जाहलासे दुःखें जर्जरु । जैसा ग्रीष्मकाळीं गिरिवरु । वणवला कां ॥७६॥ म्हणोनि, सहजें सुनीळु । कृपामृतें सजलु । तो वोळलासे श्रीगोपाळु । महामेघु ॥७७॥ तेथ सु-दर्शनांची द्युति । तेचि विद्युल्लता झळकती । गंभीर वाचा ते आयती । गर्जनेची ॥७८॥ आतां तो उदार कैसा वर्षेल । तेणें अर्जुनाचळु निवेल । मग नवी विरुढी फुटेल । उन्मेषाची ॥७९॥ ते कथा आइका । मनाचिया आराणुका । ज्ञानदेवो म्हणे, देखा । निवृत्तिदासु ॥८०॥

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः । संसारेऽस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम् ॥३०॥

म्हणों तुम्ही निष्पाप निर्मळ । तंव तुमचेनि दर्शनें तत्काळ । नासती सकळ कलिमळ । ऐसे निजनिर्मळ तुम्ही सर्व ॥२५०॥ स्नान केलिया गंगा । पवित्र करी सकळ जगा । ते गंगाही निजपापभंगा । तुमचे चरणसंगा वांछीत ॥५१॥ तुमची दर्शनसंग-चिद्‌गंगा । अत्यंत दाटुगी माजी जगा । दर्शनमात्रे ने भव भंगा । जन्ममरण पैं गा मग कैंचें ॥५२॥ तेथे कायसा गंगेचा पडिपाडु । नाहीं तीर्थमहिमेसी पवाडु । तीर्थां भवदोष अवघडु । त्यांचा करी निवाडु दृष्टिसंगें ॥५३॥ ऐशी पवित्रता प्रबळ । दृष्टिउत्संगी वाढवा सकळ । आजि झालो मी अतिनिर्मळ । तुम्हीं दीनदयाळ मीनलेति ॥५४॥ ऐसे पवित्र आणि कृपामूर्ति । भाग्ये लाधलों हे संगती । सत्संगाची निजख्याती । सांगतां श्रुति मौनावल्या ॥५५॥ ब्रह्म निर्धर्म नेणे निजधर्मा । साधुमुखें ब्रह्मत्व ये ब्रह्मा । त्या सत्संगाचा महिमा । अतिगरिमा निरुपम ॥५६॥ सत्संग म्हणों निधीसमान । निधि जोडल्या हारपे जाण । सत्संगाचें महिमान । साधकां संपूर्ण सद्रूप करी ॥५७॥ निधि सांपडलिया साङ्ग । अत्यंत वाढे विषयभोग । तैसा नव्हे जी सत्संग । निर्विषये चांग सुखदाता ॥५८॥ इंद्रियांवीण स्वानंदु । विषयांवीण परमानंदु । ऐसा करिती निजबोधु । अगाध साधुनिजमहिमा ॥५९॥ निमिषार्ध होतां सत्संग । तेणें संगें होय भवभंग । यालागीं सत्संगाचे भाग्य । साधक सभाग्य जाणती ॥२६॥ संतचरणीं ज्यांचा भावो । भावें तुष्टती संत स्वयमेवो । संतसन्निधिमात्रे पहावो । संसार वावो स्वयें होय ॥६१॥ नाना विकार विषयविधी । संसारु सबळत्वे बाधी । त्या संसाराची अवधी । जाण त्रिशुद्धी सत्संग ॥६२॥ दीपाचिये संगप्राप्ती । निःशेष कापुरत्वाची शांती । तेवीं झालिया सत्संगती । संसारनिवृत्ति क्षणार्धे ॥६३॥ ते तुमची सत्संगती । भाग्ये पावलों अवचितीं । “आत्यंतिक क्षेम’ कैशा रीतीं । प्राणी पावती तें सांगा ॥६४॥ आत्यंतिक क्षेमाचें वर्म । जरी म्हणाल भागवतधर्म । त्या धर्माचा अनुक्रम । साङ्ग सुगम सांगा जी ॥६५॥

धर्मान्भागवतान्ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् । यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ॥३१॥

परिसावया भागवतधर्मी । श्रवणाधिकारी असों जरी आम्ही । तरी कृपा करूनि तुम्हीं । सांगावे स्वामी सकळ धर्म ॥६६॥ नवल या धर्मांची ख्याती । सप्रेम आदरितां प्रीती । तेणें तुष्टोनियां श्रीपती । दे सेवकां हाती आपणिया ॥६७॥ ‘अजन्मा’ या नामाची ख्याती । वेदशास्त्रीं मिरवी श्रीपती । तो भागवतधर्माचिया प्रीती । सोशी जन्मपंक्ती भक्तांचिया ॥६८॥ एवं भागवतधर्मी जाण । जो कोणी अनन्य शरण । त्यासी तुष्टोनियां नारायण । निजात्मता पूर्ण स्वयें देतु ॥६९॥ भागवतधर्मश्रवणार्थ । मज अधिकार जरी नसेल येथ । तरी मी अनन्य शरणागत । आणि तुम्ही समस्त कृपाळू ॥२७०॥ भूतदयेचे निडारलेपण । तुमच्या ठायीं वोसंडे पूर्ण । तुम्ही दयानिधि संपूर्ण । दीनोद्धारण तुमचेनी ॥७१॥ जेथ तुमची कृपा पूर्ण । तेथ न राहे जन्ममरण । सर्वाधिकार संपूर्ण । सहज आपण वोळंगे ॥७२॥ तंव तुमचे कृपेपरतें । आन सामर्थ्य नाहीं येथें । ऐसें जाणोनियां निश्चितें । शरण तुम्हांतें मी आलों ॥७३॥ कायसी ज्ञातेपणाची लाज । येथे तुमचे कृपें माझें काज । ऐसें विदेहें प्राथूनि द्विज-। चरणरज वंदिलें ॥७४॥

ऐकोनि विदेहाचा नम्र प्रश्न । संतोषले नवही जण । तेंचि श्रीमुखें नारद आपण । करी निरूपण वसुदेवा ॥७५॥

नारद उवाच- एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः । प्रतिपूज्याब्रुवन्प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥३२॥

जो जगाची स्थिति गति जाणता । जो हरिहरांचा पढियंता । जो निजात्मज्ञानें पुरता । तो झाला बोलता नारदु ॥७६॥ नारद म्हणे वसुदेवा । विदेहें प्रश्न केला बरवा । तेणें परमानंदु तेव्हां । त्या महानुभावां उलथला ॥७७॥ संतोषोनि नवही मूर्ती । धन्य धन्य विदेहा म्हणती । ऋत्विजही सादर परमार्थी । सदस्य श्रवणार्थी अतितत्पर ॥७८॥ ऐसें देऊनि अनुमोदन । बोलते जाहले नवही जण । तेचि कथेचें निजलक्षण । नव प्रश्न विदेहाचे ॥७९॥

भागवतधर्म, भगवद्भक्त । माया कैसी असे नांदत । तिचा तरणोपाव येथ । केवीं पावत अज्ञानी ॥२८०॥ येथ कैसें असे परब्रह्म । कासया नांव म्हणिजे कर्म । अवतारचरित्रसंख्या परम । अभक्तां अधमगति कैशी ॥८१॥ कोणे युगी कैसा धर्म । सांगावा जी उत्तमोत्तम । ऐसे नव प्रश्न परम । जनक सवर्म पुसेल ॥८२॥ ऐसे विदेहाचे प्रश्न । अनुक्रमें नवही जण । उत्तर देती आपण । तयांत प्रथम प्रश्न कवि सांगे ॥८३॥

कविरुवाच – मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद्विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥३३॥

रायें पुशिलें ‘आत्यंतिक क्षेम’ । तदर्थी कवि ज्ञाता परम । तो आत्यंतिक क्षेमाचे वर्म । भागवतधर्म प्रतिपादी ॥८४॥ ऐक राया नवलपरी । आपुला संकल्प आपणा वैरी । देहबुद्धी वाढवूनि शरीरीं । अतिदृढ करी भवभया ॥८५॥ जयापाशी देहबुद्धी । त्यासी सुख नाहीं त्रिशुद्धी । ते बुडाले द्वंद्वसंधीं । आधिव्याधिमहार्णवीं ॥८६॥ जें देहबुद्धीपाशीं । सकळ दुःखांचिया राशी । महाभयाची भूतें चौंपाशीं । अहर्निशीं झोंबती ॥८७॥ देहबुद्धीचिया नरा । थोर चिंतेचा अडदरा । संकल्पविकल्पांचा मारा । ममताद्वारा अनिवार ॥८८॥ देहबुद्धीमाजीं सुख । अणुमात्र नाहीं देख । सुख मानिती ते महामूर्ख । दुःखजनक देहबुद्धी ॥८९॥ दीपाचे मिळणीपाशीं । केवळ दुःख पतंगासी । तरी आलिंगू धांवे त्यासी । तेवीं विषयांसी देहबुद्धी ॥२९०॥ ऐशी असंत देहबुद्धी कुडी । वाढवी विषयांची गोडी । तेथें महाभयाची जोडी । जन्ममरणकोडी अनिवार ॥९१॥ एवढा अनिवार संताप । देहबुद्धीपाशी महापाप । जाणोनि धरी जो अनुताप । विषयी अल्प गुंतेना ॥९२॥

धरितां विषयांची गोडी । भोगाव्या जन्ममरणकोडी । येणें भये विषय वोसंडी । इंद्रियांतें कोंडी अतिनेमें ॥९३॥ इंद्रिये कोंडितां न कोंडती । विषय सांडितां न सांडती । पुढतपुढती बाधूं येती । यालागी हरिभक्ती द्योतिली वेदें ॥९४॥ इंद्रिये कोंडावी न लगती । सहजें राहे विषयासक्ती । एवढें सामर्थ्य हरिभक्तीं । जाण निश्चितीं नृपवर्या ॥९५॥ योगी इंद्रिये कोंडिती । ती भक्त लाविती भगवद्भक्तीं । योगी विषय जे त्यागिती । ते भक्त अर्पिती भगवंतीं ॥९६॥ योगी विषय त्यागिती । त्यागितां देह दुःखी होती । भक्त भगवंतीं अर्पिती । तेणें होती नित्यमुक्त ॥९७॥