दिवस – १७. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥१७॥

देखें, सारासार विचारितां । भ्रांति ते पाहीं असारतां । तरी, सार तें स्वभावता । नित्य जाणें ॥३३॥ हा लोकत्रयाकारु । तो जयाचा विस्तारु । तेथ नाम, वर्ण, आकारु । चिन्ह नाहीं ॥३४॥ जो सर्वदा सर्वगतु । जन्म-क्षयातीतु । तया, केलियाहि, घातु । कदा नोहे ॥३५॥

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥१८॥

आणि शरीरजात आघवें । हें नाशिवंत स्वभावें । म्हणौनि तुवां झुंझावें । पांडुकुमरा ॥३६॥

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥

तूं धरूनि देहाभिमानाते । दिठी सूनि शरीरातें । मी मारिता-हे मरते । म्हणतु आहासी ॥३७॥ तरी अर्जुना तूं हें नेणसी । जरी तत्त्वता विचारिसी । तरी, वधिता तूं नव्हसी । हे वध्य नव्हती ॥३८॥

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो, न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१॥

जैसें स्वप्नामाजी देखिजे । तें स्वप्नींचि साच आपजे । मग चेउनियां पाहिजे । तंव कांहीं नाहीं ॥३९॥ तैसी हें जाण माया । तूं भ्रमतु आहासी वायां । शस्त्रें हाणितलिया छाया । जैसी आंगी न रुपे ॥१४०॥ कां, पूर्ण कुंभ उलंडला । तेथ बिंबाकारु दिसे भ्रंशला । परी भानु नाही नासला । तयासवें ॥४१॥ नातरी, मठीं आकाश जैसें । मठाकृति अवतरलें असे । तो भंगिलिया; आपैसें । स्वरूपचि ॥४२॥ तैसें शरीराच्या लोपीं । सर्वथा नाशु नाही स्वरूपीं । म्हणौनि तूं हें नारोपी । भ्रांति, बापा ॥४३॥

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय, नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥

जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे । मग नूतन वेढिजे। तैसें देहांतरातें स्वीकारिजे । चैतन्यनाथें ॥४४॥

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३॥

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥

हा अनादि नित्यसिद्धु । निरुपाधि विशुद्धु । म्हणौनि, शस्त्राधिकीं छेद । न घडे यया ॥४५॥ हा प्रलयोदकें नाप्लवे । अग्निदाहो न संभवे । एथ महाशोषु न प्रभवे । मारुताचा ॥४६॥ अर्जुना, हा नित्य । अचळु हा शाश्वतु । सर्वत्र सदोदितु । परिपूर्णु हा ॥४७॥

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२५॥

हा तर्काचिये दिठी । गोचर नोहे, किरीटी । ध्यान याचिये भेटी । उत्कंठा वाहे ॥४८॥ हा सदा दुर्लभु मना । आपु नोहे साधना । निःसीमु हा अर्जुना । पुरुषोत्तमु ॥४९॥ हा गुणत्रय-रहितु । अनादि अविकृतु । व्यक्तीसी अतीतु । सर्वरूप ॥१५०॥ अर्जुना, ऐसा हा जाणावा । सकळात्मकु देखावा । मग सहजें शोकु आघवा । हरेल तुझा ॥५१॥

ऐसा मनें-कर्मे-वचनें । जो दृढावला भगवद्भजनें । तेंचि भजन अभिमानें । निजनिर्वाणे दृढ धरी ॥९४॥ तरंग समुद्राआंतौता । म्हणे माझेनि मेघु तत्त्वतां । जगातें निवविता जीवविता । तृषा हरिता चातकांची ॥९५॥ माझेनि सस्य पिकती । माझेनि सरिता उसळती । मागुती मजमाजी मिळती । समरसती सिंधुत्वें ॥९६॥ तेवीं मुळींचे पूर्णपण । पावोनि भजे अभिमान । त्याचे भजनाचे लक्षण । सावधान अवधारीं ॥९७॥ म्हणे मी सकललोककर्ता । कर्म करोनि अकर्ता । मी सर्वभोगभोक्ता । नित्य अभोक्ता मी एकु ॥९८॥ सकळ लोकी माझी सत्ता । सकळी सकळांचा नियंता । सकळां सकळत्वें मी प्रकाशिता । होय मी शास्ता सकळिकांचा ॥९९॥ सकळां भूती मी एकु । मीचि व्याप्य व्यापकु । जनिता जनयिता जनकु । न होनि अनेकु जगद्रूप मी ॥४००॥ मी देवांचा आदिदेवो । देवी देवपणा माझाचि भावो । व्ययामाजीं मी अज अव्ययो । अक्षरी अक्षरभावो माझेनि अंगें ॥१॥ ईश्वरी जे जे सत्ता । ते ते माझी सामर्थ्यता । भगवंती भगवंतता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥२॥ मी आपरूपी आपु । मी प्रकृतिपुरुषांचा बापु । सृष्टिरचनेचा संकल्पु । निर्विकल्पु पैं माझा ॥३॥ मी आदीची अनादि आदी । मी समाधीची निजसमाधी । निजशुद्धीसी माझेनि शुद्धी । यापरी त्रिशुद्धी अभिमानार्पण॥४॥ मी अजन्मा न जन्मोनि जन्में । मी अकर्मा न करोनि करी कर्मे । माझेनि योगें पुरुषोत्तमें । पाविजे महिमे उत्तमत्वाचे ॥५॥ सच्छब्दें माझें अंग । चिच्छब्दें मीचि चांग । न होनियां तिन्ही भाग । आनंद निर्व्यंग तोचि मी ॥६॥ माझेनि सूर्यदृष्टी डोळस । मजमाजी चिदाकाशाचा अवकाश । माझेनि अंगें जगन्निवास । सावकाश नांदतु ॥७॥ अजा अजपणे मी अज । निःशेष निर्बीजां मी बीज । माझेनि निजांगें निज । निजभोज स्वयें नाचे ॥८॥ अधिष्ठाना मजमाजी अधिवासु । मी जगदीशाचा पूर्ण ईशु । मी परम पुरुषाचाही पुरुषु । परेशा परेशु मीच स्वयें ॥९॥ असंत माझेनि संत होये । अचित् माझेनि चिदत्व लाहे । निजानंदासीही पाहें । आनंदु निर्वाहे माझेनि ॥४१०॥ मी सकळ सिद्धींची निजसिद्धी । मी सर्वांगदेखणी बुद्धीची बुद्धी । मोक्ष म्हणणें तोही उपाधी । जाण त्रिशुद्धी माझेनि ॥११॥ मी साचार निजधर्म । मजमाजीं ब्रह्म विसरे कर्म । ब्रह्मसमाधीचें परब्रह्म । निजनिःसीम मीच मी ॥१२॥ हरि-हर-ब्रह्मा निजनिर्धारीं । हेही माझे अंशांशधारी । मी दशावतारांचा अवतारी । माझी निजथोरी मीही नेणें ॥१३॥ ऐसिया नाना विवंचना । अभिमानें भजे भगवद्भजना । ‘ब्रह्माहमस्मि’ दृढ भावना । आपण आपणा पूर्णत्वें अर्पी ॥१४॥ जीव घालूनि पूर्णत्वाआंतु । जें जें अभिमान कल्पितु । तें तें साचचि स्वयें होतु । तेंही पूर्णत्व अर्पितु निजपूर्णत्वीं ॥१५॥ ‘ब्रह्माहमस्मि’ नुसधे वचन । ये अहंते नाम भगवद्भजन । मा हा तंव तद्रूप होऊन । भजे अभिमान ब्रह्मार्पणेंसीं ॥१६॥ सांडूनि देहबुद्धीचा केरु । भजनें उठिला अहंकारु । तो अपरोक्ष निजसाक्षात्कारु । पावूनि पूर्ण निर्धारु पूर्णत्वें वर्ते ॥१७॥

म्हणौनि मनना मीचि मनन । स्मरणा मीचि नित्य स्मरण । चित्तासी मी निजचिंतन । चिंत्यधर्मेवीण सर्वदा ॥१८॥ ज्याची सहसा प्राप्ति नव्हे । तें निजचित्तेंचि चिंतावें । तंव अप्राप्तीची प्राप्ति पावे । चित्त निजानुभवें सहज भजतां ॥१९॥ तेव्हां निश्चितें जें जें चिंती चित्त । तें तें स्वयेंचि होय समस्त । या प्रतीतीं चित्त भजत । ब्रह्मार्पणयुक्त निजबोधे ॥४२०॥ नाथिलें चिंती ते ‘अतिचिंता’ । आथिलें चिंती ते ‘निश्चिंतता’ । आथी नाथी सांडिली चिंता । सहजें न भजतां भजन होये ॥२१॥ चित्त चिंत्य आणि चिंतन । यापरी तिहींस जाहलें समाधान । तें समाधानही कृष्णार्पण । सहजी संपूर्ण स्वयें होये ॥२२॥

ऐसिया भगवद्भजनविधीं । भजनशील झाली बुद्धी । तैं सकळ कर्मी समाधी । जाण त्रिशुद्धी स्वयें झाली ॥२३॥ कर्माचरणीं समाधी । एक म्हणती न घडे कधीं । ते पावले नाहीं निजात्मबोधीं । जाण त्रिशुद्धी विदेहा ॥२४॥ ताटस्थ्या नांव समाधी । म्हणे त्याची ठकली बुद्धी । ते समाधी नव्हे त्रिशुद्धी । जाणावी नुसधी मूर्छा आली ॥२५॥ ताटस्थ्यापासूनि उठिला । तैं तो समाधीस मुकला । तेव्हां एकदेशी भावो आला । मंदही या बोला न मानिती सत्य ॥२६॥ समाधी आणि एकदेशी । बोलतां बोलणे ये लाजेसी । सत्य मानी ते शब्दपिशी । शुद्ध स्वरूपासी अनोळख ॥२७॥ येथे प्राचीन अतिसमर्थ । तें मूर्छा आणोनि करी तटस्थ । वांचूनि चालते बोलते समाधिस्थ । जाण पां निश्चित वसिष्ठादिक ॥२८॥ पाहें पां देवर्षि नारदु । विनोदें न मोडे समाधिबोधु । याज्ञवल्क्याचा समाधिसंबंधु । ऋषिप्रसिद्ध परीक्षा केली ॥२९॥ स्वरूप देखोनि मूर्छित जाहला । तो आपणियां आपण तरला । स्वयें तरूनि जन उद्धरिला । तो बोधु प्रकाशिला शुकवामदेवीं ॥३०॥

यालागीं समाधि आणि व्युत्थान । या दोनी अवस्थांसहित जाण । बुद्धी होये ब्रह्मार्पण । अखंडत्वें पूर्ण परमसमाधि ॥३१॥ अर्जुना देऊनि निजसमाधी । सवेंचि घातला महायुद्धीं । परी तो कृष्ण कृपानिधी । ताटस्थ्य त्रिशुद्धी नेदीच स्पर्शो ॥३२॥ सकळ कर्मी समाधी । हे सद्गुरूचि बोधी बुद्धी । तरी युद्धीही त्रिशुद्धी । निजसमाधी न मोडे ॥३३॥ बुद्धी आकळलें परब्रह्म । तैं अहैतुक चाले कर्म । हेंचि बुद्धीचें अर्पण परम । इतर तो भ्रम अनुमानज्ञान ॥३४॥ स्वरूपी दृष्टी निरवधी । अनवच्छिन्न समानबुद्धी । कर्माकर्मी अज्ञान न बाधी । ‘परमसमाधी’ तिये नांव ॥३५॥ निःशेष गेलिया देहबुद्धी । स्वरूपपणे स्फुंज न बाधी । कर्माकर्मी अज्ञान न बाधी । ते ‘परमसमाधी’ निर्दुष्ट ॥३६॥ ते स्वरूपी निरवधी । भजनशीळ झाली बुद्धी । ते सकळ कर्मी समाधी । निजार्पणविधी स्वयें जाहली ॥३७॥ जेथे शमली मनाची आधी । ते जाणावी ‘परमसमाधी’ । समाधी घेणे ते देहबुद्धी । काष्ठ तें त्रिशुद्धी मूर्छितप्राय ॥३८॥

मनासी ठाउके नसे । इंद्रियीं व्यापारु तरी दिसे । कर्म निपजे में ऐसें । तें जाणिजे आपैसे ‘कायिक’ ॥३९॥ श्वासोच्छ्वासांचे परिचार । कां निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तेही नारायणपर । केले साचार निजस्वभावें ॥४४०॥ तरी देहगेहवर्णाश्रमें । स्वभागा आली जी जी कर्मे । ती ती आचरोनि निजधर्मे । पूर्वानुक्रमें अनहंकृती ॥४१॥साकरेचे कारले प्रौढ । तें देठू-कांटेनशी सर्वही गोड । तेवीं इंद्रियकर्मगूढ । स्वादिष्ठ सदृढ ब्रह्मार्पणे ब्रह्मीं ॥४२॥ कर्मकलापु आघवा । आचरोनि आणी गौरवा । परी कर्तेपणाचिया गांवा । अहंभावा स्पर्शेना ॥४३॥ मजपासून झालें सत्कर्म । माझा आचार अति उत्तम । म्यां निरसिलें मरणजन्म । हा स्वभावें देहधर्म उठोंचि नेणे ॥४४॥ देहसंगें तरी वर्तणें । परी देहधर्म धरूं नेणे । देहस्वभाव लक्षणे । ब्रह्मार्पणे विचरती ॥४५॥ देहधर्माचा नुठे फांटा । ज्ञानगर्वाचा न चढेचि ताठा । यालागी सहज भजनामाजिवटा । झाला तो पैंठा अनहंकृती ॥४६॥ त्यापासूनि जें जें निपजे । तें तें देवो म्हणे माझें खाजें । यालागी ब्रह्मार्पणवोजें । त्याचे स्वभाव सहजें नार्पितां अर्पिती ॥४७॥ परिसाचे कसवटीवऱ्हे । जें जें लागे तें तें साडेपंधरें । तेवीं निपजे जें जें शरीरें । तें तें खरें परब्रह्म ॥४८॥ त्याचा खेळु तेंचि महापूजन । त्याची बडबड तेंचि प्रिय स्तवन । त्याचे स्वभावीं स्वानंदपूर्ण । श्रीनारायण सुखावे ॥४९॥ तो जेउती वास पाहे । आवडी देवो तेउता राहे । मग पाहे अथवा न पाहे । तरी देवोचि स्वयें स्वभावें दिसे ॥४५०॥ तयासी चालतां मार्गे । तो मार्गु होइजे श्रीरंगें । तो देवाचिया दोंदावरी वेगें । चाले सर्वांगें डुल्लत ॥५१॥ जे जे कर्म स्वाभाविक । तें तें ब्रह्मार्पण अहेतुक । या नांव भजन निर्दोख । ‘भागवतधर्म’ देख या नांव ॥५२॥ स्वाभाविक जें वर्तन । तें सहजें होय ब्रह्मार्पण । या नांव शुद्ध आराधन । भागवतधर्म पूर्ण जाण राया ॥५३॥