दिवस – २१. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥३८॥

सुखी संतोषा न यावें । दुःखी विषादा न भजावें । आणि लाभालाभ न धरावे । मनामाजीं ॥२६॥ एथ विजयपण होईल । कीं, सर्वथा देह जाईल । हें, आधींचि, कांहीं पुढिल । चिंतावे ना ॥२७॥ आपणयां उचिता । स्वधर्में राहाटतां । जें पावे; तें निवांता । साहोन जावें ॥२८॥ ऐसियां मनें होआवें । तरी दोषु न घडे स्वभावें । म्हणौनि आतां झुंझावें । निभ्रांत, तुवां ॥२९॥

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥३९॥

हे सांख्यस्थिति मुकुळित । सांगितली, तुज येथ । आतां, बुद्धियोगु निश्चित । अवधारीं पां ॥२३०॥ जया बुद्धियुक्ता । जाहलिया, पार्था । कर्मबंधु सर्वथा । बाधूं न पवे ॥३१॥ जैसें वज्रकवच लेइजे । मग शस्त्रांचा वर्षावो साहिजे । परी जैतेसीं उरिजे । अचुंबित ॥३२॥

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४०॥

तैसें, ऐहिक तरी न नशे । आणि मोक्षु तो उरला असे । जेथ पूर्वानुक्रमु दिसे । चोखाळत ॥३३॥ कर्माधारें राहाटिजे । परी कर्मफळ न निरीक्षिजे । जैसा मंत्रज्ञु न बंधिजे । भूतबाधा ॥३४॥ तिया परी, जे सुबुद्धि । आपु जालिया निरवधि । हा असतांचि उपाधि । आकळूं न सके ॥३५॥ जेथ न संचरे पुण्यपाप । जें सूक्ष्म अति निष्कंप । गुणत्रयादि लेप । न लगती जेथ ॥३६॥ अर्जुना, तें पुण्यवशें । जरी अल्पचि, हृदयीं बुद्धि प्रकाशे । तरी अशेषहि नाशे । संसारभय ॥३७॥

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥४१॥

जैसी दीपकाळिका धाकुटी । परी बहु तेजातें प्रकटी । तैसी सद्बुद्धि हे थेकुटी । म्हणों नये ॥३८॥ पार्था, बहुती परी । हे अपेक्षिजे विचार-शूरीं । जे, दुर्लभ चराचरीं । सद्वासना ॥३९॥ आणिकांसारिखा बहुवसु । जैसा न जोडे परिसु । कां, अमृताचा लेशु । दैवगुणें ॥२४०॥ तैसी दुर्लभ जे सद्बुद्धि । जिये परमात्माचि अवधि । जैसा गंगेसी उदधि । निरंतर ॥४१॥ तैसी ईश्वरावांचुनी कांहीं । जिये आणीक लाणी नाहीं । ते एकचि बुद्धि पाहीं । अर्जुना जगीं ॥४२॥ येरी ते दुर्मति । जे बहुधा असे विकरति । तेथ निरंतर रमती । अविवेकिये ॥४३॥ म्हणौनि, तया, पार्था । स्वर्ग संसार नरकावस्था । आत्मसुख सर्वथा । दृष्ट नाहीं ॥४४॥

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥४२॥

वेदाधारें बोलती । केवळ कर्म प्रतिष्ठिती । परी, कर्मफळीं आसक्ती । धरूनिया ॥४५॥ म्हणती “संसारी जन्मिजे । यज्ञादिक कर्म कीजे । मग स्वर्गसुख भोगिजे । मनोहर ॥४६॥ येथ हें वांचूनि कांहीं । आणीक सर्वथा सुखचि नाहीं’ । ऐसें, अर्जुना, बोलती पाहीं । दुर्बुद्धि ते ॥४७॥

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥४३॥

देखें, कामना अभिभूत । होउनि; कर्मे आचरत । ते केवळ भोगीं चित्त । देऊनियां ॥४८॥ क्रिया-विशेषें बहुतें । न लोपिती विधीतें । निपुण होऊन धर्मातें । अनुष्ठिती ॥४९॥

करितां हरिनामस्मरणकीर्ती । एकाएकी एवढी प्राप्ती । झाली म्हणसी कैशा रीतीं । ऐकें नृपती तो भावो ॥३॥ करितां पूजाविधिविधान । कां श्रवण स्मरण कीर्तन । सर्वदा चिदैक्यभावना पूर्ण । ‘पूर्ण प्राप्ति’ जाण त्यातेंचि वरी ॥४॥

भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिरन्यत्र चैष त्रिक एककालः । प्रपद्यमानस्य यथाऽश्नतः स्युस्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥४२॥

आइकें विदेहा चक्रवर्ती । ऐशी जेथें भगवद्भक्ती । तीपाशी विषयविरक्ती । ये धांवती गोवत्सन्यायें ॥५॥ हे असो जेवीं जावळी फळें । हों नेणें येरयेरां वेगळे । तेवीं भक्ति विरक्ति एके काळें । भक्त तेणे बळें बलिष्ठ होती ॥६॥ जेथ भक्ति आणि विरक्ती । नांदों लागती सहजस्थिती । तेथेंचि पूर्णप्राप्ती । दासीच्या स्थिती सर्वदा राबे ॥७॥ यापरी भगवद्भक्ती । पूर्ण दाटुगी त्रिजगतीं । भक्तांघरी नांदे प्राप्ती । भक्तिविरक्तिनिजयोगें ॥८॥ भक्ति विरक्ति अनुभवप्राप्ती । तिन्ही एके काळें होती । ऐक राया तेही स्थिती । विशदोक्ती सांगेन ॥९॥ जैसी कीजे भगवद्भक्ती । तैसीच होय विषयविरक्ती । तदनुसारें अनुभवस्थिती । ती भक्त पावती तेचि क्षणीं ॥६१०॥ जेवीं का भुकेलियापाशीं । ताट वाढिले षड्रसीं । तो पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशासी । जेवीं ग्रासोग्रासी स्वयेंचि पावे ॥११॥ जितुका जितुका घेइजे ग्रास । तितुका तितुका क्षुधेचा नाश । तितुकाचि पुष्टिविन्यास । सुखोल्हास तितुकाचि ॥१२॥ पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशनी । जेवीं एके काळे येती तिनी । भोक्ता पावे स्वयें भोजनीं । तेवीं भगवद्भजनीं भक्त्यादि त्रिकु ॥१३॥ सद्भावें करितां भगवद्भक्ती । भक्ति-विरक्ति-भगवत्प्राप्ती । तिनी एके काळें होती । ऐशिया युक्ती जाणिजे राया ॥१४॥ ‘भक्ति’ म्हणजे सर्व भूतीं । सप्रेम भजनयुक्ती । ‘प्राप्ति’ म्हणिजे अपरोक्षस्थिती । भगवत्स्फूर्ती अनिवार ॥१५॥ ‘विरक्ति’ म्हणिजे ऐशी पहा हो । स्त्रीपुत्रदेहादि अहंभावो । समूळ जेथें होय वावो । विरक्तिनिर्वाहो या नांव राया ॥१६॥ यापरी भजनाचे पोटीं । भक्ति-विरक्ति-प्राप्ति त्रिपुटी । ऐक्यभावें सद्भक्तां उठी । हरिभजनदिठी एकेचि काळीं ॥१७॥

यालागी राया निजहितार्थी । आदरें करावी हरिभक्ती । तेणें अवश्य भगवत्प्राप्ती । उपसंहारार्थी कवि सांगे ॥१८॥

इत्यच्युताघ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः । भवन्ति वै भागवतस्य राजंस्ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥४३॥

यापरी अनन्य भक्ती । जे सर्वदा सर्वभूतीं करिती । ते भक्ती-विरक्ती-भगवत्प्राप्ती । सहजें पावती अनायासें ॥१९॥ राया हरिभक्तिदिव्यांजन । तें लेऊनि भक्त सज्जन । साधिती भगवन्निधान । निजभजनमहायोगें । । ६२०॥ करितां ऐक्यभावें निजभक्ती । उत्कृष्ट उपजे पूर्ण शांती । तेणे होये असतांची निवृत्ती । भक्तां ‘पूर्णप्राप्ति’ परमानंदें ॥२१॥ यालागीं धन्य भगवद्भक्त । इंद्रियीं वर्ततां विषयी विरक्त । देही असोनि देहातीत । नित्यमुक्त हरिभजनें ॥२२॥ भावें करितां भगवद्भक्ती । भक्त मुक्तीही न वांछिती । तरी त्यांपाशी चारी मुक्ती । दास्य करिती सर्वदा ॥२३॥ हा भागवतांचा निजमहिमा । अनुपम नाहीं उपमा । भावे भजोनि पुरुषोत्तमा । परमात्मगरिमा पावले ॥२४॥

अगाध भगवंताची भक्ती । भक्तांची उत्कृष्ट प्राप्ती । ऐकतां विदेहचक्रवर्ती । आश्चर्ये चित्तीं चमत्कारला ॥२५॥ म्हणे धन्य धन्य भगवद्भजन । हरिखें कवीस लोटांगण । घालितां चालिलें स्फुंदन । रोमांचित नयन अश्रुपूर्ण जाहले ॥२६॥ आनंदस्वेदें कांपत । नावेक राहिला तटस्थ । सवेंचि जाहला सावचित्त । म्हणे झणी महंत न पुसतां जाती ॥२७॥ ऐशिया अतिकाकुलतीं । नेत्र उघडोनि पाहे नृपती । बैसली देखोनि मुनिपंक्ती । अतिशयें चित्तीं सुखावला ॥२८॥ तेणें संतोषे डोलत । म्हणे – ‘पूर्णप्राप्त’ भगवद्भक्त । जगीं कैसे कैसे विचरत । ती चिन्हें समस्त पुसों पाहों ॥२९॥

राजोवाच – अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । यथा चरति यद्ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ॥४४॥

भक्तां ‘पूर्णप्राप्ति’ सुगम । ऐकतां राजा निवाला परम । तो भक्तचिन्हानुक्रम । समूळ सवर्म पूसत ॥६३०॥ विदेह म्हणे स्वामी । पूर्ण प्राप्ति आकळोनी । ते भक्त कैसे वर्तती जनीं । ती लक्षणे श्रवणीं लेववा मज ३१॥ भक्तलक्षणभूषण । तेणें मंडित करा श्रवण । सावध ऐकतां संपूर्ण । होइजे आपण भगवत्प्रिय ॥३२॥ त्यांचा कोण धर्म कोण कर्म । कैसे वर्तती भक्तोत्तम । हृदयीं धरोनि पुरुषोत्तम । त्यांचे बोलतें वर्म तें कैसें ॥३३॥ कोणेपरी कैशा स्थितीं । हरिभक्त हरीस प्रिय होती । ऐशिया लक्षणांचिया पंक्ती । समूळ मजप्रती सांगिजे स्वामी ॥३४॥

विदेहाच्या प्रश्नावरी । संतोषिजे मुनीश्वरीं । कविधाकुटा जो कां हरी । तो बोलावया वैखरी सरसावला ॥३५॥

हरिरुवाच – सर्व भूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥४५॥

हरि म्हणे रायाप्रती । अमित भक्तलक्षणस्थिती । एक दिगंबरत्वें वर्तती । एक स्वाश्रमस्थिती निजाचारें ॥३६॥ एक सदा पडले असती । एकांची ते उन्मादस्थिती । एक सदा गाती नाचती । एक ते होती अबोलणे ॥३७॥ एक गर्जती हरिनामें । एक निर्दाळिती निजकर्मे । एक भूतदयाळू दानधर्मे । एक भजननेमें राहती ॥३८॥ ऐशा अनंत भक्तस्थिती । सांगतां सांगावया नाकळे वृत्ती । त्यांमाजी मुख्य संकलितीं । राया तुजप्रती सांगेन ॥३९॥

पूर्णप्राप्तीचा मुख्य ठावो । सर्वां भूती भगवद्भावो । हाचि पूर्णभक्तीचा निजगौरवो । तोचि अभिप्रावो हरि सांगे ॥६४०॥ सर्व भूती मी भगवंत । सर्व भूतें मजआंत । भूतीं भूतात्मा मीचि समस्त । मीचि मी येथ परमात्मा ॥४१॥ ऐसे जें पूर्णत्वाचे मीपण । तेणें वाढे आत्माभिमान । सहजें निजनिरभिमान । तें शुद्ध लक्षण ऐक राया ॥४२॥ शुद्ध भक्तांचें निजलक्षण । प्रत्यगात्मयाचें जें मीपण । तेंही मानूनियां गौण । भावना पूर्ण त्यांची ऐसी ॥४३॥ सर्वां भूती भगवंत । भूतें भगवंती वर्तत । भूतीं भूतात्मा तोचि समस्त । मी म्हणणे तेथ मीपणा न ये ॥४४॥ सर्व भूती भगवंत पाहीं । भूतें भगवंताचे ठायीं । हे अवघे देखे जो स्वदेहीं । स्वस्वरूप पाहीं स्वयें होय ॥४५॥ तो भक्तांमाजी अतिश्रेष्ठ । तो भागवतांमाजी वरिष्ठ । त्यासी उत्तमत्वाचा पट । अवतार श्रेष्ठ मानिती ॥४६॥ तो योगियांमाजी अग्रगणी । तो ज्ञानियांचा शिरोमणी । तो सिद्धांमाजी मुगुटमणी । हे चक्रपाणी बोलिला ॥४७॥ जैशा घृताचिया कणिका । घृतेंसी नव्हती आणिका । तेवीं भूतें भौतिकें व्यापका । भिन्न देखा कदा नव्हती ॥४८॥ हे ‘उत्तम’ भक्तांची निजस्थिती । राया जाणावी सुनिश्चितीं । आतां मध्यम’ भक्त कैसे भजती । त्यांची भजनगती ऐक राया ॥४९॥