दिवस – २२. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥

परी, एकचि कुडे करिती । जे-स्वर्गकामु मनीं धरिती । यज्ञपुरुषा चुकती । भोक्ता जो ॥२५०॥ जैसा कर्पुराचा राशी कीजे । मग अग्नि लाउनि दीजे । कां, मिष्टान्नीं संचरविजे । काळकूट ॥५१॥ दैवें अमृतकुंभ जोडला । तो पायें हाणोनि उलंडिला । तैसा, नासिती धर्मु, निपजला । हेतुकपणें ॥५२॥ सायासें पुण्य अर्जिजे । मग संसारु कां अपेक्षिजे? । परी, नेणती ते, काय कीजे? । अप्राप्त देखें ॥५३॥ जैसी रांधवणी रससोय निकी- । करूनियां, मोलें विकी । तैसा, भोगासाठीं, अविवेकी । धाडिती धर्मु! ॥५४॥ म्हणोनि, हे पार्था । दुर्बुद्धि, देख, सर्वथा । तया वेद-वाद-रतां । मनीं वसे ॥५५॥

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥४५॥

त्रिहीं गुणीं आवृत । हे वेद जाणें निभ्रांत । म्हणौनि, उपनिषदादि समस्त । सात्त्विक तें ॥५६॥ येर रज-तमात्मक । जेथ निरूपिजे कर्मादिक । जे केवळ स्वर्ग-सूचक । धनुर्धरा ॥५७॥ म्हणौनि तूं जाण । हे सुखदुःखांसीच कारण । एथ झणें अंतःकरण । रिगो देसी! ॥५८॥ तूं गुणत्रयातें अव्हेरी । मी, माझें, हें न करी । एक आत्मसुख अंतरी । विसंब झणी ॥५९॥

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥४६॥

जरी वेदें बहुत बोलिलें । विविध भेद सूचिले । तर्ही, आपण हित आपुलें । तेचि घेपें ॥२६०॥ जैसा, प्रगटलिया गभस्ती । अशेषही मार्ग दिसती । तरी तेतुलेहि काय चालिजती? । सांगें मज ॥६१॥ कां, उदकमय सकळ । जर्‍ही जाहले असे महीतळ । तरी आपण घेपें केवळ । आर्तिचिजोगें ॥६२॥ तैंसें, ज्ञानीये जे होती । ते वेदार्थातें विवरिती । मग अपेक्षित तें स्वीकारिती । शाश्वत जें ॥६३॥

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥४७॥

म्हणोनि, आइकें पार्था । याचि परी पाहतां । तुज उचित होय आतां । स्वकर्म हें ॥६४॥ आम्हीं समस्तही विचारिलें । तंव ऐसेंचि हें मना आलें । जें-न सांडिजे तुवां आपुलें । विहित कर्म ॥६५॥ परी कर्मफळीं आस न करावी । आणि कुकर्मु संगति न व्हावी । हे सत्क्रियाचि आचरावी । हेतूविण ॥६६॥

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥४८॥

तूं योगयुक्त होऊनि । फळाचा संगु टाकुनी । मग, अर्जुना, चित्त देऊनी । करीं कर्म ॥६७॥ परी, आदरिलें कर्म, दैवें । जरी समाप्तीतें पावे । तरी विशेषें तेथ तोषावें । हेंही नको ॥६८॥ कीं, निमित्तें कोणें एकें । तें सिद्धि न वचतांचि ठाके । तरी तेथियेनि अपरितोषें । क्षोभावें ना ॥६९॥ आचरतां सिद्धि गेलें । तरी काजाची कीर आलें! । परी, ठेलियाही “सगुण जाहलें” । ऐसेंचि मानी ॥२७०॥ देखें जेतुलालें कर्म निपजे । तेतुलें आदिपुरुषीं जरी अर्पिजे । तरी, परिपूर्ण सहजें । जाहालें, जाणें ॥७१॥ देखें संतासंतीं कर्मीं । हें जें सरिसेपण मनोधर्मी । तेचि योगस्थिति, उत्तमीं । प्रशंसिजे ॥७२॥

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥४६॥

ईश्वर मानी उत्तमोत्तम । तद्भक्त मानी मध्यम । अज्ञान ते मानी अधम । द्वेषी ते परम पापी मानी ॥६५०॥ ईश्वरीं ‘प्रेम’ पवित्र । भक्तांसी ‘मैत्री’ मात्र । अज्ञानी तो कृपापात्र । ‘उपेक्षा’ निरंतर द्वेषियांची ॥५१॥ हे मध्यम भक्तांची भक्ती । राया जाण ऐशिया रीतीं । आतां ‘प्राकृत’ भक्तांची स्थिती । तेही तुजप्रती सांगेन ॥५२॥

अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥४७॥

पाषाणप्रतिमा हाचि देवो । तेथेंचि ज्याचा पूर्ण भावो । भक्त-संत सज्जनांसी पहा वो । अणुमात्र देहो लवों नेदी ॥५३॥ ते ठायीं साधारण जन । त्याची वार्ता पुसे कोण । त्यांसी स्वप्नीही नाही सन्मान । यापरी भजन प्राकृताचें ॥५४॥ ऐशिया स्थितीं जो जड भक्तु । तो जाणावा मुख्य ‘प्राकृतु’ । प्रतिमाभंगें अंतु । मानी निश्चितु देवाचा ॥५५॥

यापरी त्रिविध भक्त । सांगितले भजनयुक्त । परी उत्तमांची लक्षणे अद्भुत । ती सांगावया चित्त उदित माझें ॥५६॥

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्‌ स वै भागवतोत्तमः ॥४८॥

इंद्रियें विषयांतें सेविती । परी सुखदुःख नुमटे चित्तीं । विषय मिथ्यात्वें देखती । ते जाण निश्चिती उत्तम भक्त ॥५७॥ मृगजळी जेणे केलें स्नान । तो नाहतां कोरडाचि जाण । तेवीं भोगी ज्यांसी अभोक्तेपण । ते भक्त पूर्ण उत्तमोत्तम ॥५८॥ ‘उत्तम भक्त विषय सेविती’ । हा बोलु रूढला प्राकृतांप्रती । त्यांसी विषयीं नाहीं विषयस्फूर्ती । त्यागिती भोगिती दोनी मिथ्या ॥५९॥ स्वप्नींचे केळे रायभोगें । जागा होऊनि खावों मागे । तेणें हातु माखे ना तोंडी लागे । तेवीं विषयसंगें हरिभक्त ॥६६०॥ येथवरी मिथ्या विषयभान । तरी सेवावया त्यांसी काय कारण । येथ प्रारब्ध बळी पूर्ण । तें अवश्य जाण भोगवी ॥६१॥ परी मी एक विषयभोक्ता । ही स्वप्नींही त्यास नुमटे कथा । यालागीं उत्तम भागवतता । त्यासीच तत्त्वतां बाणली ॥६२॥ यापरी विषयासक्तीं । वर्तिजे उत्तम भक्तीं । याहूनि अगाध स्थिती । सांगेन तुजप्रती ते ऐक ॥६३॥

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥४९॥

देह-इंद्रिय-मन-बुद्धि-प्राण । हेंचि बंधाचें पंचायतन । क्षुधा तृषा भय क्लेश पूर्ण । जन्ममरण इत्यादि ॥६४॥ या पांचां स्थानी अपार श्रम । या नांव म्हणिजे ‘संसारधर्म’ । निजभक्तां प्रसन्न आत्माराम । त्यांसी भवभ्रम स्वप्नींही नाहीं ॥६५॥ क्षुधा लागलिया दारुण । अन्नआकांक्षं पीडे प्राण । भक्तां क्षुधेची नव्हे आठवण । ऐसें अगाध स्मरण हरीचें ॥६६॥ भावें करितां भगवद्भक्ती । क्षुधेतृषेची नव्हे स्फूर्ती । एवढी पावले अगाध प्राप्ती । ते भवभयें निश्चिती डंडळतीना ॥६७॥ मनामाजीं भवभयभरणी । तें मन रातलें हरिचरणीं । आतां भयातें तेथ कोण मानी । मन मनपणी असेना ॥६८॥ मनीं स्फुरे द्वैताची स्फूर्ती । तेथ भवभयाची दृढस्थिती । ते मनीं जाहली हरीची वस्ती । यालागीं भवभयनिवृत्ती द्वैतेंसीं ॥६९॥ देहबुद्धीमाजी जाणा । नानापरी उठती तृष्णा । ते बुद्धि निश्चयें हरीच्या स्मरणा । करितां परिपूर्णा विनटली स्वयें ॥६७०॥ जेथें जें जें स्फुरे तृष्णास्फुरण । तेथें स्वयें प्रगटे नारायण । तेव्हां तृष्णा होय वितृष्ण । विरे संपूर्ण पूर्णामाजीं ॥७१॥ यापरी गा तृष्णारहित । हरिस्मरणें भगवद्भक्त । इंद्रियक्लेशां भक्त अलिप्त । तोही वृत्तांत ऐक राया ॥७२॥

मुख्य कष्टाचे अधिष्ठान । इंद्रियकर्मी राया जाण । ते इंद्रियकर्मी ब्रह्मस्फुरण । हरिभक्तां पूर्ण हरिभजनें ॥७३॥ दृष्टीने घेऊं जातां ‘दर्शन’ । दृश्यमात्रीं प्रगटे नारायण । श्रवणीं ‘शब्द’ घेतां जाण । शब्दार्थी पूर्ण विराजे वस्तु ॥७४॥ घ्राणी घेतां नाना ‘वासु’ । वासावबोधे प्रगटे परेशु । रसना सेवी जो जो रसु’ । रसीं ब्रह्मरसु निजस्वादें प्रगटे ॥७५॥ देही लागतां शीत-उष्ण । अथवा कां मृदु-कठिण । तेथें ‘स्पर्श’ज्ञाने जाण । चिन्मात्र पूर्ण प्रगटे स्वयें ॥७६॥ आतां कर्मेंद्रियप्रवृत्ती । तेथही स्फुरे ब्रह्मस्फूर्ती । घेणे देणे गमनस्थिती । इंद्रियां गती आत्मारामें ॥७७॥ ऐसे करितां इंद्रियें कष्ट । ते कष्टी होय निजसुख प्रगट । तेणें इंद्रियां विश्रांति चोखट । पिकली स्वानंदपेठ हरिभक्तां ॥७८॥ जेणे इंद्रियां कष्ट होती । तेणेंचि इंद्रियां सुखप्राप्ती । हे भगवद्भजनी निजयुक्ती । भोगिजे हरिभक्ती हरीचेनि स्मरणें ॥७९॥

जन्म आणि मरण । हे देहाचे माथां जाण । भक्त देहीं विदेही पूर्ण । ध्यातां हरिचरण हरिरूप जाहले ॥६८०॥ यालागीं देहाची अहंता । कदा नुपजे भगवद्भक्तां । ते भक्तपूर्णतेची कथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥८१॥ देह धरिल्या पंचानने । भक्त न डंडळी जीवें प्राणे । वंध्यापुत्र सुळी देणें । देहाचे मरणे तेवीं देखे ॥८२॥ छाया पालखीं बैसावी । ऐसें कोणी चिंतीना जीवीं । तैशी देहासी पदवी यावी । हा नुठी सद्भावी लोभ भक्तां ॥८३॥ देहासी आलिया नाना विपत्ती । भक्तां खेदु नुमटे चित्तीं । जेवीं आकाश शस्त्रघातीं । न ये काकुळती तैसे ते ॥८४॥ जननीजठरी देहो जन्मला । भक्तु न म्हणे मी जन्मा आला । रवि थिल्लरी प्रतिबिंबला । थिल्लर मी जाहला कदा न म्हणे ॥८५॥ सायंप्रातः सूर्य प्रकाशे । अभ्रीं गंधर्वनगर आभासे । देह प्रतिपाळी अदृष्ट तैसें । म्यां केलें ऐसें स्फुरेना ॥८६॥ भक्तदेहासी येतां मरण । हेतुरहित हरीचे स्मरण । यालागीं देह निमाल्या आपण । न मरतां पूर्ण पूर्णत्वें उरे ॥८७॥ थिल्लरा समूळ नाशु झाला । तरी रवि न म्हणे मी निमाला । तेवीं देहो गेलिया भक्त उरला । सद्रूपें संचला हरिस्मरणें ॥८८॥ आधी काय सर्प मारावा । मग दोरातें दोरु करावा । तो न पालटतां निजगौरवा । दोरूचि अघवा दोररूपें ॥८९॥ तेवी हरिभक्तां देहाचा अभावो । मा काळ कवणा घालील घावो । आतां आम्ही ते आम्हीच आहों । तें आम्हीपणही वावो आमुचेनि आम्हां ॥६९०॥ इत्यादि संसारदेहधर्म । ज्यासी स्पर्शो न शके कर्माकर्म । मोहे नव्हेचि भवभ्रम । तो भक्तोत्तम प्रधानत्वें ॥९१॥

राया आणिकही एक खूण । तुज मी सांगेन संपूर्ण । ज्याचा काम होय नारायण । तें भक्तलक्षण अवधारीं ॥९२॥

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः । वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥५०॥

हृदयीं चिंतितां आत्माराम । तद्रूप जाहला हृदयींचा काम । त्यासी सर्व कर्मी पुरुषोत्तम । देवदेवोत्तम तुष्टोनि प्रगटे ॥९३॥ तेथें ज्या ज्या वासना हृदयवासी । त्याही पडकल्या हरिसुखासी । एवं वासना जडल्या हरिरूपाशीं । हरि आश्रयों त्यांसी दृढ जाहला ॥९४॥ तेथ जो जो भक्तांसी कामु । तो तो होय आत्मारामु । वासनेचा निजसंभ्रमु । पुरुषोत्तमु स्वयें होये ॥९५॥ जगी हरिभक्ति उत्तमोत्तम । भक्त कामेंचि करी निष्काम । चाळितां वासना-अनुक्रम । निर्वासन ब्रह्म प्रकाशे स्वयें ॥९६॥ ग्रासोग्रासी रामस्मरण । तें अन्नचि होय ब्रह्म पूर्ण । भक्त भोगी मुक्तपण । या रीती जाण विदेहा ॥९७॥ ऐसा जो निष्कामनिष्ठ । तोचि भागवतांमाजी श्रेष्ठ । त्यासीच प्रधानत्वपट । जाण तो वरिष्ठ उत्तमत्वें ॥९८॥ उत्तम भक्त कैसे विचरती । त्या भक्तांची विचरणस्थिती । ते सांगितली राया तुजप्रती । यथानिगुती ती श्लोकीं ॥९९॥