दिवस – ३०. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

निजदहोचि नश्वर येथ । त्यासि प्रपंच नव्हे गा शाश्वत । अवघे जगचि काळग्रस्त । इहलोकी समस्त ठकिले विषयीं ॥५८॥ मनुष्यदेहो कर्मभूमी प्राप्त । तो लोक म्हणती -‘कर्मजित’ । हा जैसा नश्वर येथ । तैसाच निश्चित नश्वर स्वर्गु ॥५९॥

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥२०॥

याप्रमाणे परलोक हासुद्धा यज्ञयागादा कर्मांनीच प्राप्त होणारा असल्यामुळे नाशवंत समजावा. मांडलिक राजांमध्ये ज्याप्रमाणे स्पर्धा असूयादी असतात; त्याप्रमाणे स्वर्गलोकात आपल्या बरोबरांशी स्पर्धा, श्रेष्ठांशी असूया व कितीही ऐश्वर्य असले तरी शेवटी नाश हे ठरलेलेच आहे. ॥२०॥

मनी धरोनी विषयभोग । इहलोकी करिती याग । पुण्य जोडोनियां साङ्ग । पावती स्वर्ग निजपुण्ययोगें ॥२६०॥ स्वर्गसुखा इंद्र अधिपती । तोही पतनार्थ धाके चित्तीं । विघ्ने सूची तापसांप्रती । स्वर्गस्थिति अपायी ॥६१॥ यापरी निजपुण्ये स्वर्गप्राप्ती । त्या लोकातें ‘पुण्यजित’ म्हणती । तेही पुण्यक्षयें क्षया जाती । तेणें धाके धाकती स्वर्गस्थ श्रेष्ठ ॥६२॥

गांठी पुण्य असतां चोख । स्वर्गभोगी असेल सुख । हेही वार्ता समूळ लटिक । स्वर्गीचें दुःख ऐक राया ॥६३॥ समान पुण्यें समपदप्राप्ती । त्यांसी स्पर्धाकलहो करिती । आपणाहूनि ज्यां अधिक स्थिती । त्यांचा द्वेष चित्ती अहर्निशीं ॥६४॥ जैसे राजे मंडळवर्ती । राज्यलोभे कलहो करिती । तैशी स्वर्गस्थां कलहस्थिती । द्वेषे होती अतिदुःखी ॥६५॥ पतनभयें कलह-द्वेष वोढी । क्षयातें पावे पुण्यजोडी । अधोमुख पडती बुडीं । याज्ञिके बापुडी चरफडती ॥६६॥ एवं स्वर्गसुखउल्हासु । मानिती ते केवळ पशु । प्रत्यक्ष तेथ द्वेष नाशु । असमसाहसु नित्य कलहो ॥६७॥

सेविलाचि विषयो नित्य सेविती । परी कदा नव्हे मानसीं तृप्ती । तरी मिथ्या म्हणौनि नेणती । हे मोहक शक्ती मायेची॥६८॥ जैसें वेश्येचें सुख साजणें । वित्त घेऊनि वोसंडणें । तेवीं विषयाचा संगु धरणें । तंव तंव होणे अतिदुःखी ॥६९॥ यालागी उभयभोगउपाया । जे जे प्रवर्तले गा राया । ते ते जाण ठकिले माया । थितें गेलें वायां उत्तम आयुष्य ॥२७०॥ कर्मभूमी नरदेह प्राप्त । हे पूर्ण निजभाग्याचें मथित । देव नरदेह वांछित । ते देव केले व्यर्थ विषयार्थी ॥७१॥

एवं विषयाची आसक्ती । माया ठकिले नेणों किती । यालागी विषयाचे विरक्ती । करावी गुरुभक्ती तेंचि सांगों ॥७२॥

तस्माद्‌गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥२१॥

म्हणून आपले पारलौकिक श्रेय समजावून घेण्याची इच्छा करणाऱ्या पुरुषाने वेदशास्त्रामध्ये निपुण, ब्रह्मस्वरूपाचा साक्षात्कारी व तेथे स्थैर्य पावलेला, वैराग्य व शांती यांची केवळ मूर्तीच अशा सद्गुरूस अनन्य भावाने शरण जावे.॥२१॥

जाणोनि विषयांचे नश्वरपण । पावावयालागी ब्रह्म पूर्ण । सद्गुरूसी अनन्यशरण । रिघावें संपूर्ण श्रद्धायुक्त ॥७३॥ सद्गुरुवचनमात्रे माया । तरेन हा निश्चयो राया । येणें सद्भावे लागतो पायां । पावावया निजस्वार्थु ॥७४॥

‘गुरु’ ऐसें जें म्हणणें । तेंही आहे बहुसालपणें । ऐक राया ती लक्षणें । तुज कारणे सांगेन ॥७५॥ एक वेदाध्ययन गुरु । एक व्याख्यानदानी उदारु । एक ज्योतिषज्ञानी गंभीरु । परी ते सद्गुरु न म्हणती ज्ञाते ॥७६॥ एक आगमोक्त मंत्र उपासिती । जप करावा विधानयुक्ती । मग कैं होईल निजप्राप्ती । हे नकळे निश्चितीं गुरुशिष्यां ॥७७॥ एक वायुधारणा लाविती । एक नाना लक्ष्ये दाविती । एक हठयोगें गोंविती । एक बैसविती महामुद्रा ॥७८॥ एक ब्रह्मानुवादें चोखटु । तत्त्वनिरूपणी उद्भटु । वैराग्यबोलिका वरिष्ठु । उपजवी विटु उभयभोगांचा ॥७९॥ कैसें निरूपी शुद्ध ब्रह्म । ऐकोनी सात्विकां येत प्रेम । परी निजहृदयींचा भ्रम । निरसे तें वर्म नेणेचि ॥२८०॥ जेवीं गुळ-उसांचा घाणा । तोंडींचा रसू भरे भाणा । शब्दचोपटें भरोनि वदना । करी परिभ्रमणा करकरितु ॥८१॥ ऐसा जो कां शब्दज्ञानी । उत्तम व्याख्याता ज्ञानगुणीं । तो जन रंजवी निरूपणीं । स्वयें कोरडेपणी करकरितु ॥८२॥ योगक्षेम चाले गोमटा । लौकिकी थोर प्रतिष्ठा । तेथें निजप्राप्तीची उत्कंठा । न वचे वरिष्ठा शिष्यांची ॥८३॥ जेवीं अमृत म्हणतां । चवी न लभे गा सर्वथा । तेवीं शाब्दिक ज्ञानयोग्यता । अनुभववार्ता स्वयें नुपजे ॥८४॥

जेणें स्वयं चाखिली नाहीं चवी । तो दुजयातें गोडी केवीं लावी । यालागीं जो पूर्णानुभवी । तो तारी सद्भावें सच्छिष्यासी ॥८५॥ एवं गुरुपणाची वदंती । असे बहुपणे नांदती । जो करी अपरोक्षप्राप्ती । त्यातें म्हणती सद्गुरुस्वामी ॥८६॥ ज्याचेनि वाक्यें असंतता । निःशेष मावळे तत्त्वतां । त्यासीचि गा सद्‌गुरुता । वेदशास्त्रार्थी प्रतिपाद्य ॥८७ जे उपदेशिती मंत्रतंत्र । तेही पूज्यत्वें अतिसधर । जेथें नुरे पूज्यपूजकताविचार । तोचि साचार सद्गुरुस्वामी ॥८८॥

एकाचे शुद्ध ब्रह्मज्ञान । वस्तु देखोनि विराले मन । मावळलें द्वैताचे भान । पडिलें मौन चहूं वाचां ॥८९॥ इंद्रियें टंवकारिली समस्त । प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ । वस्तु देखोनियां परमाद्भुत । पडलें ताटस्थ्य देहभावा ॥२९०॥ ऐसा जो आत्मानुभवी । त्यातें सद्भावें शिष्यु विनवी । तंव तो पुसे ना समजावी । ताटस्थ्यभावीं अबोलणा ॥९१॥ एका अनुभवा आलें ब्रह्म । फिटला बाध्यबाधकतेचा भ्रम । मोडलें द्वैतभावाचें कर्म । जगीं विषम असेना ॥९२॥ परी अचुंबित वर्तणें । अघटमान कर्म करणे । अत्यंत उग्रता मिरवणें । दुर्धरपणे भयानकु ॥९३॥ आपण आपणियामाजीं हंसत । ध्वनितें बोले परमार्थ । तेथें बोधेना शिष्याचे चित्त । पडे दुश्चित्त ते ठायीं ॥९४॥ ऐसा जो वर्ते ब्रह्मज्ञानी । त्याची ब्रह्मस्थिती न मने जनीं । मा कोण जाईल भाव धरोनी । बोधालागोनी त्यापाशीं ॥९५॥