२) विचार सागर तरंग १ (उपोद्घात)

२) विचार सागर तरंग १ (उपोद्घात)

(००:००) १. ग्रंथ परिचय आणि इतिहास
श्री गणेशाय नमः। श्री कृष्णाय नमः। श्री गुरुदेव नमः।
‘विचार सागर रहस्य’ या ग्रंथाचे रचयिते साधू निश्चलदासजी महाराज आहेत. त्यांनी हा ग्रंथ मूळ हिंदी भाषेत लिहिला होता. परंतु ती हिंदी भाषा दिल्ली प्रदेशात, पूर्वीच्या १८ व्या शतकात उपयोगात आणली जाणारी भाषा होती. आजही त्या भाषेचा इतका प्रचार किंवा व्यवहार होत नाही. त्यातही त्यांनी हे सर्व लेखन पद्य रूपामध्ये (चौपाई इत्यादी काव्यात) केले होते. इतर भाषांमधील लोकांना तोच विषय कळावा म्हणून, महाराष्ट्र प्रांतामध्ये त्या काळी आपले विनायक महाराज साखरे यांनी या ग्रंथाचा मराठी अनुवाद केला. त्यांच्या अगोदर हरभरे शास्त्री होऊन गेले, त्यांनीही याचा अनुवाद केला होता, परंतु त्यांनी त्याची रचना काव्यबद्ध केली होती.
परंतु सर्वांना समजण्यास सोपे जावे आणि ज्यांना काव्याचे विशेष ज्ञान नाही, त्यांच्यासाठी गद्यामध्ये (ओघवत्या भाषेत) वैकुंठवासी साखरे महाराज यांनी याचा अनुवाद केला. सध्या तोच अनुवाद जास्त प्रचलित आहे. त्या ग्रंथाच्या मराठी अनुवादाचा आपण आजपासून आरंभ करत आहोत. त्या ग्रंथाचे नाव आहे – ‘विचार सागर रहस्य’.

(००:०२:५५) २. ‘विचार’ आणि ‘सागर’ या शब्दांचा अर्थ
‘विचार’ शब्दामध्ये ‘विचार’ म्हणजे पृथक्करण करणे. जसा हंस पक्षी दूध आणि पाणी वेगळे करतो, तसे हे पृथक्करण आहे. ज्याला इंग्रजीमध्ये ‘ॲनालिसिस’ (Analysis) किंवा विश्लेषण असे म्हणतात. जसे धान्य आणि माती एकत्र मिसळली असता आपण माती व धान्य वेगळे करतो, तसे आपल्या जीवनामध्ये आत्मा आणि अनात्मा हे दोन पदार्थ एकत्र झालेले आहेत. देह हा ‘अनात्मा’ आहे (तो मी नाही), पण तो ‘मीच’ आहे असे वाटते. वास्तविक ‘मी’ आत्मा आहे आणि हा देह अनात्मा आहे. ‘विचार’ शब्दाचा अर्थ ‘आत्मा आणि अनात्मा यांचा विचार’ असा आहे. आपल्याला काही गोष्टी खऱ्या आणि काही गोष्टी खोट्या वाटतात (ज्याला आपण सत्य आणि मिथ्या म्हणतो). सत्य आणि मिथ्या यांचा विचार, म्हणजेच आत्मा आणि अनात्मा यांचा विचार. या दोघांना पृथक करणे (वेगळे करणे) म्हणून याचे नाव ‘विचार’ ठेवले आहे.
परंतु हा विचाराचा ‘सागर’ आहे. सागर म्हणजे समुद्र. समुद्रामध्ये जसे अथांग पाणी असते, तसा हा विचाररूपी समुद्र आहे. वेद हा समुद्राप्रमाणे व्यापक जलाशय आहे. जसे आपण काल पाहिले – ‘अनंता वै वेदाः’ (वेद अनंत आहेत).

(००:०४:१५) ३. वेदांत सागरातून रत्न काढण्याची प्रक्रिया
अनंत वेदात, जसे समुद्रामध्ये रत्ने असतात, तसे काही जलचर प्राणीही असतात. समुद्राच्या गंभीर आणि खोल स्तरामध्ये असणारी रत्ने आपण वेचून घेतो. त्याप्रमाणे या ‘आत्मानात्म विवेक’ करत असताना, या सागरामधून आपण रत्न काढायचे आहे. आत्मस्वरूपाला सिद्ध करणारे किंवा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान करून देणारे, अशा प्रकारचे ‘प्रक्रियारूपी रत्न’ या सागरामधून काढायचे आहे.
ते रत्न काढण्यासाठी ज्ञानाची आवश्यकता आहे. जसे समुद्रामध्ये काही लोक रत्न काढण्यासाठी जातात; तिथे उडी मारल्यावर आपला दम (श्वास) जोपर्यंत आहे, तोपर्यंतच आपण काही काढू शकतो. जर तळाशी काही मोठे अलंकार दिसले आणि ते सर्व गोळा करायला गेलो, तर श्वास न पुरल्यामुळे मृत्यू ओढवू शकतो.
त्याप्रमाणे वेदाच्या समुद्रामध्ये अनेक ‘सिद्धांत रत्ने’ आहेत, ती आपल्याला गोळा करता येतील. परंतु ते यथाशक्ती आणि यथामती करावे! त्यातील जे रत्न मौल्यवान असेल, त्याचे आकलन आणि ग्रहण करण्याचा यथाशक्ती प्रयत्न करावा. संसारामधून तुमची मुक्तता होईल, अशा प्रकारचे हे ज्ञान आहे. हे ज्ञान ‘गुह्याद् गुह्यतरं’ (अत्यंत गोपनीय) आहे.
म्हणून या ठिकाणी रहस्यात्मक सिद्धांत आणि ते सिद्ध करण्यासाठी लागणाऱ्या ‘प्रक्रिया’ किंवा विचारसरणी आपल्याला आत्मसात व्हावी, म्हणून हा ग्रंथ रचला आहे. संपूर्ण अथांग वेदरूपी सागराचे मंथन करून काढलेले हे सिद्धांत आहेत. हे उपनिषदांचे सिद्धांत आहेत.
(टीप: या ठिकाणी तुम्हाला लिहून घेण्याची फारशी गरज नाही. एखादा शब्द लिहून घेऊ शकता, कारण हे शब्द वारंवार येणार आहेत आणि ते तुमच्या परिचयाचे होणार आहेत. उदाहरणार्थ, ‘परिणाम’ (Transformation) म्हणजे काय? ‘उपादान’ (Material Cause) म्हणजे काय? हे शब्द अंगवळणी पडतील. फक्त सातत्य असणे आवश्यक आहे.)

(००:०८:३७) ४. साखरे महाराजांचे कार्य
‘विचार सागर’ हा ग्रंथ अथांग वेदांच्या सिद्धांतामधून अनात्म्याला वेगळे करून ‘आत्मस्वरूप-रत्न’ आपल्या हातात देण्यासाठी आहे. हे रहस्यात्मक ज्ञान प्रतिपादन करणारा हा निश्चलदासजी-कृत ग्रंथ आहे. मूळ कर्ते निश्चलदास आहेत आणि त्यावर टीका-टिप्पणी पितांबर दासांनी लिहिलेली आहे. याव्यतिरिक्त हरभरे शास्त्रींनी केलेले ‘विचार सागर दर्पण’ देखील उपलब्ध आहे.
या ठिकाणी वैकुंठवासी ब्रह्मनिष्ठ, प्रातस्मरणीय, वंदनीय साखरे महाराजांनी (ज्यांना ‘दादा’ म्हणतात) हे ग्रंथ शिकण्यासाठी काशीला प्रयाण केले. साडेतीन वर्षांमध्ये त्यांनी संपूर्ण ‘विचार सागर’, ‘वृत्ती प्रभाकर’ आणि त्याबरोबरच ‘प्रस्थानत्रयी’ (भाष्य, गीता, उपनिषद आणि ब्रह्मसूत्र) या सर्वांचे अध्ययन केले आणि नंतर ते महाराष्ट्रात आले.
महाराष्ट्रात आल्यानंतर, त्यांनी मिळवलेल्या ज्ञानासाठी त्यांना फार कष्ट पडले होते. ते अनवाणी पायांनी इथून काशीला गेले होते. त्यांची आई सहा महिने काशीच्या पंचगंगा घाटावर राहत होत्या. राहण्याची व्यवस्था नसताना, दक्षिणामूर्ती मठातून त्यांना एक श्रीगुरू भेटले, त्यांनी परीक्षा घेऊन त्यांना हे ग्रंथ आणि प्रस्थानत्रयी शिकवली.
हे सर्व झाल्यानंतर त्यांना वाटले की, हे ज्ञान त्यांच्या वडिलांकडून (नारायण महाराज साखरे) शिकत असताना, ज्ञानेश्वरी आणि गाथा सांगताना हे विषय आलेलेच होते. फक्त वेदांताचे सिद्धांत या ग्रंथात एकत्रित स्पष्ट केलेले आहेत. हे पाहून महाराष्ट्र प्रांतातल्या लोकांना वेदांताच्या अधिष्ठानावर असणारे संत वाङ्मय चांगल्या प्रकारे समजावे, म्हणून त्यांनी याचा प्रचार-प्रसार सुरू केला.
त्यांनी सर्व संत वाङ्मय संशोधित केले. संत वाङ्मयाचे अभंग आणि ओव्यांचे स्पष्टीकरण शास्त्रशुद्ध व तर्कशुद्ध पद्धतीने होत नाही, म्हणून त्यांनी ‘विचार सागर’ आणि ‘वृत्ती प्रभाकर’ या ग्रंथांचा अनुवाद केला. त्यानंतर ‘मकरंद गीता’ आणि अनेक लेख, वादविवाद व चर्चा करून या ग्रंथांची निर्मिती झाली. हा ग्रंथ छोटा असला, तरी संपूर्ण जीवनाचे सार-सर्वस्व सांगणारा हा ‘प्रकरण ग्रंथ’ आहे.

(००:११:१५) ५. संत वाङ्मय आणि वेदांत यांचा समन्वय
आपले वाङ्मय हे ‘प्रासादिक वाङ्मय’ (भगवंताच्या कृपेने आलेले) आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ‘तुका सहज बोले वाणी, तया घरी वेदांत वाहे पाणी’. तुकोबारायांच्या मुखातून सहज उच्चारलेले शब्द हे वेदांताचेच विवरण असते. ‘चहुवेदाचे केलेसे विवरण’.
काही लोक असा बुद्धिभेद करतात की, “विचार सागर, वृत्ती प्रभाकर हे जड ग्रंथ कशाला पाहिजेत? संत वाङ्मय पुरेसे आहे. जसा चालता येत नसेल तर वॉकर लागतो, तशी याची काय गरज?”
परंतु ज्ञानेश्वरीतील ओव्या किंवा संतांचे वाङ्मय हे वेदांत तत्त्वज्ञानावर आधारित आहे. जोपर्यंत आपल्याला या ग्रंथातील प्रक्रिया कळत नाहीत, तोपर्यंत संत वाङ्मयाचे शास्त्रशुद्ध स्पष्टीकरण करता येत नाही. जर आपण हे ग्रंथ अगोदर शिकलो, तर संत वाङ्मयाचे चिंतन करणे सोपे जाते.
काही वेळा असे होते की, वेदांत शिकलेला माणूस वारकऱ्यांना किंवा भजन करणाऱ्यांना कमी लेखतो. परंतु वारकरी ‘समचरण दृष्टी विटेवरी साजरी’ या न्यायाने ‘सम’ दृष्टी ठेवतात. ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ – येथे ‘सम’ शब्दाचा अर्थ ब्रह्म असा आहे.
आपल्याला फक्त शाब्दिक ज्ञान नको, तर समन्वय हवा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ‘बोलविता वेगळाची’. संतांकडून शिकल्यावर नम्रता येते, तर केवळ शाब्दिक ज्ञानाने ताठरता येऊ शकते. म्हणून संत वाङ्मय आणि वेदांत प्रकरण ग्रंथ यांचा ‘समन्वय’ झाला पाहिजे. तो समन्वय सुमधुर, आनंददायी आणि समतोल असावा. संत वाङ्मय आणि वेदांत दोन्ही समान मानून जीवनाची परिपूर्णता करावी.
संत वाङ्मय हे अत्यंत समृद्ध आहे. इतर दर्शन शास्त्रे किंवा भक्ती सिद्धांताचे ग्रंथ पाहिले, तरी संत वाङ्मयासारखे श्रेष्ठ वाङ्मय जगात निर्माण झाले नाही. आपली पहिली जबाबदारी मराठी भाषेची सेवा करणे ही आहे. ‘दुःख बांधवडी आहे हा संसार’ – यात ‘बांधवडी’ म्हणजे तुरुंग. असे शब्द मराठीतून समजून घेतले आणि प्रक्रिया माहित असल्या, तर आपण त्याचे यथार्थ विवरण करू शकतो.

(००:१६:३५) ६. आधुनिक काळ आणि अध्यात्माची गरज
पुढचा काळ अंधश्रद्धेचा नाही, तर लोकांचा बौद्धिक स्तर उंचावलेला असेल. लोक केवळ अंधानुकरण करणार नाहीत. विज्ञानाने सर्वांचे समाधान होत नाही. मोठा वैज्ञानिक झाला किंवा श्रीमंत झाला, तरी त्याच्या जीवनात दुःख असतेच. जोपर्यंत लोकांना दुःख निवृत्तीची आणि सुख प्राप्तीची इच्छा आहे, तोपर्यंत कोणत्याही भौतिक विज्ञानाने त्यांचे पूर्ण समाधान होणार नाही. त्यांना अध्यात्माकडेच यावे लागेल.
इतर उपाय (जादू, तंत्र-मंत्र) कामी येत नाहीत. आपल्याजवळ शाश्वत उपाय असेल, तर लोक आपल्याकडे येतील. लोक विचारतील, “तेथे माझे हरी वृत्ती राहो” – म्हणजे काय? ‘मायिक’ पदार्थ का नकोत? वृत्ती तिथेच का राहावी? याचे उत्तर देण्यासाठी आणि त्यांना अनुभूती देण्यासाठी आपल्याला हे शास्त्र माहित पाहिजे. जेव्हा त्यांना अनुभव येईल, तेव्हा ते म्हणतील, “आता मी तुमचे चरण न सोडी”.
लोकांच्या शंकांचे समाधान करण्यासाठी आणि तर्कावर प्रतिष्ठित ज्ञान देण्यासाठी ‘विचार सागर’ आणि ‘वृत्ती प्रभाकर’ यांसारखे ग्रंथ आवश्यक आहेत. मूळ संस्कृत ग्रंथ शिकणे कठीण असते, म्हणून संतांनी हे मराठी प्रकरण ग्रंथ लिहिले आहेत (उदा. पंचीकरण, लघुवाक्यवृत्ती). यामध्ये गणेशाला आणि श्रीकृष्ण परमात्म्याला वंदन केलेले आहे.

(००:२०:४१) ७. अध्यात्म हे त्रिकालाबाधित सत्य
अध्यात्म हे ‘सदवस्तू’ आणि सत्य आहे. सत्य हे तिन्ही काळात बाधित होत नाही. विज्ञानाचे आणि गणिताचे सिद्धांत बदलू शकतात, इतिहासाचे संशोधन बदलू शकते, पण वेदांताचे सिद्धांत (उदा. ‘ब्रह्म सत्य’, जग मिथ्या, जीव-ब्रह्म एक) हे ‘आकाश सिद्धांत’ आहेत. ते गणितापेक्षाही अधिक तंतोतंत आहेत. हे सिद्धांत वेदांनी आणि अपौरुषेय ज्ञानाने सांगितलेले आहेत.
याला तीन प्रमाणे आहेत:
१. श्रुती: वेदाचा आधार.
२. युक्ती: अनुमानाद्वारे सिद्ध करणे.
३. अनुभव: प्रत्यक्ष अनुभूती. तुकाराम महाराज म्हणतात, ‘माझा अनुभव… आले अंगा, ते या जगा देत असे’.
हे ज्ञान झाल्यावर मिळणारा आनंद ‘घनानंद’ आणि अविनाशी असतो. एकदा हे ज्ञान झाले की ते सोडून जात नाही, कारण ते आपले ‘स्वरूप’ आहे. साखरेला जशी गोडी सोडत नाही, तसे हे ज्ञान आणि आनंद आत्म्याला सोडत नाही. ‘मी पुरुष आहे’ याचे जसे वारंवार स्मरण करावे लागत नाही, तसेच ‘अहं सच्चिदानंद ब्रह्मरूप आहे’ याचे ज्ञान एकदा झाले की आवृत्ती करण्याची गरज पडत नाही.

(००:२४:२७) ८. माणसाच्या तीन मूलभूत मागण्या (सत्, चित्, आनंद)
सर्व मानवांची आंतरिक मागणी काय आहे? कोणालाही दुःख नको असते, कोणालाही मूर्ख म्हणवून घेणे आवडत नाही. माणसाच्या तीन प्रमुख मागण्या आहेत: सत्, चित्, आणि आनंद (आणि अद्वय).
१. सत् (Sat): मला कधीही मरण येऊ नये (अमरत्वाची इच्छा). अगदी आमिबापासून ते हिरण्यगर्भापर्यंत सर्वांना अमर व्हायचे आहे.
२. चित् (Chit/Knowledge): मला नित्य ज्ञान असावे. केवळ दगडासारखे अमर राहणे कोणाला नको असते.
३. आनंद (Anand): मला नित्य आनंद असावा. ज्ञान असूनही आनंद नसेल तर चालत नाही.
लहान मुलालाही ‘मर’ म्हटले तर आवडत नाही, कारण ‘असते न जाती’ (आत्म्याचे अस्तित्व जात नाही).
माणसाला मरण का नको वाटते? कारण तो मुळात ‘अमर’ आहे. त्याला अज्ञान का आवडत नाही? कारण तो ‘ज्ञान स्वरूप’ आहे. त्याला दुःख का नको? कारण तो ‘आनंद स्वरूप’ आत्मा आहे.

(००:२६:५०) अद्वय स्वरूपाची ओढ
प्रत्येकाला वाटते की ‘माझा पहिला नंबर यावा’ आणि तो ही एकट्याचाच यावा. जर दोघांना समान गुण मिळाले आणि बक्षीस विभागून दिले, तरी समाधान होत नाही. कारण माणसाला ‘अद्वय’ (माझ्यासारखा दुसरा कोणी नको) होण्याची ओढ असते. हेच ‘अद्वय स्वरूप’ आहे.
माझा आत्मा स्वयंप्रकाश आहे, त्याला प्रकाशित करण्यासाठी दुसऱ्याची गरज नाही. संत सांगतात, “देवचि बरे, देवचि बरे। तुका म्हणे खरे तुम्ही।।” तुम्ही देवस्वरूप आहात. तुकाराम महाराज विचारतात, “अमर अमर, खरे की पहा खोटे”. आपण देहाला ‘मी’ मानल्यामुळे आपल्याला हे समजत नाही. जेव्हा देहभाव सरेल, तेव्हाच विठ्ठल (स्वरूप) उरेल.
आपले खरे स्वरूप सद्रूप, चिद्रूप, आनंदरूप आणि अद्वय आहे.

(००:२९:४०) ९. गीता सुगीता कर्तव्या
सुरुवातीला हे ग्रंथ शुष्क वाटू शकतात. भजनात एक वेगळा आनंद असतो, पण अनेकदा आपण केवळ शब्द आणि चालीत रमतो, अर्थाच्या गाभाऱ्यात जात नाही.
म्हणून शास्त्रात म्हटले आहे – ‘गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः’. गीता ‘सुगीता’ केली पाहिजे. वृंदावनच्या एका महात्म्याने याचा अर्थ सांगितला होता: गीता नुसती वाचायची नाही, तर तिचा ‘भाव’ आणि ‘अभिप्राय’ जाणून घ्यायचा. भगवंताला काय सांगायचे आहे, हे कळले आणि ते अनुष्ठानात आणले, तर इतर शास्त्रांच्या विस्ताराची गरज नाही. जर गीतेतूनच अनुभूती आली, तर ‘किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः’?

(००:३२:००) १०. वेदांत श्रवणाचे माहात्म्य (चांद्रायण व्रत)
कधीकधी बुद्धिभेद होतो की, भजनानंद सोडून हे शुष्क चिंतन का करायचे? यात वेळ वाया जातो का? नामस्मरण सोडून हे करणे योग्य आहे का?
यावर मधुसूदन टीकेमध्ये शास्त्राचा आधार दिला आहे: वेदांत श्रवणासाठी जाताना टाकलेले एक-एक पाऊल हे ‘कृच्छ्र आणि चांद्रायण व्रत’ केल्याच्या पुण्याइतके आहे.
चांद्रायण व्रत: हे व्रत एक महिना चालते (चंद्राच्या कलेनुसार घास कमी-जास्त करणे). हे व्रत आणि कणाद ऋषींची तपस्या केल्यावर जे पुण्य मिळते, ते वेदांत श्रवणासाठी टाकलेल्या एका पावलाला मिळते. शास्त्राने सांगितले आहे की, वेदांत श्रवणासाठी जाणाऱ्याला ‘कोटी चांद्रायण’ केल्याचे पुण्य मिळते.
तुम्हाला पाप-पुण्य दिसत नाही, त्याला प्रमाण ‘शास्त्र’ आहे. ‘तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ’. वेदांत श्रवण करण्यात, तिथे बसण्यात आणि ते समजण्यात अनंत पुण्य आहे. जर ते ज्ञान पचवता आले आणि ‘सुख दुःख समान’ मानता आले, तर त्या पुण्याला उपमा नाही.

(००:३९:००) ११. बुद्धिभेदाचे निराकरण आणि अंतिम शरण
बुद्धिभेद दोन प्रकारे होतो: ‘स्वतः’ (स्वतःच्या मनात शंका येणे) आणि ‘परतः’ (दुसऱ्यांनी सांगणे).
काही लोक म्हणतात की काशीला गेल्याशिवाय ज्ञान होत नाही. पण हे सत्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, “माझा देव समर्थ आहे, जे काही कुठे असेल, ज्ञान, भक्ती, सर्व (येथेच मिळेल)”. काशीला जाण्याची गरज नाही, विश्वनाथ वारकरी होऊन आपल्याकडे येईल.
रामेश्वर भट्टांनी तुकोबारायांची स्तुती केली आहे. ते स्वतःच्या इष्ट दैवताकडे (रामाकडे) बुद्धीची मागणी करतात. आपण कितीही प्रयत्न केला, तरी शेवटी शांती आणि समाधानासाठी वेदांताला शरण जावेच लागते. जोपर्यंत ‘मी ब्रह्म आहे’ हे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत परिपूर्ण शांती मिळत नाही.
देवतांनाही बृहस्पतीकडून हे ज्ञान घ्यावे लागले. ब्रह्माचे सत्यत्व आणि जगताचे मिथ्यात्व कळल्याशिवाय पर्याय नाही. आपली निष्ठा वेदांत सिद्धांतावर असावी.

(००:४३:४१) १२. कांदे खाणाऱ्या माणसाचा दृष्टांत (समारोप)
स्वामी महाराज एक गोष्ट सांगायचे: एका माणसाने सावकाराकडून १०० रुपये कर्ज घेतले होते. परतफेड करताना सावकाराने पर्याय दिले: १०० रुपये दे, किंवा १०० कांदे खा, किंवा १०० मिरच्या खा, किंवा १०० जोडे (मार) खा.
त्या माणसाने पैसे वाचवण्यासाठी कांदे खायला सुरुवात केली, पण डोळ्यात पाणी आल्यावर थांबला. मग मिरच्या खायला लागला, त्याही सहन झाल्या नाहीत. मग जोडे खाल्ले. शेवटी काहीच सहन न झाल्यामुळे त्याला १०० रुपयेही द्यावे लागले.
तात्पर्य: जर सुरुवातीलाच १०० रुपये दिले असते, तर कांदे, मिरच्या आणि जोडे खाण्याची वेळ आली नसती. तसे, आपल्या जीवनात कधी ना कधी वेदांताला शरण जावेच लागणार आहे. मग उशीर का? आत्ताच शरणागत होणे चांगले. भगवंताची प्रार्थना करून चिंतन करत राहणे हेच योग्य आहे.
पुंडलिक (वरदा) विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम!
(समाप्त)