२६१) प्रश्नोत्तर ज्ञानेश्वरी – श्लोक – ४५ – अध्याय – १८

गुरुवर्य डॉक्टर बाबांच्या द्वारा कथित ज्ञानेश्वरी पाठाचे प्रश्नोत्तर रूपाने चिंतन-मनन अध्याय – १८ – श्लोक – ४५

“स्वकर्मण्यभिरतः संसिद्धीं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्ध यथाविंदति तच्छृणु।”

१. ‘स्वकर्मण्यभिरतः’ या पदाचा अर्थ काय आहे आणि कर्म करताना ‘अभिरत’ असणे का महत्त्वाचे आहे?

अर्थ: ‘स्वकर्मण्यभिरतः’ म्हणजे मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि पूर्ण निष्ठेने (अभिरत होऊन) करणे होय. ‘अभिरत’ या शब्दाचा अर्थ कर्मामध्ये रममाण होणे, पूर्णपणे लीन होणे किंवा त्यात उत्साहपूर्वक आणि आनंदाने सहभागी होणे असा आहे. कर्म केवळ ओझे म्हणून किंवा दातओठ खाऊन करायचे नाही.

महत्त्व: कर्म करताना ‘अभिरत’ असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण केवळ विधी म्हणून केलेले कर्म आनंद देत नाही, तर आवडीने आणि निष्ठेने केलेले कर्मच खरा आनंद देते. जेव्हा मनुष्य कर्मामध्ये पूर्णपणे रममाण होतो, तेव्हा त्याला यश-अपयश किंवा कोणत्याही अडथळ्यांमुळे खचून जाण्याची भीती राहत नाही. यामुळे त्याच्या ठिकाणी उत्साह आणि वीररस टिकून राहतो, ज्यामुळे तो कोणत्याही स्थितीत स्थिर राहू शकतो. या ‘अभिरत’ अवस्थेत कर्त्याचा अभिमान आणि फळाची इच्छा यांचा त्याग करणे अपेक्षित असते, जे कर्माचे खरे ‘वर्म’ (रहस्य) आहे. जसे जपानी लोक केवळ देशप्रेमापोटी आपले काम रस घेऊन करतात, त्याचप्रमाणे ईश्वरभक्ताने किंवा ब्रह्मभक्ताने आपले कर्म उत्साहपूर्वक केले पाहिजे. असे ‘अभिरत’ होऊन केलेले निष्काम कर्म अंतःकरण शुद्धीसाठी आणि वैराग्यसिद्धीसाठी आवश्यक असते.

२. ‘संसिद्धी’ (Samsiddhi) या शब्दाचा भगवद्गीतेतील ४५ व्या श्लोकात काय अर्थ आहे आणि कर्माने मोक्ष मिळतो का?

अर्थ: भगवद्गीतेतील या श्लोकात ‘संसिद्धी’ या शब्दाचा साक्षात अर्थ मोक्ष असा नाही. इथे ‘संसिद्धी’ म्हणजे चित्तशुद्धी (मनाची शुद्धी) आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेले वैराग्य होय. याला ‘वैराग्यसिद्धी’ असेही म्हटले आहे.

कर्मामुळे मोक्षप्राप्ती: वेदांताच्या सिद्धांतानुसार, केवळ कर्माने साक्षात मोक्ष मिळत नाही. कारण कर्म हे अनित्य असते (‘यत्कृतकं तदनित्यम्’) आणि मोक्ष हे नित्य, शाश्वत तत्त्व आहे. मोक्ष हा ज्ञानानेच प्राप्त होतो. तथापि, मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानाचा अधिकारी होण्यासाठी कर्माची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. निष्काम कर्म हे अंतःकरणशुद्धी आणि वैराग्यसिद्धी देते, जे ज्ञानप्राप्तीतील अडथळे दूर करते आणि साधकाला ज्ञानाचा अधिकारी बनवते. त्यामुळे, कर्म हे मोक्षाचे प्रत्यक्ष कारण नसले तरी, ज्ञानप्राप्तीसाठी आणि अंतिम मुक्तीसाठी आवश्यक पूर्वतयारी म्हणून त्याचे महत्त्व अनमोल आहे.

३. ‘स्वकर्मनिरतः’ म्हणजे काय आणि कर्म करताना ‘निरतता’ कशी असावी?

अर्थ: ‘स्वकर्मनिरतः’ म्हणजे मनुष्याने आपल्या स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या कर्मामध्ये पूर्णपणे आणि निःशेषपणे (मन लावून) रममाण होणे होय. हे ‘अभिरतता’ या शब्दाप्रमाणेच कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि आवडीने करण्यावर भर देते.

‘निरतता’ कशी असावी: कर्म करताना ती जबाबदारी किंवा ओझे वाटू नये. त्यात निश्चय आणि परिपूर्ण रीतीने रममाण झाले पाहिजे. याचा अर्थ, कर्तृत्वाचा अभिमान आणि फलास्वादाची इच्छा पूर्णपणे सोडली पाहिजे. ‘समर्पण’ या शब्दाचा अर्थ ‘सरपण’ (जळण) असा केला जातो, ज्याप्रमाणे सरपण जळून खाक होते, त्याचप्रमाणे आपले स्वतःचे ‘स्वत्व’ (मीपण) विसर्जित करणे हेच खरे समर्पण आहे. जेव्हा साधक कर्म करताना हे समर्पण करतो, तेव्हा ‘मी समर्पण करणारा, परमात्मा ज्याला समर्पण करायचे आहे, आणि समर्पण क्रिया’ ही त्रिपुटी (त्रिभेद) त्याच्या जीवनात त्याला सहन होत नाही आणि तो अज्ञानाचा नाश करण्यासाठी दक्ष आणि तत्पर राहतो. असा पुरुष उत्साहाने साधन, भजन आणि सेवा करतो, कारण त्याला माहीत असते की आत्मतत्त्व अनुभवल्यावर दुःख शिल्लक राहणार नाही.

१. भगवद्गीतेचा १८ वा अध्याय ‘एकाध्यायी गीता’ असे का म्हटले जातो?

भगवद्गीतेचा १८ वा अध्याय ‘एकाध्यायी गीता’ म्हणून ओळखला जातो, कारण त्यात भगवंतांनी संपूर्ण गीतेचा मूळ हेतू आणि संदेश सारांशरूपाने सांगितलेला आहे. हा अध्याय जरी प्रामुख्याने कर्मासंबंधी अधिक विचार करत असला, तरी तो केवळ कर्मापुरता मर्यादित नाही. यात कर्म, उपासना आणि तत्त्वज्ञान या तीनही ‘कांडां’चा (मार्गांचा) विचार समाविष्ट आहे, ज्यामुळे त्याला ‘कांडत्रय निरूपिणी’ असेही म्हटले जाते.

• कर्म: १८ वा अध्याय कर्माचा विस्तारपूर्वक विचार सांगतो, विशेषतः ‘ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करणे’ किंवा ‘निष्काम कर्म’ करण्यावर जोर देतो. वर्णाश्रम पद्धतीनुसार कर्म करण्यावरही भर दिला आहे.

• उपासना: कर्माचे ईश्वरार्पण करणे, हेच या ठिकाणी उपासना म्हणून सांगितले आहे (‘तया सर्वात्मका ईश्वरा’ असे म्हटले आहे). हे कर्म आणि तत्त्वज्ञान यांना जोडणारा ‘सेतू’ (पूल) मधुसूदन सरस्वतींनी उपासनेला म्हटले आहे.

• तत्त्वज्ञान: जरी तत्त्वज्ञानाचा स्वतंत्र मार्मिक विचार स्पष्टपणे सांगितलेला दिसत नसला तरी, कर्माचरणाने पुरुष ‘कृतोपास्ती’ होतो, म्हणजेच तो तत्त्वज्ञानाचा अधिकारी बनतो. निष्काम कर्म हे मोक्षाच्या विचाराकडे घेऊन जाते, कारण त्याचे फळ लोकातलं किंवा परलोकातलं फळ नसून अंतःकरणशुद्धी आणि वैराग्यसिद्धी आहे, जी ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक आहे. अशा प्रकारे, १८ व्या अध्यायात या तीनही कांडांचा विचार अंतर्भूत आहे.

२. ‘वेद प्रामाण्या’चे महत्त्व काय आहे आणि ते जीवनात कसे उपयुक्त ठरते?

‘वेद प्रामाण्या’चे महत्त्व अनमोल आहे, कारण वेदांना ‘स्वतःप्रामाण्य’ मानले जाते. जीवनामध्ये परिपूर्ण समाधान मिळवण्यासाठी, दुःखापासून मुक्त होण्यासाठी आणि विशुद्ध, निर्भेळ सुखाची अनुभूती घेण्यासाठी मनुष्याला वेद प्रामाण्याशिवाय एकही पाऊल टाकणे शक्य नाही. वेद हे कर्म, उपासना, योग आणि तत्त्वज्ञान या तीनही प्रांतांचे प्रतिपादन करतात.

• मार्गदर्शन: वेद मनुष्याला त्याच्या जीवनात योग्य दिशा दाखवतात आणि त्याला मोक्षाच्या अंतिम ध्येयाकडे कसे जायचे हे सांगतात.

• अधिकार प्राप्त करणे: वेदांनी सांगितलेले कर्म, उपासना आणि तत्त्वज्ञान हे सर्व मनुष्याला योग्य अधिकारी बनवतात. कर्माचे अनुष्ठान करणारा पुरुष निस्त्रैगुण्य अवस्थेपर्यंत (त्रिगुणातीत स्थिती) जाऊ शकतो.

• निश्चय आणि निष्ठा: वेदांवर निस्सीम प्रीती आणि प्रामाण्य असणे, तसेच त्यांचे अनुष्ठान तंतोतंत करण्याची आवड असणे आवश्यक आहे. स्वामी महाराजांनी सांगितले की, विधीचा परमार्थ (फक्त नियमानुसार केलेला) आनंद देत नाही, तर आवडीने आणि निष्ठेने केलेला परमार्थच खरा आनंद देतो. वेदांत शास्त्रावर दृढ निष्ठा नसणे हे मनुष्याच्या दुःखाचे कारण असू शकते.

• ३. लोकसंग्रहाचा अधिकार कोणाला असतो आणि त्याचे महत्त्व काय आहे?

अधिकार: लोकसंग्रह म्हणजे लोकांना योग्य मार्गावर आणण्यासाठी किंवा समाजाचे कल्याण करण्यासाठी केलेले कार्य. हे कार्य करण्याचा अधिकार केवळ ‘युक्तयोगी’ किंवा ‘अधिकारी कोटीतला महापुरुष’ यांनाच असतो. याचा अर्थ, ज्यांनी अपरोक्ष ज्ञानाची सिद्धी प्राप्त केली आहे आणि जे स्वानुभूती संपन्न आहेत, अशा महापुरुषांनाच लोकसंग्रह करण्याचा अधिकार आहे. शंकरानंदांसारख्या महात्म्यांनी यावर ठाम निर्णय दिला आहे. ज्या मनुष्याला स्वतःला यथार्थ शब्दबोधसुद्धा झाला नाही किंवा ज्याला स्वतःला अनुभूती नाही, त्याला लोकांना उपदेश करण्याचा किंवा लोकसंग्रह करण्याचा अधिकार नाही.

महत्त्व: लोकसंग्रह ही समाजासाठी एक आवश्यक गोष्ट आहे. समाज हे ‘काचेचे भांडे’ असल्यासारखे आहे, ज्यात समूह एकाच दिशेने सुखाच्या दिशेने वाटचाल करत राहणे महत्त्वाचे आहे. परंतु, जर उपदेश करणारा मनुष्य स्वतः आचरण किंवा अनुभूती संपन्न नसेल, तर तो समाजासाठी ‘विषवल्ली’ (विषारी वेल) प्रमाणे ठरू शकतो, ज्यामुळे समाजात विषाचा प्रसार होतो. रामतीर्थांनीही हेच सांगितले आहे. त्यामुळे, लोकसंग्रह करताना स्वतःला त्या मार्गावर प्रामाणिकपणे चालण्याचा अनुभव असणे आवश्यक आहे, तरच आपण इतरांना ‘माझं बोट धर, तू चाल’ असे म्हणू शकतो.

४. ज्ञानप्राप्तीसाठी ‘अनुभूती’, ‘श्रुती’ आणि ‘युक्ती’ यांचा क्रम काय असावा?

ज्ञानप्राप्तीसाठी ‘अनुभूती’, ‘श्रुती’ आणि ‘युक्ती’ यांचा एक विशिष्ट क्रम सांगितला जातो:

१. अनुभूती : हे सर्वात प्रथम आणि सर्वात प्रबल प्रमाण आहे. खरा अधिकारी पुरुष, जो दुःखाने त्रस्त असतो आणि ज्याला भगवंताच्या भेटीची तळमळ असते (‘ऐशी चिंता करी सदा सर्वकाळ रात्रंदिवस हे चित्त’), त्याला जास्त युक्ती किंवा श्रुतीची गरज नसते; त्याला फक्त अनुभव सांगितला तरी त्याचे काम होते, जसे अहिरदास गुरुंच्या वचनावर विश्वास ठेवून नाक दाबून देवाला भेटले.

२. श्रुती – जर अनुभूतीच्या बाबतीत काही साशंकता असली, तर श्रुती (वेदादी शास्त्र वचने) प्रमाण म्हणून सांगितले जातात. वेदांनी प्रतिपादन केलेले असल्यामुळे कर्म हे अनुष्ठेय आहे.

३. युक्ती/उपपत्ती : जर श्रुतीबद्दलही स्वतंत्र बुद्धीला काही शंका आल्या, तर त्या दूर करण्यासाठी युक्ती किंवा उपपत्ती (तर्कावर आधारित स्पष्टीकरणे) सांगाव्या लागतात.

जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःला कर्माचे ‘वर्म’ (रहस्य) किंवा निष्कामता कळत नाही, तोपर्यंत तो इतरांच्या बुद्धीवर ते आरूढ करू शकत नाही. अनुभवी पुरुषच इतरांच्या शंकांचे समाधान करू शकतात.

५. उपदेश करताना ‘अधिकार’ महत्त्वाचा का असतो?

उपदेश करताना ‘अधिकार’ (शिष्याची मानसिक स्थिती, क्षमता आणि तयारी) ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. संतांनी म्हटले आहे की, ‘अधिकार तैसा करू उपदेश, साहे ओझे त्यास तेची द्यावे’ (जसा अधिकार असेल तसाच उपदेश द्यावा, जे ओझे सहन करू शकेल तेच त्याला द्यावे).

• अयोग्य उपदेशाचे दुष्परिणाम: मुंगीवर हत्तीचे ओझे टाकल्यास जशी कार्यसिद्धी होत नाही, त्याचप्रमाणे अधिकार न पाहता दिलेला उपदेश निष्फळ ठरतो आणि कधीकधी अनर्थालाही कारणीभूत ठरू शकतो.

• गुणानुसार उपदेश: स्वामी विवेकानंदानीही याच तत्त्वावर भर दिला. त्यांनी सांगितले की, त्यांच्या काळात भारतातील लोक ‘चिखलाच्या गोळ्यासारखे’ बनले होते, त्यांच्या ठिकाणी तमोगुणाचे प्राबल्य होते. असे लोक वेदांताचे अधिकारी होऊ शकत नाहीत, कारण वेदांत सत्त्वगुणाद्वारे गुणातीत करणारा आहे. म्हणून, अशा लोकांना पहिल्यांदा कर्म करण्याचा उपदेश दिला पाहिजे, ज्यामुळे ते तमोगुणातून रजोगुणात येतील आणि नंतर सत्त्वगुणाकडे जातील. ‘दोन गुण खात एक धरी उन्नती, त्याच होती वृत्ती जीवांच्या’ या न्यायाने उपदेशक शिष्याची स्थिती पाहून योग्य साधन सांगितले पाहिजे. सगळ्यांना एकच साधन सांगून चालणार नाही. ज्याला खरे कळले आहे, त्याला ते पटल्याशिवाय राहत नाही आणि तो अनुष्ठानात प्रवृत्त होतो.