२६४) ज्ञानेश्वरी पाठ सारांश – ओवी – ९०७-९१३ अध्याय – १८
१. आत्मप्राप्तीसाठी कर्ममार्ग आणि परमेश्वराचे मनोगत
- यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥४६॥
गीतार्थ : ज्याच्यापासून आकाशादी भूतांची उत्पत्ती होते, ज्याने हे सर्व जगत् व्यापलेले आहे, त्या परमेश्वराची स्ववर्णाश्रमविहित कर्माने पूजा करून मनुष्य वैराग्यसिद्धीला मिळवितो. ४६.
- पैं आघवाचि भोगेंसीं । पतिव्रता क्रीडे प्रियेंसीं । कीं तयाचि नामें जैसीं । तपें तियां केलीं ॥ ९०७ ॥
पतिव्रता स्त्री आपल्या सर्व भोगांसह प्रिय पतीशी रममाण होते, रतिसुख भोगते, आणि त्याच, ‘रति-क्रीडे’ च्या नावाने तिने फार मोठे पतिसेवेचे शारीरिक, वाचिक व मानसिक तप केले, असेही होते. ९०७.
- कां बाळका एकी माये । वांचोनि जिणें काय आहे । म्हणोनि सेविजे कीं तो होये । पाटाचा धर्म ॥ ९०८ ॥
अर्थ – किंवा, बाळकाला एका आईवाचून दुसरे जीवन काय आहे ? म्हणून पुत्राने आईची सेवा केली, तर तोच पुत्राचा अधिकारप्राप्त मुख्य धर्मही होतो. ९०८.
- नाना पाणी म्हणोनि मासा । गंगा न सांडितां जैसा । सर्वतीर्थसहवासा । वरपडा जाला ॥९०९॥
अर्थ – किंवा. मासा पाणी म्हणून जरी गंगेला सोडीत नसला तरीपण तो जसा सर्व तीर्थस्वरूप असलेल्या गंगेच्या अखंड सहवासाला पात्र होतो. ९०९. - परमेश्वराची आज्ञा म्हणून कर्म
- भगवंत श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ठिकाणी स्पष्ट करतात की, मानवी प्रयत्नांनी (स्वतंत्र बुद्धी, भावना, कृती) अंतिम ध्येय किंवा आनंद प्राप्त होऊ शकत नाही. जेव्हा मनुष्याला हे सत्य जाणवते, तेव्हा तो श्री भगवान परमात्म्याकडे वळतो.
- सतत ईश्वराची तळमळ लागल्यावर साधूंचे मार्गदर्शन मिळते. श्री भगवान परमात्मा, जो सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान आणि अत्यंत दयाळू आहे, तो गीतेमध्ये आपल्याला उपदेश करतो की, त्याचे मनोगत वेद आणि गीतेच्या स्वरूपात आहे.
- आपले विहित कर्म करणे हे श्री ईश्वराचे मनोगत आहे. त्यामुळे, विहित कर्माबद्दल कोणताही संशय न ठेवता ते केले असता, श्री ईश्वर खात्रीने प्राप्त होतोच.
२. निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व आणि स्वरूप
- निष्काम कर्म आणि संसिद्धीची प्राप्ती
- श्री भगवान म्हणतात की, आपले विहित कर्म (स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः स्वकर्मनिरतः सिद्धं यथा विंदति तच्छृणु) हे मोक्ष प्राप्तीसाठी महत्त्वाचे आहे. ईश्वरार्पण बुद्धीने, कर्तृत्वाचा अभिमान आणि फळाची इच्छा सोडून केलेले निष्काम कर्माचरण तुम्हाला संसिद्धीला (मोक्ष प्राप्तीला) घेऊन जाते.
- ही ईश्वराची आज्ञा (श्रुती आणि स्मृतींमध्ये) आहे. कर्म केवळ विधीपूर्वक करण्यापेक्षा ते ईश्वराची आज्ञा आहे आणि ते आपल्या कल्याणासाठी आहे या श्रद्धेने केले पाहिजे, ज्यामुळे अंतःकरणात आनंद निर्माण होतो.
- कर्म करताना आनंद आणि समर्पण
- श्री तुकाराम महाराजांनी सती जाणाऱ्या स्त्रीचे उदाहरण दिले आहे: तिला अग्नीचे भय नसते; तिला केवळ पतीलोकात पतीला भेटण्याचा उत्साह असतो. त्याचप्रमाणे, कर्ममार्गाचे अनुष्ठान करताना ते ईश्वराची आज्ञा आहे यावर अतिव श्रद्धा ठेवून आनंद वाटला पाहिजे.
- केवळ विधी म्हणून कर्म करण्यापेक्षा ते भगवत् प्रेमपूर्वक झाले पाहिजे आणि त्यात पूर्णपणे रममाण झाले पाहिजे. कर्म अविरत म्हणजेच सर्वांगाने परिपूर्ण असावे, ते करताना भार वाटू नये, तर आनंद वाटला पाहिजे.
- आपल्या वर्णाश्रमाप्रमाणे आणि परंपरेने आलेल्या कुलधर्माचे यथार्थ रीतीने पालन करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. असे कर्म केल्याने संसिद्धी प्राप्त होते, ज्याचा अर्थ अंतःकरण शुद्धी किंवा वैराग्य असा होतो. वैराग्य प्राप्त झाल्यावर तत्त्वज्ञान आणि मोक्ष प्राप्त होणे कठीण राहत नाही.
३. जगन्नाथावर भार टाकणे: समर्पणाचा मार्ग
- ओवी ९१०: “तैसें आपुलिया हिता । उपाय असे न विसंबतां । ऐसा कीजे की जगन्नाथा । आभारु पडे ॥ ९९० ॥”
- या ओवीत श्री संत सम्राट माऊली (श्री ज्ञानेश्वर महाराज) सांगतात की, आपल्या हिताचा उपाय आहे, हे न विसरता विहित कर्म करावे. हा उपाय असा करावा की जगन्नाथ ईश्वरावर आपल्या उद्धाराचे ओझे पडेलभार.
- हा उपाय विषयासक्त (विषयांमध्ये आसक्ती असलेल्या) पुरुषासाठी आहे, ज्याच्या अंतःकरणात वैराग्याचा उदय झालेला नाही. असा पुरुष केवळ निष्काम उपासना, तत्त्वज्ञान किंवा योग साधना करू शकत नाही, तर त्याला निष्काम कर्मयोगाचेच आचरण केले पाहिजे.
- असे कर्म अनुष्ठान केले असता, त्याचा सर्व भार (आभारू) परमात्म्यावर पडतो. द्रौपदीच्या वस्त्रहरणाचे उदाहरण देऊन हे स्पष्ट केले आहे की, जेव्हा तिने स्वतःला पूर्णपणे परमात्म्याला शरण केले, तेव्हा श्री भगवंताने तिचा भार स्वीकारला.
- श्री भगवान् महाराज म्हणतात, “जो मज होय अनन्य शरण, तयाचे निवारी मी जन्मन मरण.” याचा अर्थ, जेव्हा भक्त कर्माचा अभिमान धारण न करता ते कर्म पूर्णपणे भगवंताला समर्पित करतो, तेव्हा भगवंत त्याच्या मोक्षाची आणि व्यावहारिक चिंताही करतो.
४. कर्ममार्गाची अधिकारीता आणि क्रममुक्ती
- कर्ममार्ग: विषयासक्तांसाठी एकमेव उपाय
- श्री ज्ञानोबाराय आणि श्री नाथ महाराजांनी सांगितले आहे की, जर चित्त विषयासक्त असेल, तर कर्ममार्ग हाच उपाय आहे. गीता दर्शनानुसार, आपले कर्म ईश्वराला समर्पण करूनच केले पाहिजे, कारण जड असणारे कर्म स्वतः फळ देऊ शकत नाही, तर श्री परमात्माच फळ देणारा आहे.
- क्रममुक्तीचे तत्त्व
- श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानेश्वरीमध्ये क्रममुक्तीचा सिद्धांत मांडला आहे. याचा अर्थ असा की, मोक्षाची प्राप्ती एका क्रमाने होते. कर्ममार्गाने अंतःकरण शुद्धी होऊन वैराग्य, त्यानंतर भक्ती, आणि त्यातून ज्ञान प्राप्त होऊन मोक्ष मिळतो. हा सिद्धांत वेदाचा सिद्धांत आहे आणि तो समजून घेतल्यास परमार्थाचा प्रवास अत्यंत सुकर होतो.
५. परमसेवेचे रहस्य
- ओवी ९१२: “पैं जीवाचे कसीं उतरली । ते दासी कीं गोसांवीण जाली । तैसी सेवेची तया मवली । वही जेवीं ॥९१२॥”
- जी दासी मालकाच्या मनाच्या कसोटीला उतरते आणि मालकाच्या मनोभावाप्रमाणे वागते, ती पुढे सर्व मालमत्तेची मालकीण होते.
- त्याचप्रमाणे, जो शूर शिपाई स्वामीकरिता युद्धात मरण्यास तयार होतो, त्याला सेवेचे बक्षीस म्हणून कितीतरी जमीन दिली जाते.
- ओवी ९१३: “तैसें स्वामीचिया मनोभावा । न चुकिजे हेचि परमसेवा । येर तें गा पांडवा । वाणिज्य करणें ॥९९३॥”
- या दृष्टांतांवरून श्री ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वामीच्या (परमात्म्याच्या) मनोगताप्रमाणे कोणतेही कर्म न टाळणे, हीच श्रेष्ठ सेवा (परमसेवा) आहे. श्री परमेश्वर हे सर्वांचे स्वामी आहेत, आणि त्यांच्या मनोगताप्रमाणे (वेदांच्या आज्ञेप्रमाणे) वागणे हीच त्यांची खरी सेवा आहे.
- यावाचून, आपल्या इच्छेने कर्म करणे ती सेवा नसून केवळ ऐहिक किंवा पारलौकिक स्वार्थासाठी केलेले वाणिज्य (व्यापार) आहे.
