दिवस – २५. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६१॥

म्हणौनि, आइकें, पार्था । यांतें निर्दळी जो सर्वथा । सर्व विषयीं आस्था । सांडूनियां ॥१५॥ तोचि तूं जाण । योग-निष्ठेसी कारण । जयाचे विषयसुखें अंतःकरण । झकवेना ॥१६॥ जो आत्मबोधयुक्तु । होऊनि असे, सततु । जो मातें हृदयाआंतु । विसंबेना ॥१७॥ येर्‍हवीं, बाह्य विषय तरी नाहीं । परी मानसीं होईल जरी कांहीं । तरी साद्यंतुचि पाहीं । संसारू असे ॥१८॥ जैसा कां विषाचा लेशु- । घेतलियां, होय बहुवसु । मग निभ्रांत करी नाशु । जीवितासी ॥१९॥ तैसी विषयांची शंका । मनीं वसती देखा । घातु करी अशेष । विवेकजाता ॥३२०॥

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥६२॥

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥६३॥

जरी हृदयीं विषय स्मरती । तरी निःसंगाही आपजे संगती । संगें प्रगटे मूर्ति । अभिलाषाची ॥२१॥ जेथ कामु उपजला । तेथ क्रोधु आधींचि आला । क्रोधीं असे ठेविला । संमोह; जाणें ॥२२॥ संमोहा जालिया व्यक्ती । तरी नाशु पावे स्मृति । चंडवातें ज्योति । आहत जैसी ॥२३॥ कां, अस्तमानीं निशी । जैसी सूर्यतेजातें ग्रासी । तैसी दशा, स्मृतिभ्रंशीं । प्राणियांसी ॥२४॥ मग, अज्ञानांध केवळ । तेणें आप्लविजे सकळ । तेथ बुद्धि होय व्याकुळ । हृदयामाजी ॥२५॥ जैसें, जात्यंधा पळणी पावे । मग ते काकुळती सैरा धांवे । तैसें बुद्धीसि होती भंवे । धनुर्धरा ॥२६॥ ऐसा स्मृतिभ्रंशु घडे । मग सर्वथा बुद्धि अवघडे । तेथ समूळ हें उपडे । ज्ञानजात ॥२७॥ चैतन्याच्या भ्रंशीं । शरीरा दशा जैसी । तैसें, पुरुषा बुद्धिनाशी- । होय! देखें ॥२८॥ म्हणौनि आइकें अर्जुना । जैसा विस्फुलिंग लागे इंधना । मग तो, प्रौढ जालिया; त्रिभुवना । पुरो शके ॥२९॥ तैसें, विषयांचें ध्यान । जरी विपायें वाहे मन । तरी येसणें हें पतन । गिंवसित पावे ॥३३०॥

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥६४॥

म्हणौनि विषय हे आघवे । सर्वथा मनौनि सांडावे । मग रागद्वेष स्वभावें । नाशतील ॥३१॥ पार्था, आणीकही एक । जरी नाशले रागद्वेष । तरी इंद्रियां, विषयीं, बाधक । रमतां; नाहीं!॥३२॥ जैसा सूर्य आकाशगतु । रश्मिकरें जगातें स्पर्शतु । तरी संगदोषें काय लिंपतु । तेथियेनि?॥३३॥ तैसा इंद्रियार्थु उदासीन । आत्मरसेंचि निर्भिन्न । जो कामक्रोधविहीन । होऊनि असे ॥३४॥ तरी विषयांतुही कांहीं । आपणपेंवांचूनि नाहीं । मग, विषय कवण; कायी? । बाधतील कवणा? ॥३५॥ जरी उदकीं उदक बुडिजे । कां अग्नि आगी पोळिजे । तरी विषयसंगें आप्लविजे । परिपूर्ण तो ॥३६॥ ऐसा आपणचि केवळु । होऊनि असे निखिळु । तयाचि प्रज्ञा अचळु । निभ्रांत मानी!॥३७॥

ॐ नमो जी श्रीगुरुराया । म्हणोनि सद्भावें लागें पायां । तंव मीपण गेलें वायां । घेऊनियां तूंपणा ॥१॥ नवल पायांचे कठिणपण । वज्रे न तुटे लिंगदेह जाण । त्याचेही केलें चूर्ण । अवलीळा चरण लागतां ॥२॥ पायी लागतांचि बळी । तो त्वां घातला पाताळीं । पायीं लवणासुरा रवंदळी । अतुर्बळी निर्दाळितां ॥३॥ पाय अतिशयेंसी तिख । काळियासी लागतां देख । त्याचे शोषोनियां विख । केला निर्विख निःशेष ॥४॥ पाय अतिशय दारुण । शकटासी लागतां जाण । त्याचे तुटलें गुणबंधन । गमनागमन खुंटलें ॥५॥ पायांचा धाक सबळां । पायें उद्धरिली अहल्या शिळा । पाय नृगें देखतां डोळां । थित्या मुकला संसारा ॥६॥ आवडी पाय चिंतिती दास । त्यांच्या मनुष्यधर्मा होय नाश । पायें यमलोक पाडिला वोस । पायें जीवास जीवघात ॥७॥ पायवणी शिरीं धरिलें शिवें । तो जगातें घेतु उठिला जीवें । त्यासी राख लाविली जीवेंभावें । शेखीं नागवा भवें श्मशानीं ॥८॥ ऐसें पायांचे करणे । शिवासी उरों नेदी शिवपणें । मा जीवांसी कैंचें जीवें जिणें । हे मानिते मानणे उरों नेदी ॥९॥ ऐसा जाणोनियां भावो । एका एकपणीं ठेला ठावो । तेथेही पायांचा नवलावो । केला एकपणा वावो वंदनमात्रे ॥१०॥ तेथें कवणे कवणासी वानणें । कवणे कवणासी विनविणें । कवणे कवणासी देणे घेणें । मी तूंचे जिणे जीवें गेलें ॥११॥ तेव्हां देव आणि भक्तु । जाहलासी मा तूंचि तूं । तेथे मीपणाची मातु । कोणे कोणांतु मिरवावी ॥१२॥ ऐशिया पदी वाऊनि तत्त्वतां । करवितोसी ग्रंथकथा । तेव्हां माझेनि नांवें कविकर्ता । तूंचि वस्तुतां सद्गुरुराया ॥१३॥ माझें नामरूप आघवें एक । तेंही जनार्दनु झाला देख । ऐसें एकपणाचे कौतुक । आत्यंतिक श्रीजनार्दना ॥१४॥ तेणें कौतुकेंचि आतां । माझेनि नांवें कविकर्ता । होऊनि स्वयें रची ग्रंथा । यथार्थता निजबोधे ॥१५॥

तेथें द्वितीयाध्यायाचे अंतीं । दुस्तर माया उत्तम-भक्तीं । निरसोनियां भजनस्थिती । भगवत्प्राप्ती पावले ॥१६॥ कैशी दुस्तर हरीची माया । पुसावया सादरता झाली राया । अत्यादरेंकरोनियां । म्हणे मुनिवर्या अवधारीं ॥१७॥

राजोवाच- परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः॥१॥

राजा म्हणाला – मोठमोठ्या ज्ञानी लोकांनाही मोह घालणारी, पूर्णब्रह्म परमेश विष्णूची माया जाणण्याची आम्हांस इच्छा आहे. हे महाभाग, कृपा करून तिचे स्वरूप सांगा. ॥१॥

तृतीयाध्यायीं निरूपण । राजा करील चारी प्रश्न । ‘माया’ आणि तिचे ‘तरण’ । ‘ब्रह्म’ ते कोण, कर्म’ तें कैसें ॥१८॥ तेथें प्रथम मायेचा प्रश्न । रायें पुशिला आपण । तेचि अर्थीचे निरूपण । मायेचें लक्षण राजा बोले ॥१९॥ सुरांमाजी श्रेष्ठ हृषीकेशी । ब्रह्मादि शिवु वंदिती ज्यासी । त्या श्रीविष्णूची माया कैसी । जे मायिकांसी व्यामोही ॥२०॥ कैशी मायिकां माया मोही येथें । ब्रह्मा शिवु मानिती चित्तें । आम्ही पूर्ण मायेचे नियंते । शेखीं माया तयांतें निजमोहें मोही ॥२१॥ ब्रह्मा मोहिला शिवाचे लग्नीं । वीर्य द्रवे पार्वती देखोनी । महादेवो महाज्ञानी । देखतांचि मोहिनी निजवीर्य द्रवलें ॥२२॥

जे सज्ञाना छळी लवलाह्या । जीतें श्रुति म्हणती ‘अजया’ । ते हरीची दुर्धर माया । विवंचूनियां मज सांगा ॥२३ ॥ म्हणाल दुर्धर मायेची बाधकता । ते बाधू न शके अनन्य भक्तां । तुवांही भजावें भगवंता । मिथ्या मायेची कथा कां पुसशी ॥२४॥ तेचि अर्थीचें निरूपण । राजा साक्षेपेंसी आपण । मुनींचे ऐकावया गुह्य ज्ञान । विदग्ध प्रश्न आदरें पुसतु ॥२५॥

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचो हरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥२॥

भगवंताच्या गुणानुवादाने भरलेले आपले अमृततुल्य भाषण सेवन करीत असता मला तृप्ती होत नाही. संमारातील त्रिविध तापाने परिपीडित झालेला मर्त्य प्राणी मी, त्या माझा सर्व ताप हरण करणारे ते एक औषधच आहे. ॥२॥

सेवितां तुमचे वचनामृत । पुरे न म्हणे माझें ‘चित्त’ । आस्वादितां शब्दी शब्दार्थ । ‘श्रवण’ क्षुधार्त अधिक जाहले ॥२६॥ अद्भुत कथा अतिसुरस । श्रवणीं श्रवणा अधिक सोस । ‘रसना’ म्हणे हा अतिगोड रस । ‘डोळ्यां’ उल्हास हे अपूर्व रूप ॥२७॥ ‘घ्राण’ म्हणे हा निजगंधु । सुमनी सुमना अतिसुगंधु । ‘वाचा’ म्हणे हा शब्दु । परमानंदु अनुवादे ॥२८॥ नवल निरूपणाचा यावा । ‘भुजां’ स्फुरण ये द्यावया खेवा । आलिंगन जीवींच्या जीवा । निजसद्भावा होतसे ॥२९॥ तुमच्या कथा सुनिश्चितीं । दिव्यौषधि भवरोग छेदिती । त्रिविध तापांची निवृत्ती । जड मूढ प्राकृतीं ऐकतां भावें ॥३०॥

राजा परमार्थे साकांक्ष । देखोनि सार्थक कथेचे लक्ष । हरीधाकुटा ‘अंतरिक्ष’ । निरूपणीं दक्ष बोलता झाला ॥३१॥