दिवस – १८. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२६॥

अथवा ऐसा नेणसी । तूं अंतवंतचि मानिसी । तर्ही शोचुं न पवसी । पांडुकुमरा ॥५२॥ जे, आदि स्थिति अंतु । हा निरंतर असे नित्यु । जैसा प्रवाह अनुस्यूतु । गंगाजळाचा ॥५३॥ तें आदि नाहीं खंडलें । समुद्री तरी असे मीनलें । आणि जातचि मध्ये उरलें । दिसे जैसें ॥५४॥ इयें तिन्ही तयापरी । सरसींच, सदा अवधारीं । भूतांसि, कवणी अवसरीं । ठाकती ना ॥५५॥ म्हणौनि हें आघवें । एथ तुज नलगे शोचावें । जे, स्थितीचि हे स्वभावें । अनादि ऐसी ॥५६॥ नातरि, हें अर्जुना । नयेचि तुझिया मना । जे, देखूनि लोकु अधीना । जन्मक्षया ॥५७॥ तरी एथ कांहीं । तुज शोकासी कारण नाहीं । हे जन्ममृत्यु पाहीं । अपरिहर ॥५८॥

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२७॥

उपजे तें नाशे । नाशलें पुनरपि दिसे । हें, घटिकायंत्र जैसें । परिभ्रमे गा ॥५९॥ नातरि, उदो अस्तु आपैसें । अखंडित होत जात जैसें । हें जन्म-मरण तैसें । अनिवार जगीं ॥१६०॥ महाप्रळय-अवसरें । हें त्रैलोक्यहि संहरे । म्हणौनि हा न परिहरे । आदि अंतु ॥६१॥ तूं जरी हें ऐसें मानिसी । तरी खेदु कां करिसी? । काय, जाणतुचि, नेणसी । धनुर्धरा?॥६२॥ एथ आणीकही एक पार्था । तुज बहुती परी पाहतां । दुःख करावया सर्वथा । विषो नाहीं ॥६३॥

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥

जियें समस्तें इयें भूतें । जन्माआदि अमूर्तें । मग पातली व्यक्तीतें । जन्मलेयां ॥६४॥ तियें क्षयासि जेथ जाती । तेथ निभ्रांत आने नव्हती । देखें, पूर्वस्थितीच येती । आपुलिये ॥६५॥ येर मध्ये जें प्रतिभासे । तें निद्रिता स्वप्न जैसें । तैसा आकारू हा मायावशें । सत्स्वरूपीं ॥६६॥ नातरि, पवनें स्पर्शलें नीर । पढियसे तरंगाकार । कां, परापेक्षा अलंकार- । व्यक्ती कनकीं ॥६७॥ तैसें सकळ हें मूर्त । जाण पां मायाकारित! । जैसें आकाशीं बिंबत । अभ्रपटल ॥६८॥ तैसें, आदीचि जे नाहीं । तयालागी तूं रुदसी कायी? । तूं अवीट तें पाहीं । चैतन्य एक ॥६९॥ जयाचि आर्तीचि भोगित । विषयीं त्यजिले संत । जयालागी विरक्त । वनवासिये ॥१७०॥ दिठी सूनि जयातें । ब्रह्मचर्यादि व्रतें । मुनीश्वर तपातें । आचरताती ॥७१॥

यापरी भगवद्भजनपथा । भय नाहीं गा सर्वथा । ‘अभय’ पुशिलें नृपनाथा । तें जाण तत्त्वतां भजनें होय ॥५४॥येथे भयाचे कारण । राया तूं म्हणशील कोण । तेंही सांगों सावधान । ऐक श्रवणसौभाग्यनिधी ॥५५॥

भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यादीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः । तन्माययाऽतो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥३७॥

आत्मा पूर्णत्वें सर्वत्र एक । तेथ जो म्हणे मी वेगळा देख । तेंचि अज्ञान भयजनक । दुःखदायक अतिद्वंद्वे ॥५६॥ भयाचें मूळ दृढ अज्ञान । त्याचे निवर्तक मुख्य ज्ञान । तेथ कां लागले भगवद्भजन । ऐसा ज्ञानाभिमान पंडितां ॥५७॥ ऐक राया येचि अर्थी । ज्ञानासी कारण मुख्य भक्ती । हा कृतनिश्चयो आमुच्या मतीं । तेही उपपत्ती अवधारीं ॥५८॥ अज्ञानाचें मूळ माया । जे ब्रह्मादिकां न ये आया । गुणमयी लागली प्राणियां । जाण ते राया अति दुस्तर ॥५९॥ त्या मायेचे मुख्य लक्षण । स्वस्वरूपाचे आवरण । द्वैतांचें जें स्फुरे स्फुरण । ‘मूळमाया’ जाण तिचें नांव ॥४६०॥ ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । ते स्वरूपी स्फुरे जें मीपण । तेंचि मायेचे जन्मस्थान । निश्चयें जाण नृपनाथा ॥६१॥ ते मायेच्या निजपोटीं । भयशोकदुःखांचिया कोटी । ब्रह्माशिवादींचे लागे पाठी । इतरांची गोठी ते कोण ॥६२॥

ने महामायेची निवृत्ती । करावया दाटुगी भगवद्भक्ती । स्वयें श्रीकृष्ण येचि अर्थी । बोलिला अर्जुनाप्रती गीतेमाजीं ॥६३॥ (भगवद्गीताश्लोकार्ध) -“मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥” (अ.७, श्लो. १४) माया म्हणिजे भगवच्छक्ती । भगवद्भजने तिची निवृत्ती । आन उपाय तेथें न चलती । भक्त सुखें तरती हरिमाया ॥६४॥ हरीची माया हरिभजनें । हरिभक्ती सुखेंचि तरणें । हे निजगुह्य अर्जुनाचेनि कारणे । स्वयें श्रीकृष्णे सांगितलें ॥६५॥ मायेची हेचि निजपुष्टी । स्वरूपी विमुख करी दृष्टी । द्वैतभावें अत्यंत लाठी । भ्रमाची त्रिपुटी वाढवी सदा ॥६६॥ भयाचे जनक द्वैतभान । द्वैतजनक माया जाण । मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । हे संत सज्ञान बोलती ॥६७॥ ऐसें श्रेष्ठ जें ब्रह्मज्ञान । तें भक्तीचें पोसणे जाण । न करितां भगवद्भजन । ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे ॥६८॥ जरी जाहले वेदशास्त्रसंपन्न । तिहीं न करितां भगवद्भजन । मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । तयांसीही जाण कदा नुपजे ॥६९॥ शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । दाटुगी होय लौकिक स्थिती । मायानिवर्तक ज्ञानप्राप्ती । न करितां हरिभक्ती कदा नुपजे ॥४७०॥ हरिगुणांची रसाळ कहाणी । ते ब्रह्मज्ञानाची निजजननी । हरिनामाचेनि गर्जनीं । जीव घेऊनि माया पळे ॥७१॥ माया पळतां पळों न लाहे । हरिनामधाकें विरोनि जाये । यालागी हरिमाया पाहें । बाधूं न लाहे हरिभक्तां ॥७२॥ नामाची परम दुर्धर गती । माया साहों न शके निजशक्ती । हरिभक्त माया सुखें तरती । यालागीं श्रीपती बोलिला स्वयें ॥७३॥

सायुज्यादि चारी मुक्ती । अंकी वाढवी भगवद्भक्ती । ते न करितां अनन्यगती । शास्त्रज्ञां मुक्ती न घडे कदा ॥७४॥ हरिभजनी जे विमुख । त्यांसी सदा द्वैत सन्मुख । महाभयेसी दुःखदायक । प्रपंचु देख दृढ वाढे ॥७५॥ जेवीं एकाएकी दिग्भ्रमु पडे । तो पूर्व म्हणे पश्चिमेकडे । तैसी वस्तुविमुखें वाढे । अतिगाढे मिथ्या द्वैत ॥७६॥ द्वैताचिये भेदविहिरे । सुटती संकल्पविकल्पांचे झरे । तेथ जन्ममरणांचेनि पूरें । बुडे एकसरे ब्रह्मांडगोळ ॥७७॥ जन्ममरणांचिया वोढी । नाना दुःखांचिया कोडी । अभक्त सोशिती सांकडीं । हरिभक्तांतें वोढी स्वप्नींही न लगे ॥७८॥

भक्तीचे अगाध महिमान । तेथें रिघेना भवबंधन । तें करावया भगवद्भजन । सद्गुरुचरण सेवावे ॥७९॥ निजशिष्याची मरणचिंता । स्वयें निवारी जो वस्तुतां । तोचि सद्गुरु तत्त्वतां । येर ते गुरुता मंत्रतंत्रोपदेशें ॥४८०॥ मंत्रतंत्र उपदेशिते । घरोघरीं गुरु आहेत आइते । जो शिष्यासी मेळवी सद्वस्तूतें । सद्गुरु त्यातें श्रीकृष्ण मानी ॥८१॥ गुरु देवो गुरु माता पिता । गुरु आत्मा ईश्वर वस्तुतां । गुरु परमात्मा सर्वथा । गुरु तत्त्वतां परब्रह्म ॥८२॥ गुरूचे उपमेसमान । पाहतां जगीं न दिसे आन । अगाध गुरूचें महिमान । तो भाग्येवीण भेटेना ॥८३॥ निष्काम पुण्याचिया कोडी । अगाध वैराग्य जोडे जोडी । नित्यानित्यविवेकआवडी । तैं पाविजे रोकडी सद्गुरुकृपा ॥८४॥ सद्गुरुकृपा हाती चढे । तेथें भक्तीचे भांडार उघडे । तेव्हां कळिकाळ पळे पुढे । कायसें बापुडें भवभय ॥८५॥ गुरूतें म्हणों मातापिता । ते एकजन्मी सर्वथा । हा सनातन तत्त्वतां । जाण पां वस्तुता मायबापु ॥८६॥ अधोद्वारे उपजविता । ते लौकिकी मातापिता । अधोद्वारा आतळों नेदिता । तो सद्गुरु पिता सत्यत्वें शिष्यां ॥८७॥ गुरूतें म्हणों कुळदेवता । तिची कुळकर्मीच पूज्यता । हा सर्व कामी अकर्ता । पूज्य सर्वथा सर्वार्थी ॥८८॥ गुरु म्हणों देवासमान । तंव देवांसी याचेनि देवपण । मग त्या सद्गुरूसमान । देवही जाण तुकेना ॥८९॥ गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेही उपमा किंचित न्यून । गुरुवाक्ये ब्रह्मा ब्रह्मपण । तें सद्गुरूसमान अद्वयत्वें ॥४९०॥ यालागी अगाध गुरुगरिमा । उपमा नाहीं निरुपमा । ब्रह्मीं ब्रह्मत्व-प्रमाण-प्रमा । हे वाक्यमहिमा गुरूची ॥९१॥ ब्रह्म सर्वांचे प्रकाशक । सद्गुरु तयाचाही प्रकाशक । एवं गुरूहूनि अधिक । नाहीं आणिक पूज्यत्वें ॥९२॥ यालागीं गुरूतें मनुष्यबुद्धी । पाहों नये गा त्रिशुद्धी । ऐशिये भावार्थबुद्धी । सहजें चित्तशुद्धी सच्छिष्यां ॥९३॥ ज्यांचा गुरूचरणीं निःसीम भावो । त्यांचा मनोरथ पुरवी देवो । गुरुआज्ञा देवो पाळी पहा हो । गुरुवाक्ये स्वयमेवो जड मूढ तारी ॥९४॥ ब्रह्मभावे जे गुरुसेवक । देवो त्यांचा आज्ञाधारक । त्यांसी नित्य पुरवी निजात्मसुख । हे गुरुमर्यादा देख नुलंघी देवो ॥९५॥ देवो गुरुआज्ञा स्वयें मानी । तंव गुरु देवासी पूज्यत्व आणी । एवं उभयतां अभिन्नपणीं । भावार्थियांलागोनी तारक ॥९६॥ सद्भावो नाहीं अभ्यंतरीं । बाह्य भक्ति भावेंचि करी । ते भावानुसारे संसारीं । नानापरी स्वयें ठकती ॥९७॥ ठकले ते मनुष्यगती । ठकले ते निजस्वार्थी । ठकले ते ब्रह्मप्राप्ती । दंभें हरिभक्ती कदा नुपजे ॥९८॥ येथ भावेंवीण तत्त्वतां । परमार्थु न ये हाता । सकळ साधनांचे माथां । जाण तत्त्वतां सद्भावो ॥९९॥ कोरडिये खांबी धरितां सद्भावो । तेथेंचि प्रगटे देवाधिदेवो । मा सद्गुरु तंव तो पहा वो । स्वयें स्वयमेवो परब्रह्म ॥५००॥ यालागीं गुरुभजनापरता । भजावया मार्ग नाहीं आयता । ज्ञान-भक्ति जे तत्त्वतां । ते जाण सर्वथा सद्गुरुभक्ति ॥१॥ गुरुहूनि श्रेष्ठ ब्रह्म । म्हणतां गुरुत्वा आला कनिष्ठ धर्म । ऐसा भाव धरितां विषम । ब्रह्मसाम्य शिष्यां नुपजे ॥२॥ आम्हां सद्गुरु तोचि परब्रह्म । ऐसा नित्य निजभाव सप्रेम । हेचि गुरुसेवा उत्तमोत्तम । शिष्य परब्रह्म स्वयें होये ॥३॥ ऐशिये गुरुसेवेआंत । प्रल्हाद झाला द्वंद्वातीत । नारद स्वानंदें गात नाचत । ब्रह्मसाम्ये विचरत सुरासुरस्थानें ॥४॥ ऐसीचि गुरुसेवा करितां । चुकली अंबरीषाची गर्भव्यथा । ते गर्भ जाहला देवोचि साहता । भक्तां भवव्यथा बाधों नेदी ॥५॥ ऐशिया अभिन्न भावना । सुबुद्धी भजती गुरुचरणां । ते पढियंते जनार्दना । त्यांसी भवभावना शिवों नेदी ॥६॥ गुरु ब्रह्म दोनी एक । शिष्यही असे तदात्मक । जे भेदें मानिती वेगळिक । तेही मायिक कवि सांगे ॥७॥