दिवस – ३७. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥१॥

मग देव म्हणे पंडुसुता । हाचि योगु आम्हीं विवस्वता । कथिला; परी ते वार्ता । बहुतां दिवसांची ॥१६॥
मग, तेणें विवस्वतें रवी । हे योगस्थिति आघवी । निरोपविली बरवी । मनूप्रति ॥१७॥
मनूनें आपण अनुष्ठिली । मग इक्ष्वाकुवा उपदेशिली । ऐसी परंपरा विस्तारिली । आद्य हे गा ॥१८॥

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥२॥

मग आणिकही या योगातें । राजर्षि जाहले जाणते । परी, तेथूनि आतां सांप्रतें । नेणिजे कोन्ही ॥१९॥
जे, प्राणियां कामीं भरु । देहाचिवरी आदरु । म्हणौनि पडिला विसरु । आत्मबोधाचा ॥२०॥
अव्हांटलिया आस्थाबुद्धि । विषयसुखाची परमावधि । जीवि तैसा उपाधि । आवडे लोकां ॥२१॥
एऱ्हवीं तरी, खवणेयांच्या गांवीं । पाटाउवें काय करावी? । सांगे, जात्यंधा रवी । काय आथि? ॥२२॥
कां, बहिरांच्या आस्थानीं । कवण गीतातें मानी? । कीं, कोल्हेया चांदणी । आवडी उपजे? ॥२३॥
पै चंद्रोदया आरोतें । जयांचे डोळे फुटती असते । ते काउळे केवीं चंद्रातें । ओळखती? ॥२४॥
तैसी वैराग्याची शिव न देखती । जे विवेकाची भाष नेणती? । ते मूर्ख केवीं पावती । मज ईश्वरातें? ॥२५॥
कैसा, नेणों, मोहो वाढीनला! । तेणें बहुतेक काळु व्यर्थ गेला । म्हणौनि, योगु हा लोपला । लोकीं इये ॥२६॥

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन्‌ भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥३३॥
(याप्रमाणे भागवतधर्माचा अभ्यास करून, अभ्यासाने प्राप्त झालेल्या भगवद्भक्तीने तो परमात्म्याच्या ठिकाणी अनन्य होतो आणि एरवी तरून जाण्यास कठीण अशी ईश्वरी माया लीलेने तरून जातो.॥३३॥)

ऐशी हे भागवतधर्मस्थिति । शरण जाऊनि सद्गुरूप्रति । अभ्यासावी भगवद्भक्ति । तैं मायेची शक्ति बांधूं न शके ॥१५॥
माया वेदशास्त्रां अनावर । ब्रह्मादिकां अतिदुस्तर । ते सुखे तरती भगवत्पर । हरिनाममात्र-स्मरणार्थे॥१६॥
हरिनामाच्या गजरापुढे । माया पळे लवडसवडें । यालागीं तरणोपावो घडे । सुख सुरवाडे हरिभक्तां ॥१७॥
परात्पर नारायणाची माया । भजतां नारायणाच्या पायां । सुखेंचि तरिजे गा राया । त्या भजनउपाया सांगितलें ॥१८॥
मायातरणोपायस्थिति । राया तुवां पुशिली होती । तदर्थी मुख्य भगवद्भक्ति । जाण निश्चिती नृपनाथा॥१९॥
भक्तीपाशी नित्य तृप्ति । भक्तीपाशी नित्यमुक्ति । भक्तीपाशी भगवत्प्राप्ति । मायानिवृत्ति हरिभजनें॥६२०॥
हरिनामभजनकल्लोळे । माया जीवित्व घेऊन पळे । भक्त तरती बाळेभोळे । हरिभजनबळें महामाया ॥२१॥
करितां नारायणाची भक्ती । निजभक्त सुखें माया तरती । ते नारायणाची मुख्य स्थिती । स्वयें चक्रवर्ती पुसतु ॥२२॥

राजोवाच – नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः॥३४॥
(राजा म्हणाला-नारायणनामक ब्रह्मस्वरूप जो परमात्मा त्याचे खरेखुरे स्वरूप सांगण्यास तुम्हीच योग्य आहात. कारण आपण ब्रह्मनिष्ठ मुनी आहात.॥३४॥)

सर्वा भूती भगवद्भावो । हा मुख्य मायातरणोपावो । आइकोनि सुखावला रावो । तेणें आनंदें पहा हो परब्रह्म पुसे ॥२३॥

पिप्पलायन उवाच – स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य, यत्स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद्‌बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन, सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥३५॥
(पिप्पलायन मुनी म्हणाले – हे राजा, जे जगाच्या उत्पत्ति-स्थिति संहाराला कारण असते परंतु स्वत: ज्याला कोणीच कारण नाही, जे स्वप्न, जागृती व सुषुप्तीमध्ये त्याचप्रमाणे बहिः म्हणजे प्रलय आणि मुक्त स्थितीमध्येही सतत असते, जीवांचे पंचभौतिक शरीर, ज्ञानकर्मेंद्रिये, पंचप्राण, अंत:करण व मन ज्याच्या सत्तेने चेतनायुक्त होऊन कार्यप्रवण होतात, तेच श्रेष्ठ असे परमात्मतत्त्व समज.॥३५ ॥)

अगा ज्याचेनि उपजे उत्पत्ति । ज्याचेनि अंगें स्थितीसी स्थिति । ज्याचेनि प्रळया प्रळयशक्ति । ऐसा जो त्रिजगतीं मुख्य हेतु ॥३०॥
यापरी जो जगाचा हेतु । स्वयें स्वसत्ता हेतुरहितु । सच्चिदानंदें सदोदितु । तो जाण निश्चितु नारायणु ॥३१॥
जेंवी सायंप्रातर्मध्यान्ह । तिहीं काळी अलिप्त गगन । तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयी जाण । अलिप्त नारायण परमात्मा ॥३२॥
उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त । म्हणसी कोण देखे येथ । तेचि अर्थीचा दृष्टांत । स्फुरदर्थ अवधारीं ॥३३॥
जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । तिन्ही व्यापूनि समाधीही परती । ज्याची साक्षित्वें स्फुरे स्फूर्ति । तो जाण निश्चिती नारायण ॥३४॥
जागृतीचे जाणपण । स्वप्नाचें मिथ्या भान । सुषुप्तीचा साक्षी पूर्ण । तो नारायण निश्चित ॥३५॥
एवं परमात्मा परंज्योति । आत्मा हृदयस्थ त्रिजगतीं । त्यातें ‘नारायण’ म्हणती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥३६॥
ऐसी सांगतां ब्रह्मस्फूर्ति । अगम्य वाटेल ब्रह्मप्राप्ति । सहजें ब्रह्म आतुडे हातीं । ऐक ते उपपत्ति सांगेन ॥३७॥
तरी परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । तुझे हृदयीं नांदे आपण । ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें जाण वर्तती ॥३८॥
नयनें तेणें तेजें देखणें । रसना तेणें स्वादें चाखों जाणे । श्रवण तेणें अवधानें । शब्दज्ञानें प्रबोधती ॥३९॥
तेणें अहंकारा अहंभाव । तेणेंचि मनासी मंतव्य । तेणेंचि चित्तासी चेतव्य । बुद्धीसि बोद्धव्य तेणें ब्रह्मावबोधे ॥६४०॥
तेणें जड देह सचेतन । तेणेंचि कळे मृदु कठिण । तेणेंचि चरणाच्या ठायीं गमन । करी कर ग्रहण त्याचिये सत्ता ॥४१॥
त्याचेनि प्राण परिचरती । त्याचेनि निमिषोन्मेषस्फूर्ति । त्याच्या आनंदलेशस्थितीं । आनंद उपस्थीं भोगिती प्राणी ॥४२॥
एवं चाळकु जो त्रिजगतीं । जो स्वानंदें नांदे हृदयस्थितीं । त्यातें ‘नारायण’ म्हणती । तोचि निश्चितीं परमात्मा ॥४३॥
ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें विचरती संपूर्ण । तो तूं म्हणसी त्यां आधीन । हे कल्पांती जाण कदा न घडे ॥४४॥
तेथ जाणपणे जाणों जासी । तैं जाणावें तेंचि नेणसी । तेथ ज्ञातेपणे ज्ञानासी । स्वरूपापाशीं रिगू नाहीं ॥४५॥
जाणीव आणि नेणीव । हे सोडूनि सर्व भाव । जैं उपजे ‘सद्भाव’ । तैं ब्रह्म स्वयमेव पाविजे ॥४६॥