दिवस – ३८. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥३॥

तोचि हा आजि, आतां । तुजप्रति कुंतीसुता । सांगितला आम्हीं तत्त्वतां । भ्रांति न करीं ॥२७॥
हें जीवीं चें निज गुज । परी केवीं राखो तुज? । जे, पढियसि तूं मज । म्हणौनिर्या ॥२८॥
तूं प्रेमाचा पुतळा । भक्तीचा जिव्हाळा । मैत्रियेचि चित्कळा । धनुर्धरा ॥२९॥
तूं अनुसंगाचा ठावो । आतां तुज काय वंचूनि जावों? । जऱ्ही संग्रामारूढ आहों । जाहलों आम्हीं ॥३०॥
तरी नावेक हें सहावें । गाजाबज्यही न धरावें । परी तुझें अज्ञानत्व हरावें । लागे, आधीं ॥३१॥

अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥

तंव अर्जुन म्हणे “श्रीहरी । माय आपुलेयाचा स्नेहो करी । येथ विस्मयो काय? अवधारीं । कृपानिधी ॥३२॥
तूं संसारश्रांतांची साउली । अनाथा जीवांची माउली । आमुतें कीर प्रसवली । तुझीच कृपा ॥३३॥
देवा, पांगुळ एकादें विइजें । तरी जन्मोनि जोजारू साहिजे । हें बोलो काय तुझें । तुजचि पुढां! ॥३४॥
आतां पुसेन जें मी कांहीं । तेथ निकें चित्त देईं । तेवीचि देवें कोपावें ना कांहीं । बोला एका ॥३५॥
तरी मागील जे वार्ता । तुवां सांगितली होती अनंता । ते नावेक मज चित्ता । मानेचिना ॥३६॥
जे तो विवस्वतु म्हणजे कायी । ऐसें हें वडिलां ठाउवें नाहीं । तरी तुवांचि केवीं, पाहीं । उपदेशिला? ॥३७॥
तो तरी आइकिजे बहुतां काळांचा । आणि तूं तंव, श्रीकृष्ण, सांपेचा । म्हणौनि गा इये मातुचा । विसंवादु ॥३८॥
तेवींचि, देवा चरित्र तुझें । आपण कांहींचि नेणिजे । हें, लटिकें केवीं म्हणिजे । एकिहेळां? ॥३९॥
परि हेचि मातु आघवी । मी परियेसें ऐसी सांगावी । जे तुवांचि तया रवी केवीं । उपदेशु केला? ॥४०॥

श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥५॥

तंव श्रीकृष्ण म्हणे पंडुसुता । तो विवस्वतु जें होता । तें आम्हीं नसों; ऐसी चित्ता । भ्रांति जरी तुज ॥४१॥
तरी तूं गा हें नेणसी । पें जन्मे आम्हां तुम्हांसी । बहुतें गेलीं; परी तियें न स्मरसी । आपुलीं तूं ॥४२॥
मी जेणें जेणें अवसरें । जें जें होऊनि अवतरें । तें समस्तही स्मरें । धनुर्धरा ॥४३॥

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥६॥

म्हणौनि हें आघवें । मागील मज आठवे । मी अजुही; परि संभवें । प्रकृतिभोगें ॥४४॥
माझे अव्ययत्व तरी न नसे । परी होणें जाणें एक दिसे । तें प्रतिबिंबे मायावशें । माझ्याचि ठायीं ॥४५॥
माझी स्वतंत्रता तरी न मोडे । परी कर्माधीनु ऐसा आवडे । तोही, भ्रांतिबुद्धि, तरी घडे । एऱ्हवीं नाहीं ॥४६॥
कीं एकचि दिसे दुसरें । तें दर्पणाचेनि आधारें । एऱ्हवीं, काय वस्तुविचारें । दुजें आहे? ॥४७॥
तैसा अमूर्तचि मी; किरीटी । परी प्रकृति जें अधिष्ठीं । तें साकारपणें नट नटी । कार्यालागीं ॥४८॥

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा, प्राणेन्द्रियाणि च यथाऽनलमर्चिषः स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलमर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥३६॥
(अग्नीच्या ठिणग्या ज्याप्रमाणे अग्नीला जाणू शकत नाहीत किंवा प्रकाशित करू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे मन, वाणी किंवा चक्षु, बुद्धी, प्राणेंद्रिय ही त्या भगवत्स्वरूपापर्यंत जाऊ शकत नाहीत किंवा त्याला जाणू शकत नाहीत. श्रुतीही परमात्मस्वरूपाचा बोध करून देण्यास प्रमाणभूत आहे, पण ती साक्षात नसून अर्थापत्तीद्वारा सांगते. भगवत्स्वरूपाचा बोध करून देणारे जेवढे पदार्थ आहेत त्या सर्वांचा निषेध करूनच ती अर्थबोध करून देते. हे ते नाही, हे ते नाही, असे म्हणूनच व म्हणण्यातच शेवटी ब्रह्मस्वरूपाचा अनुभव व साक्षात्कार होतो. ॥३६॥)

वैकुंठ कैलास क्षीराब्धी । मन कल्पी कल्पनाविधी । परी आत्मा कल्पावया त्रिशुद्धी । मनबुद्धयादी सरेना ॥४७॥
स्वयें कल्पी त्रिभुवन । तें स्वरूपी रिघों न शके मन । बुद्धि निश्चयात्मक पूर्ण । तीसही जाण अगम्य वस्तु ॥४८॥
जे मनबुद्धि अगोचर । तें वाचेसी अति दुस्तर । वस्तु नव्हे शब्दगोचर । परात्पर परब्रह्म ॥४९॥
मोटे बांधतां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते । तेवीं शब्दे बोलावें वस्तूतें । तंव शब्द शब्दार्थे निर्धर्म ॥६५०॥
प्राणाचेनि निज ढाळे । जे का क्रियाशक्ति चळे । ते क्रियेसी वस्तु नातळे । मा इंद्रियां आकळे कैसेनी ॥५१॥
जेवीं थिल्लरा आंतोता । बिंबोनि वोला नव्हे सविता । तेवीं मनबुद्धिइंद्रियांपरता । जाण तत्त्वतां परमात्मा ॥५२॥
जो मनाचें अनादि मन । जो बुद्धीची बुद्धि सज्ञान । जो नयनाचें आदि नयन । जो श्रवणाचे श्रवण सावधानत्वें ॥५३॥
जो घ्राणाचे निजघ्राण । जो रसनेची रसना आपण । जो त्वचेची निजत्वचा पूर्ण । जीवाचा जो जाण जीवु स्वयें ॥५४॥
जो इंद्रियांचा प्रकाशिता । जो कर्म करोनि अकर्ता । तो इंद्रियीं इंद्रियार्था । विषयी सर्वथा हों नेणे ॥५५॥
जेथ बुद्धीची दृष्टि न वळंघे । तेथ मन मनपणे केवीं रिघे । मा श्रवणनयनघ्राणयोगें । विषयसंयोगें केवीं भेटे ॥५६॥
जेथ प्राणशक्ति न चले पुढे । जेथ वाचा स्वयें लाजिली मुरडे । मा कर्मेद्रियांसी कोणीकडे । पवाडु पुढे जोडेल ॥५७॥
अग्नीपासूनि आह्या अनेग । क्षणक्षणां निघती चांग । परी आह्यांमाजी अग्नीचें अंग । सर्वथा साङ्ग प्रगटेना ॥५८॥
का सूर्यापासून सूर्यकांत । प्रकाशती असंख्यात । परी सूर्यकांताआंत । कदा भास्वत प्रगटेना ॥५९॥
जेवी सिंधूपासूनि तरंग । प्रकाशति अति अनेग । परी तरंगी सिंधूचे अंग । सर्वथा साङ्ग प्रगटेना ॥६६०॥
तेवीं ब्रह्मापासोनि करणे । प्रकाशती अनेकपणें । तरी त्या इंद्रियां ब्रह्म जाणणें । हें जीवें प्राणे घडेना ॥६१॥
जरी केळापासूनि केळी निपजे । कां साखरेपासूनि ऊस उपजे । तरी इंद्रियीं ब्रह्म जाणिजे । हे न ये निजवोजें ब्रह्मादिकां ॥६२॥
आशंका॥ इंद्रियीं नव्हे ब्रह्मज्ञान । तैं जीवाचें भवबंधन । कदा काळी न तुटे जाण । जन्ममरण अनिवार ॥६३॥
‘शब्दादेवापरोक्षमति’ । ऐशी श्रुतिशास्त्र-उपपत्ति । तेही मिथ्या वाटे वदंती । ऐसें तूं निश्चितीं मानिसी राया ॥६४॥
तेही अर्थीचे निरूपण । ऐक राया सावधान । शब्द निमोनि आपण । दे ब्रह्मज्ञान जीवासी ॥६५॥
(पूर्वील श्लोकार्ध) ‘शब्दोपि बोधकनिषेधतयात्ममूलमर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः’ ।
जीवु सोडवावया होडा । शब्दें सवेग उचलिला विडा । तेणे घेतां तत्त्वांचा झाडा । आपणही पुढां निमाला ॥६६॥
श्रुति ‘नेति नेति’ येणे शब्दें । अतद्‌व्यावृत्तिनिषेधबोधे । परी साक्षात् वेदानुवादें । निज वस्तु शब्दें न बोलवे ॥६७॥
शब्दासी जे वाच्य नोहे । तेंचि परब्रह्म जाणावें । तेथील जो खुणे पावे । तो ब्रह्म सद्भावें स्वयें होय ॥६८॥
श्रुति ‘नेति नेति’ येणे वचनें । शब्द निषेधूनि वस्तु दावणें । शब्दी निःशब्द जो लक्षू जाणे । तेणें पावणे परब्रह्म ॥६९॥
शब्दु निजनिषेधे जें बोधी । तेथ समरसे ज्याची बुद्धि । तेंचि परब्रह्म गा त्रिशुद्धि । निषेधावधि तो ठावो ॥६७०॥
शब्द निमोनि सर्वशक्तीं । जीवासी दे ब्रह्मप्राप्ति । ‘शब्दादेवापरोक्षेति’ । जाण निश्चितीं या नांव ॥७१॥
वाचा निःशेष निवर्ते । मन बुद्धि न पवे जेथें । तेचि अवधि निषेधातें । ‘परब्रह्म’ त्यातें बोलिजे ॥७२॥
जें वाचेचे वदवितें । परी वाचा वदों न शके ज्यातें । जें मनबुद्ध्यादिकां जाणतें । परी मन बुद्धि ज्यातें नेणती ॥७३॥
जें नयनातें दाखवितें । परी नयन न देखती ज्यातें । जें श्रवणघ्राणांतें चेतवितें । परी श्रवण घ्राण ज्यातें नेणती ॥७४॥
एवं सर्वांचे जाणतें । परी सर्व सर्वथा नेणे ज्यातें । ज्यासी जाणावयालागी येथें । आणिक जाणते असेना ॥७५॥
ऐसें स्वसंवेद्य निजज्ञातें । ज्यासी दुजें नाहीं जाणतें । शब्द रिघावया तेथें । रिगमु त्यातें असेना ॥७६॥
जें कृश ना पुष्कळ । जें वक्र ना वर्तुळ । जें सूक्ष्म ना नव्हे स्थूळ । वस्तु केवळ निर्विकार ॥७७॥
ज्यासी नाहीं रूपगुण । ज्यासी नाहीं आश्रमवर्ण । ज्यासी नाहीं मीतूंपण । ज्यासी जन्ममरण असेना ॥७८॥
जे हळुवट ना गहिंस । जे चिवळ ना सपोस । जें वसते ना वोस । जे कां निःशेष निर्धर्म ॥७९॥
जे ऱ्हस्व ना मोठे । जे वडील ना धाकुटें । जे विचारितां विवेकवाटे । विवेकुही आटे निःशेष ॥६८०॥
ज्यासी आदि ना अंतु । जें मध्यस्थितीरहितु । जें गुण ना गुणातीतु । अच्युतानंतु अद्वयत्वें ॥८१॥
त्या स्वरूपाचा वचनपाठ । करावया वेदें केली खटपट । तेथ श्रुतीचाही बोभाट । लाजिला करूनि कष्ट नेतिनेतिवादें ॥८२॥
वेदु काय नेणोनि परतला । जाणोनि न बोलिवेचि बोला । याचिलागीं तो मौनावला । तटस्थ ठेला निःशब्दें ॥८३॥
वेदें धरितां दृढ मौन । शास्त्रे भांबावली जाण । तिहीं धरोनि मताभिमान । करिती वल्गन अतिवादें ॥८४॥
‘शब्दांती ब्रह्मज्ञान’ । हे वेदें पावोनि पूर्ण खूण । शब्दें शब्द निषेधून । दृढ मौन तेणें धरिलें ॥८५॥
वेदरायें धरितां मौन । शास्त्रे भांबावली जाण । शोधितां शब्दांचे रान । निजसमाधान न पावती ॥८६॥

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ, सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति, ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत् ॥३७॥
(प्रथमारंभी एक ब्रह्मस्वरूपच असून त्यालाच सत्त्वरजतमात्मक प्रधान म्हणतात. हिरण्यगर्भही तोच असून महान अहंरूपी जीव अशी त्यालाच संज्ञा येते. ज्ञान, क्रिया, अर्थ इत्यादी निरनिराळ्या रूपांनी अत्यंत सामर्थ्यसंपन्न असा हा परमात्माच प्रकाशत आहे. स्थूल व सूक्ष्म या सर्वांचे तोच आदिकारण आहे. (तात्पर्य : सर्व रूपांनी तोच नटला असल्याने त्याला कोणती शक्ती प्रकाशित करणार ?)॥३७॥)

ब्रह्मनिजऐक्यपरिपाटी । प्रपंचु ब्रह्मत्वेंचि उठी । संतासंत सकळ सृष्टी । देखती दृष्टी ब्रह्मरूप ॥९१॥