दिवस – ३९. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥७॥

जें-“धर्मजात आघवें । युगायुगीं म्यां रक्षावें ।’ ऐसा ओघु हा स्वभावें । आद्यु असे ॥४९॥
म्हणौनि अजत्व परतें ठेवीं । मी अव्यक्तपणही नाठवीं । जे वेळीं धर्मातें अभिभवी । अधर्मु हा ॥५०॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥८॥

ते वेळीं आपुलियाचेनि कैवारें । मी साकारु होऊनि अवतरें । मग अज्ञानाचें आंधारें । गिळूनि घालीं ॥५१॥
अधर्माची अवधी तोडीं । दोषांचीं लिहिलीं फाडीं । सज्जनांकरवीं गुढी । सुखाची उभवीं ॥५२॥
दैत्यांचीं कुळें नाशीं । साधूंचा मानु गिंवसीं । धर्मासी नीतीशीं । शेंस भरीं ॥५३॥
मी, अविवेकाची काजळी । फेडूनि, विवेक-दीप उजळीं । तैं योगियां पाहे दिवाळी । निरंतर ॥५४॥
स्वसुखें विश्व कोंदे । धर्मुचि जगीं नांदे । भक्तां निघती दोंदें । सात्त्विकाचीं ॥५५॥
तैं पापाचा अचळु फिटे । पुण्याची पहाट फुटे । जैं मूर्ति माझी प्रगटे । पांडुकुमरा ॥५६॥
ऐसेया काजालागीं । अवतरें मी युगीं युगीं । परि हेचि वोळखे जो जगीं । तो विवेकिया ॥५७॥

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥

माझें अजत्वें जन्मणें । अक्रियताचि कर्म करणें । हें अविकार जो जाणे । तो परममुक्त ॥५८॥
तो चालिला संगें न चळे । देहींचा देहा नाकळे । मग पंचत्वीं तंव मिळे । माझ्याचि रूपीं ॥५९॥

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥१०॥

एऱ्हवीं, परापर न शोचिती । जे कामनाशून्य होती । वाटा कें वेळीं न वचती । क्रोधाचिया ॥६०॥
सदा मियांचि आथिले । माझिया सेवा जियाले । कीं आत्मबोधें तोषले । वीतराग जे ॥६१॥
जे तपोतेजाचिया राशी । कीं एकायतन ज्ञानासी । जे पवित्रता तीर्थांसी । तीर्थरूप ॥६२॥
ते मद्भावा सहजें आले । मी तेचि ते होऊनि ठेले । जे, मज तयां उरलें । पदर नाहीं ॥६३॥
सांगें, पितळेची गंधिकाळिक । जैं फिटली होय निःशेख । तैं, सुवर्ण, काई आणिक । जोडून जाइजे? ॥६४॥
तैसें, यमनियमीं कडसले । जे तपोज्ञानें चोखाळले । मी तेचि ते जाहले । एथ संशयो कायसा? ॥६५॥

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥११॥

एऱ्हवीं तरी पाहीं । जे जैसें माझ्या ठायीं । भजती, तयां मीही । तैसाचि भजें ॥६६॥
देखें, मनुष्यजात सकळ । हें स्वभावता भजनशीळ । जाहलें असे केवळ । माझ्या ठायीं ॥६७॥
परी ज्ञानेंवीण नाशिले । जे बुद्धिभेदासी आले । तेणेंचि एकीं कल्पिलें । अनेकत्व ॥६८॥
म्हणौनि अभेदीं भेदु देखती । यया अनाम्या नामें ठेविती । देवी देवो म्हणती । अचर्चातें ॥६९॥
जे सर्वत्र सदा सम । तेथ विभाग अधमोत्तम । मतिवशें संभ्रम । विवंचिती ॥७०॥

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ, न क्षीयते सवनविद्व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं, प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥३८॥
(हा आत्मा कधी जन्माला येत नाही, मरत नाही, वृद्धी पावत नाही व क्षीणही होत नाही. जन्ममरणादी विकार पावणाऱ्या सर्व दृश्यादृश्य पदार्थांचा तो द्रष्टा असून त्यांची कालमर्यादा तो जाणतो. तो ज्ञानरूप असून सर्वत्र आहे आणि नित्य व अजरामर आहे. प्राण जसा देहभेदाने भिन्न कल्पिला जातो, वस्तुत: एकच आहे. तसा परमात्मा अनेक रूपांत एकत्वाने व्यापलेला आहे.॥३८ ॥)

ब्रह्मासी नाहीं माता पिता । यालागी न घडे जन्मकथा । आत्मा एकदेशी होता । तरी जन्मा येता जननीजठरा ॥९॥
आत्म्यावेगळा काहीं । तिळभरी ठावो रिता नाहीं । यापरी पूर्णत्वें पाहीं । ‘जन्म’ ते ठायीं स्पर्शेना ॥७१०॥
जन्मापूर्वी बाळाचें नास्तिक्य । जन्मापाठी मानिती आस्तिक्य । या अस्तिनास्तीची भाख । आत्म्यासी देख असेना ॥११॥
आतां आहे पूर्वी नाहीं । ऐसें ‘आस्तिक्य’ आत्म्याचे ठायीं । कदाकाळी न रिघे कांहीं । तो नित्य पाहीं निरंतर ॥१२॥
देहीं जन्मल्या बाळकासी । वाढी दिसे दिवसदिवसीं । तो बाळजन्म नाहीं आत्म्यासी । यालागीं ‘वृद्धि’ त्यासी घडेना ॥१३॥
ज्यासी वृद्धि नाही तत्वतां । त्यासी न ये ‘विपरिणमता’ । बाल्य तारुण्य वृद्धावस्था । आत्म्यासी सर्वथा असेना ॥१४॥
जो मी बाळत्वे होतों धाकुटा । तोचि मी तारुण्ये जाहलों मोठा । तो मी वृद्ध जाहलों कटकटा । ऐसा त्रिकाळद्रष्टा परमात्मा॥१५॥
द्रष्टा साक्षी जो अवस्थातीत । तो कदा नव्हे अवस्थाभूत । देही असोनि अवस्थारहित । जाण तो निश्चित परमात्मा ॥१६॥
निरवस्थ आत्मा अविकारी पूर्ण । त्यासी कदा न ये ‘क्षीणपण’ । ज्यासी जन्मचि नाही जाण । त्यासी ‘ मरण’ असेना ॥१७॥
जो अविकारी निरवस्थ पूर्ण । ज्यासी नाहीं जन्ममरण । ऐसा तूं आत्मा म्हणशील कोण । तरी जाण सर्वज्ञ ज्ञानस्वरूप ॥१८॥
म्हणसी ज्ञानही क्षणिक असे । घटज्ञानें पटज्ञान निरसे । तेथ इंद्रियार्थवृत्तिचि नासे । ज्ञान जैसे तैसें अविनाशी ॥१९॥
तेचि अर्थीचा पूर्ण दृष्टांत । जेवीं प्राण देहाते वाढवीत । तो देहोचि होय अवस्थाभूत । प्राण निरवस्थ जैसा तैसा ॥७२०॥
प्राणु देहातें चाळितां । त्यासी न बाधी देहावस्था । आत्मा प्राणातें चेतविता । त्यासी देहावस्था असेना ॥२१॥
येणेंचि प्राणदृष्टांतें । साधूनि घ्यावें परब्रह्मातें । देहेंद्रियावेगळे आत्म्यातें । पुढील श्लोकार्थे प्रबोधी ॥२२॥

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु, प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते, कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्नः ॥३९॥
(अंडज, जरायुज (जरा म्हणजे गर्भाशयात देहाभोवती असणारे वेष्टन), उद्भिज आणि स्वेदज वगैरे योनीत जेथे जेथे जीव जातो तेथे तेथे प्राणही असतोच. तसेच निद्रासमयी इंद्रिये लीन झालेली असतात व अहंवृत्ती ही मालवलेली असते त्यावेळी हा कूटस्थ उपाधिशून्य आत्मा मात्र जागृत असतो हे जागृत झाल्यानंतर सहजच अनुभवाला येते.॥३९॥)

अंडज स्वेदज जारज । चौथे जाण गा उद्भिज । त्यांचे ठायीं प्राणु सहज । आत्मयोगें सदा वर्ते ॥२३॥
प्राणयोगें आत्मा वर्ततां । त्यासी ‘जीव’ म्हणती तत्त्वतां । त्या प्राणासी न बाधिती देहावस्था । मा जीवाचे माथां त्या कैंच्या ॥
देहेंद्रियामाजीं वर्ततां । आत्मा अलिप्त देहावस्था । तो कैसा म्हणती आतां । ऐक त्याही दृष्टांता सांगेन ॥२५॥
आत्मा जागृतिदेही वर्ते । तैं सविकार मानिती त्यातें । तोचि सांडूनि देहेंद्रियांतें । स्वप्नीं वर्ते पूर्वानुध्यासें ॥२६॥
देहेंद्रियाविहीन । केवळ ‘लिंगदेह’ जाण । निजात्मा देखे स्वप्न । जागृत्यभिमानसंकल्पें ॥२७॥
तें उपरमल्या स्वप्न । देहाभिमान झालिया लीन । सर्वविकारविहीन । सुषुप्तिकाळी पूर्ण परमात्मा उरे ॥२८॥
देहेंद्रियासी अभिमान लीन । कोणीही स्फुरेना स्फुरण । तरी तें झालें सर्व शून्य । आत्मा चिद्घन नाही म्हणसी ॥२९॥
जरी सुषुप्तीसी आत्मा नाहीं । तरी सुखें निजेलो होतो पाहीं । हे उपजे ज्याच्या ठायीं । तो सर्वथा नव्हे कहीं शून्य ॥७३०॥
जो मी जागृती जागता । तोचि मी स्वप्नातें देखता । तोचि मी सुषुप्ती सुखभोक्ता । एवं तिही अवस्था साक्षी जो ॥३१॥
जो अवस्थात्रयीं साक्षी पूर्ण । तो सर्वथा नव्हे शून्य । तोचि परमात्मा परिपूर्ण । शुद्ध चिद्घन तो राया ॥३२॥
सुषुप्ती ब्रह्मानुभवो आहे । तरी कां पुढती संसारु पाहे । तेथ अविद्येसीं अहं लीन राहे । यालागीं होये भवभ्रमु ॥३३॥
ते अविद्या अहंकारेंसी नाशे । तैं जगद्रूपें ब्रह्मचि भासे । जन्ममरणांचा ठावोचि पुसे । जीव समरसे परब्रह्मीं ॥३४॥
तेथ हेतुमातु दृष्टांत । प्रमाण-प्रमेयविवर्जित । परमात्मा सदोदित । परब्रह्म निश्चित परमानंदें ॥३५॥
तेथ सुखावरी सुख नांदे । आनंदु भोगिजे आनंदें । जग दुमदुमी परमानंदें । स्वानंद बोधे संपूर्ण ॥३६॥

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या, चेतोमलानि विधमेद्गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं, साक्षाद्यथाऽमलदृशोः सवितृप्रकाशः ॥४०॥
(ज्यावेळी नाभिकमळ परमात्मा विष्णूच्या चरणकमलांचीच इच्छा धरून (इतर विषयांची आसक्ती सोडून) त्याच्या ठिकाणी केलेल्या श्रेष्ठ प्रकारच्या भक्तीने, गुणकर्मांनी उत्पन्न झालेले दोष अंत:करणातून पार निघून जातील त्यावेळी डोळे स्वच्छ असणाऱ्या माणसाला सूर्यप्रकाश ज्याप्रमाणे अगदी स्वच्छ दिसतो त्याचप्रमाणे निर्दोष अंत:करणात परमात्मस्वरूप प्रत्यक्षपणे प्रगट होते.॥ ४०॥)

निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । अवश्य पावणें आहे चित्तीं । तैं करावी भगवद्भक्ति । उत्कटा प्रीति अविश्रम ॥३८॥
त्यजूनि पुत्रवित्तेषणेचें काज । जिणौनि लौकिकाची लाज । पद्मनाभभजनें भोज । अतिनिर्लज नाचावें ॥३९॥
पुत्रवित्तलोकेषणा । त्यजूनि भजतां हरिचरणां । तंव तंव चित्ताचे चैत्यमळ जाणा । क्षणक्षणां नासती ॥७४०॥
रजतमादि कर्मज मळ । चित्तीं बैसले जे सबळ । ते प्रक्षाळती सकळ । भक्तिप्रेमजळक्षाळणें ॥४१॥
जंव जंव थोरावे सप्रेम भक्ति । तंव तंव पाया लागे विरक्ति । स्वयें विरमे विषयासक्ति । होय चित्तवृत्ति निर्मळ ॥४२॥
निर्मळ जाहलिया चित्तवृत्ति । परमात्मया सर्व भूतीं । भजों लागे अनन्यप्रीतीं । हे ‘चौथी भक्ति’ उदार ॥४३॥
हे भक्ति अतिशयें उदार । निर्दाळी भक्तांचा अहंकार । उद्धरी सुर नर स्त्रिया शूद्र । आनंदनिर्भर करी जीवु ॥४४॥
हे भक्ति जैं लागे हातीं । तैं भवभयाची निःशेष शांति । पायां लागती चारी मुक्ती । ऐशी उदार भक्ति हरीची ॥४५॥
जेवीं डोळां असतां पडळ । सविता उगवे सर्व काळ । तो सन्मुख न देखे रविमंडळ । मा पदार्थ सकळ त्या कैंचे ॥४६॥
तेचि फिटलिया पडळ । दृष्टी होय अतिनिर्मळ । देखों लागे पदार्थ सकळ । रविमंडळसमन्वयें ॥४७॥
तेवीं निजात्मा हृदयीं वसे । परी चित्तवृत्ति मळिण असे । तंव परब्रह्म न प्रकाशे । चित्त वासनादोषे दूषित ॥४८॥
तेथ करितां भगवद्भक्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति । तेव्हां निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । भक्त पावती निजभजनें ॥४९॥
पावावया परमप्राप्ति । जगी दाटुगी भगवद्भक्ति । ते म्यां सांगितली तुजप्रती । यथानिगुती नृपनाथा ॥७५०॥
जेवीं डोळ्यांचे पडळ फिटे । तेथ प्रकाशेंसी सविता भेटे । तेवीं कल्पनालोपें प्रगटे । नेटेपाटें परब्रह्म ॥५१॥
जेथ निर्विकल्प समान । निश्चयेंसी जाहलें मन । त्यासी देहीं वर्ततांही जाण । भवबंधन स्पर्शेना ॥५२॥
ऐसें गर्जोनिया जाण । हर्षे बोले पिप्पलायन । तंव राजा सुखावला संपूर्ण । जीवींची खूण बाणली ॥५३॥