दिवस – ४०. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥१२॥

मग नाना-हेतु-प्रकारें । यथोचितें उपचारें । मानिलीं देवतांतरें । उपासिती ॥७१॥
तेथ जें जें अपेक्षित । तें तैसेंचि पावती समस्त । परी तें कर्मफळ, निश्चित । वोळख तूं ॥७२॥
वांचूनि; देतें घेतें आणिक । निभ्रांत नाही सम्यक । एथ कर्मचि फळसूचक । मनुष्यलोकीं ॥७३॥
जैसें, क्षेत्रीं जें पेरिजे । तें वांचूनि, आन न निपजे । कां, पाहिजे तेंचि देखिजे । दर्पणाधारें ॥७४॥
नातरी, कडेयातळवटीं । जैसा आपलाचि बोलु, किरीटी । पडिसादु होऊनि उठी । निमित्तयोगें ॥७५॥
तैसा, समस्तां यां भजना । मी साक्षिभूतु पें अर्जुना । एथ प्रतिफळे भावना । आपुलाली ॥७६॥

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥१३॥

आतां याचिपरी जाण । चारी हे वर्ण । सृजिले म्यां; गुण- । कर्मविभागें ॥७७॥
जे-“प्रकृतीचेनि आधारें । गुणाचेनि व्यभिचारें । कर्में तदनुसारें । विवंचिली ॥७८॥
एथ एकचि हे, धनुष्पाणी । परी जाहले गा चहूं वर्णी । ऐसी गुण-कर्म-कडसणी । केली सहजें ॥७९॥
म्हणौनि ऐकें पार्था । हे वर्णभेदसंस्था । मी कर्ता नव्हें सर्वथा । याचिलागीं ॥८०॥

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥१४॥

हे मजचिस्तव जाहलें । परी म्यां नाहीं केलें । ऐसें जेणें जाणितलें । तो सुटला गा ॥८१॥

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥१५॥

मागील मुमुक्षु जे होते । तिहीं ऐशिया जावोनि मातें । कर्में केलीं समस्तें । धनुर्धरा ॥८२॥
परि तीं, बीजें जैशीं दग्धलीं । नुगवतीचि; पेरलीं । तैशीं कर्मेंचि परी तयां जाहलीं । मोक्षहेतु ॥८३॥
एथ आणिकही एक, अर्जुना । हे कर्माकर्म-विवंचना । आपुलिये चाडें सज्ञाना । योग्य नोहे ॥८४॥

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१६॥

कर्म म्हणिपे तें कवण । अथवा अकर्मा काय लक्षण । ऐसें विचारितां; विचक्षण । गुंफोनि ठेले ॥८५॥
जैसें कां कुडें नाणें । खऱ्याचेनि सारखेपणें । डोळ्यांचेहि देखणें । संशयीं घाली ॥८६॥
तैसें नैष्कर्म्यतेचेनि भ्रमें । गिवसिजत आहाति कर्में । जे दुजी सृष्टि मनोधर्में । करूं शकती ॥८७॥
वांचूनि; मूर्खाची गोठी कायसी? । एथ मोहले गा क्रांतदर्शी । म्हणौनि आतां तेंचि परियेसीं । सांगेन तुज ॥८८॥

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥१७॥

तरी कर्म म्हणिजे स्वभावें । जेणें विश्वाकारु संभवें । तें सम्यक् आधीं जाणावें । लागे; एथ ॥८९॥
मग वर्णाश्रमासि उचित । जें विशेष कर्म विहित । तेंही ओळखावें, निश्चित । उपयोगेंसी ॥९०॥
पाठीं, जें निषिद्ध म्हणिपे । तेंही बुझावें स्वरूपें । येतुलेंनि कांहीं न गुंपे । आपैसेंचि ॥९१॥
एऱ्हवीं, जग हें कर्माधीन । ऐसी याची व्याप्ति गहन । परी तें असो; ऐकें चिन्ह । प्राप्ताचें गा ॥९२॥

राजोवाच – कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥४१॥
(राजा म्हणाला- ज्याचे आचरण केले असता पुरुष विमलचित्त होतो, कृतकर्माचा नाश होऊन त्याला नैष्कर्म्यस्थिती प्राप्त होते तो कर्मयोग आपण आम्हांला सांगा. ॥४१॥)

राजा निजश्रद्धासंपन्न । अतिविनीत करी प्रश्न । जेणे तुटे कर्मबंधन । तो कर्मयोग संपूर्ण सांगा स्वामी ॥५६॥
कोणे कर्मे कर्म तुटे । नैष्कर्म्यसिद्धि स्वयें प्रगटे । पुरुषा पुरुषोत्तम भेटे । हे मज गोमटें वर्म सांगा ॥५७॥

एवं प्रश्नमृषीम्पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥४२॥
(पूर्वी हाच प्रश्न वडिलांच्या (इक्ष्वाकूच्या) समक्ष सनत्कुमारांना मी विचारला असताना त्यांनी ह्याचे उत्तर मला दिले नाही ह्याचेही कारण मला सांगा.॥४२ ॥)

पूर्वी हाचि प्रश्नु सनकादिकां । पित्यासन्निध पुशिला देखा । ते उत्तर नेदितीचि कां । हेही आशंका फेडावी स्वामी ॥५८॥

आविर्होत्र उवाच – कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिकः । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥४३॥
(आविर्होत्र म्हणाले—-विहित कर्म, निषिद्ध कर्म व विकर्म (विहित कर्म न करणे) हा विषय लौकिक वचनांनी कळणारा नसून वेदवचनसाध्यच आहे. वेद हे ईश्वरस्वरूपच असल्याने. हा कर्माचा निर्णय घेताना देवादिकांनासुद्धा मोह पडतो. (तू बाळ असल्याने त्यावेळी ऋषींनी तुला सांगितले नाही.)॥४३॥)

कर्माकर्मविकर्म जाणा । सामान्य नव्हे नृपनंदना । करितां विभागविवंचना । नुगवे सज्ञानां स्मृतिकारांसी ॥७६०॥
जे स्वयें प्रतिसृष्टिकारी । तेही भुलले कर्मविभागावरी । जे समुद्र घोटिती चुळेकरी । तेही कर्मसागरी बुडाले ॥६१॥
येचि कर्मविवंचनेसाठीं । ऋषिमहर्षींचिया कोटी । मताभिमाने झाले हिंपुटी । त्यांसीही शेवटी नुगवेचि ॥६२॥
कर्माकर्मविभाग जाणा । स्वयें नुगवेचि चतुरानना । इतरांची कोण गणना । कर्मविवंचना करावया ॥६३॥
कर्म वेदमूळ जाण । वेदु स्वयें नारायण । वेदवादविवंचन । करितां मौन श्रुतिशास्त्रां ॥६४॥
कर्म-अकर्म-विकर्म जाण । एकचि परी त्रिविध भिन्न ।तेंही विभागविवंचन । सावधान अवधारीं ॥६५॥
श्वेत मृदु मधुर । त्रिविधभेदें एक साखर । तेवीं एकचि त्रिप्रकार । कर्मठ नर मानिती कर्म ॥६६॥
भिन्न करितां मधुरता । तीमाजीं ये मृदु-श्वेतता । श्वेतताचि भिन्न करितां । मृदु-मधुरता तीमाजी ॥६७॥
तेवीं भिन्न करितां ‘कर्म’ । कर्मा सर्वांगी ‘अकर्म’ । कर्म अकर्मामाजीं ‘विकर्म ‘ । मिरवे परम सौभाग्ये ॥६८॥
मुख्य मूळी जे कां निपजे । ‘कर्म’ ऐसें त्यातें म्हणिजे । विहिताविहितक्रिया जे जे । ‘विकर्म’ म्हणिजे तिये नांव ॥६९॥
कर्म अकर्मयोगें चळे । ऐसें विकर्मी ज्यासी विवळे । त्यास ‘निष्कर्मता’ आकळे । गुरुकृपाबळे तत्काळ ॥७७०॥
कर्मावरी कर्म विशेष वाढे । ‘विकर्म ‘ त्याते म्हणणे घडे । जेथें कर्म रिघों न शके पुढे । ‘अकर्म’ चोखडें या नांव ॥७१॥
ऐशी कर्मविवंचना अटक । हा प्रश्न केला तैं तूं बाळक । त्याचिलागीं गा राया देख । सनकादिक न सांगतीचि ॥७२॥
कर्माकर्मविवंचना । अधिकारेंवीण कोणा । सांगों नये नृपनंदना । कर्म सज्ञाना अतिदुर्बोध ॥७३॥

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥४४॥
(लहान मुलांना ज्याप्रमाणे औषध-प्रवृत्ती होण्याकरिता आमिष दाखवितात, त्याप्रमाणे अज्ञाला योग्य शिक्षण देण्याकरिताच वेद ईशस्वरूपबोधक असूनसुद्धा कर्ममार्गाचाच उपदेश करतात. वस्तुतः वेद समूळ कर्माचा बंध तुटण्यासाठीच कर्माचे अनुष्ठान प्रतिपादन करतात.॥४४॥)

जेवीं रोगु जावया निश्चित । बापु बाळा भेषज देत । तेथें साखर घाली हातांत । तत्सेवनार्थ प्रलोभे ॥७४॥
तेवीं वेदांचा परोक्षवाद । सत्य मानिती बुद्धिमंद । कर्मे छेदवी कर्मबाध । हा वेदानुवाद मुख्यत्वें ॥७५॥
वेदु बोले स्वर्गादि फळ । तो प्रवृत्तिलोभ केवळ । परी कर्मे छेदी कर्ममूळ । हे मुख्यत्वे फळ वेदोक्तीं ॥७६॥
लोहाची बेडी पडली पायीं । ते तोडावया घणु आणिला पाहीं । तो घणुचि विकून खादला जिहीं । त्यांचे बंधन कहीं तुटेना ॥७७॥
तेवीं कर्मे छेदावें कर्मबंधन । तें कर्म वेंचिती विषयीं पूर्ण । त्यांचे कदा न तुटे भवबंधन । जन्ममरण सरेना ॥७८॥
आम्ही स्वर्गफळा विरक्त । म्हणोनि नाचरे जो वेदोक्त । त्याचे ज्ञान जाले विपरीत । अति अनर्थ पावे तो ॥७९॥

नाचरेद्यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः॥४५॥
(आपण स्वतः अज्ञानी आणि इंद्रियाधीन असूनही जो वेदात सांगितल्याप्रमाणे आचरण करीत नाही व अधर्माने विरुद्ध कर्माचे आचरण करतो तो वारंवार जन्ममृत्यूच्या चक्रात सापडतो.॥४५॥)

आम्ही जितेंद्रिय म्हणवीत । म्हणोनि नाचरे जो वेदोक्त । त्यासी नातुडे गा परमार्थ । अतिअनर्थ अंगी वाजे ॥७८०॥
जरी शास्त्रज्ञ ज्ञाता झाला । आणि वेदोक्ता विमुख ठेला । तरी तो जाणपणेंचि नागवला । जाण बुडाला दुःखार्णवीं ॥८१॥
नाचरे जो वेदोक्त कर्म । त्यक्तकर्मे मानी निष्कर्म । त्यासी थोर पडला भ्रम । नाडला परम अभिमानें ॥८२॥
जरी विषयो निग्रहिला । आणि वेदोक्ता जो दुरावला । तो निजघाता प्रवर्तला । स्वयें बुडाला नरकार्णवीं ॥८३॥
वेद निजमूळ परमार्था । तें वेदोक्त नाचरतां । जें जें करणें नृपनाथा । तें तें तत्त्वतां अधःपाती ॥८४॥
डोळे देखणे तत्त्वतां । ते काढोनि पाहों जातां । न देखे आपुली डोळसता । मा इतर पदार्था कोण देखे ॥८५॥
तैसा नाचरोनि वेदार्थु । जो जो मानिला परमार्थु । तेणें आंवतूनियां अनर्थु । जाण निश्चितु आणिला घरा ॥८६॥
तेणें आचार अनर्थपाटें । वाहावले जन्ममरणवाटे । तेथ नानायोनिगर्भसंकटें । सोसितां न सुटे कल्पांतीं ॥८७॥
तेथें जन्मजन्मों जन्म न टके । मरमरों मरण न चुके । जैं वेदविहित चुके । तैं अतिदुःखें दुःखभोगु ॥८८॥
‘विकर्मणा ह्यधर्मेण’ । हे मूळींचे पदनिरूपण । तेणें विकर्मामाजी अधर्म पूर्ण । परी अकर्म तें जाण अधर्म नव्हे ॥८९॥
ज्यासी लावितां न लागे कर्म । या नांव मुख्य निष्कर्म । निष्कर्मलक्षण हाचि धर्म । येणेंचि परम मुक्त साधु ॥७९०॥
ज्यासी शुद्ध आकळे अकर्म । तो तत्काळ होय निष्कर्म । अकर्माचे कळल्या वर्म । मुक्तता परम पायां लागे ॥९१॥