दिवस – ८१. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

कपोती स्वात्मजान्वीक्ष्य, बालकाञ्जालसंवृतान् । तानभ्यधावत्क्रोशन्ती, क्रोशतो भृशदुःखिता ॥६५॥
आपली पोटची मुले जाळ्यात अडकली असून ओरडत आहेत असे पाहून कपोतीला फार दुःख होऊन ती ओरडत पिलांकडे धावत गेली. ॥६५॥

तंव काळजाळी एके वेळे । कपोती बांधली देखे बाळें । तोंडु घेऊनि पिटी कपाळें । आक्रोशें लोळे दुःखित ॥५९९॥
बाळें चरफडितां देखे जाळीं । आक्रंदोनि दे आरोळी । बाळांसन्मुख धांवे वेळोवेळीं । दुःखें तळमळी दुःखित ॥६००॥

साऽसकृत्स्नेहगुणिता, दीनचित्ताऽजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा, बद्धान्पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥६६॥
प्रेमातिशयाने भारल्यामुळे ती कपोती, मुले जाळ्यात अडकलेली आहेत हे पाहताच, हरीच्या मायेने देहभान विसरून जाऊन स्वतःच त्या जाळ्यात सापडली. ॥६६॥

दुःख द्यावयां भ्रतारासी । आक्रंदे कपोती चालिली कैसी । शतगुणे स्नेहो वाढला तिसी । मृतपुत्रांसी देखोनि ॥६०१॥
पुत्रस्नेहें केलें वेडे । गुण आठआठवूनि रडे । हिताहित न देखे पुढे । बळेंचि पडे जाळांतु ॥६०२॥
मायामोहें भुलली कैशी । जेथ बांधलें देखे पुत्रांसी । ते जाळी घाली आपणासी । मोहें पिशी ते केली ॥६०३॥

कपोतश्चात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान्प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनां, विललापातिदुःखितः ॥६७॥
आपल्या प्राणापेक्षाही प्रिय असलेली बालके आणि आपली सहधर्मचारिणी भार्या ही बद्ध झालेली पाहून कपोत अत्यंत दु:खी होऊन शोक करू लागला. ॥६७॥

अंतरला स्त्रीबाळकीं । कपोता तो एकाएकीं । रुदन करी अधोमुखीं । अतिदुःखी विलपतु ॥६०४॥
जीवाहोनि प्रिय अधिक । ते निर्जीव देखिले बाळक । अनुकूल अनुरूपक । भार्या देख अंतरली ॥६०५॥

अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ॥६८॥
अरे मी किती पापी ! किती दुष्ट माझी बुद्धी ! केवढे संकट माझ्यावर माझ्या दुर्दैवाने ओढवले आहे पाहा! माझ्या सगळ्या वासना अपुऱ्या राहिल्या ; धर्म, अर्थ व काम साधून देणारा माझा सर्व संसार धुळीला मिळाला. ॥६८॥

धर्म अर्थ आणि काम । या तिहींचा आश्रयो गृहाश्रम । तो भंगला मी अनाश्रम । अतृप्त काम सांडूनि ॥६०६॥
पूर्वपापाचा आवर्तु । मज सांडूनि अकृतार्थु । माझा कामु नव्हता तृप्तु । धर्मकामार्थु भंगला ॥६०७॥
गृहीं त्रैवर्गुचि भंगला । चौथा पुरुषार्थ असे उरला । तो साधूनि घेऊं वहिला । आश्रमु भंगल्या क्षिती काय ॥६०८॥
ऐसें म्हणसी जरी निगुतीं । ये अर्थी मी दुर्मती । विषयवासना नोसंडिती । कैसेनि मुक्ति साधेल? ॥६०९॥
म्यां पूर्वी अल्प पुण्य होतें केलें । यालागीं अंतरायी घर घेतलें । माझें परलोकसाधन ठेलें । विधुर केलें मजलागीं ॥६१०॥
हो कां गृहीं असतां गृहस्थां । काय परलोक साधे समस्तां । इतरांची असो कथा । मज साधनता तंव होती ॥६११॥

अनुरूपानुकूला च, यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य, पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥६९॥
मला अनुकूल असणारी, मला शोभणारी, मला दैवत मानणारी अशी माझी स्त्री मला ह्या मोकळ्या घरात टाकून आपल्या सुगुण पुत्रांसह स्वर्गाला जात आहे. ॥६९॥

स्त्रीपुरुषांची चित्तवृत्ती । अनुकूल वर्ते धर्मप्रवृत्तीं । तरीच परलोक साधिती । इतरां प्राप्ती ते नाहीं ॥६१२॥
एकांच्या भार्या त्या तोंडाळा । एकांच्या त्या बहु वोढाळा । एकांच्या त्या अतिचांडाळा । एकी दुःशीला दुर्भगा ॥६१३॥
एकीचा तो क्रोध गाढा । एकी अत्यंत खादाडा । एकी सोलिती दांत दाढा । आरिसा पुढां मांडूनि ॥६१४॥
एकी वोंगळा आळसिणी । एकी त्या महाडाकिनी । एकी सुकुमार विलासिनी । बरवेपणी गर्वित ॥६१५॥
तैशी नव्हे माझी पत्नी । सदा अनुकूळ मजलागुनी । मजसी वर्ते अनुरूपपणीं । धर्मपत्नी धार्मिक ॥६१६॥
मी जेव्हां धर्मी तत्पर । तेव्हां धर्मासी ते अतिसादर । मज कामी जेव्हां आदर । तेव्हां कामचतुर कामिनी ॥६१७॥
मजवांचोनि तत्त्वतां । न भजे आणिकां देवां देवतां । मज सांडूनि न वचे तीर्था । माझें वचन सर्वथा नुल्लंघी ॥६१८॥
एवं रूपगुणकुलशील । मजसी सदा अनुकूल । पतिव्रता जे केवळ । पत्नी निर्मळ पैं माझी ॥६१९॥
मज सांडूनि शून्यगृहीं । पुत्रेसहित साध्वी पाहीं । जातसे स्वर्गाच्या ठायीं । मज अपायीं घालूनि ॥६२०॥

सोऽहं शून्ये गृहे दीनो, मृतदारो मृतप्रजाः । जिजीविषे किमर्थं वा, विधुरो दुःखजीवितः ॥७०॥
आता मी या शून्य घरामध्ये स्त्री आणि मुले गेल्याकारणाने दीन झालो आहे. आता राहिलेले सर्व आयुष्य विधुरावस्थेमध्ये काढून दुःख भोगण्यासाठी कशाला जिवंत राहू ? ॥७०॥

नाशिली स्त्री नाशिल्या प्रजा । येथ म्यां रहावें कवण्या काजा । दुःखें प्राण जाईल माझा । लोकलाजा निंदित ॥६२१॥
एवढे अंगी वाजलें दुःख । काय लौकिकी दाखवू मुख । भंगले संसाराचे सुख । जितां मूर्ख म्हणतील ॥६२२॥
जळो विधुराचे जिणें । सदा निंद्य लाजिरवाणे । न ये श्राद्धींचे आवतणें । सदा वसणे एकाकी ॥६२३॥
ऐसेनी वसतां ये लोकीं । शून्य गृहीं एकाकी । धडगोड न मिळे मुखीं । परम दुःखी मी होईन ॥६२४॥

तांस्तथैवावृताञ्छिग्भिर्मृत्युग्रस्तान्विचेष्टतः । स्वयं च कृपणः शिक्षु, पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥७१॥
जाळ्यात अडकल्यामुळे मरणाच्या दारात असलेली आणि तरीही धडपडणारी ती मुले व पत्नी यांना पाहात असूनही मतिभ्रष्ट झालेल्या कपोताने त्या जाळ्यामध्ये स्वतःच उडी घेतली. ॥७१॥

ऐसें बोलोनि केलें काये । मृतस्त्रीपुत्रांकडे पाहे । काळपाशी बांधिली आहे । चेष्टा राहे निःशेष ॥६२५॥
ऐसें देखतांही अबुद्धी । विवेके न धरीचि बुद्धी । आपण जाऊनि त्रिशुद्धी । जाळामधीं पडियेला ॥६२६॥
मेल्या मागे मरणें । देखों हेंचि सर्वांसी करणें । परी जन्ममृत्यु निवारणे । हा स्वार्थु कवणें न धरिजे ॥६२७॥
पहा पां स्त्रीपुत्रकारणे । आपुलाही जीवु देणें । परी भगवत्पदवी साधणें । हे न मने मनें सर्वथा ॥६२८॥

तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान्कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥७२॥
याप्रमाणे तो गृहस्थाश्रमी कपोत, ती कपोती व त्यांची मुले यांना पकडून कार्यसिद्धी झाल्यामुळे आनंदाने व्याध आपल्या घरी गेला. ॥७२॥

जाळी पडला कपोता दुर्बुद्धी । झाली लुब्धकाची कार्यसिद्धी । सहकुटुंब घेऊनि खांदीं । निघे पारधी निजस्थाना ॥६२९॥
ऐसा जो कोणी गृहमेधी । त्यासी सर्वथा काळु साधी । जैशी कपोत्याची बुद्धी । तैसी बुद्धी गृहमेध्या ॥६३०॥
बाळकांच्या काकुळतीं । मरण पावली कपोती । ऐसें देखत देखतां दुर्मती । तेथ निश्चिती उडी घाली ॥६३१॥
यापरी तो कपोता । कुटुंबाची मेधा वाहतां । मरण पावला सर्वथा । विवेकु चित्ता न धरीचि ॥६३२॥

एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा, द्वन्द्वारामः पतत्त्रिवत् । पुष्णन्कुटुम्बं कृपणः, सानुबन्धोऽवसीदति ॥७३॥
याप्रमाणे सुखदुःखादी द्वंद्वांत रमल्यामुळे समाधान नसणारा कृपण गृहस्थ त्या कपोताप्रमाणे कुटुंब पोसत असतानाच सर्व कुटुंबासह नाश पावतो. ॥७३॥

ऐसा कुटुंबी गृहस्थु । कुटुंबपोषणीं आसक्तु । विषयवासना अशांतु । पावे घातु सकुटुंब ॥६३३॥
गृहासक्ती गृहाश्रमु । तो केवळ द्वंद्वाचा आरामु । कपोत्या ऐसा पडे भ्रमु । वृथा जन्मु दवडावा ॥६३४॥

यः प्राप्य मानुषं लोकं, मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥७४॥
साक्षात उघडे असलेले मोक्षद्वारच असा मनुष्यजन्म प्राप्त झाला असता जो या कपोताप्रमाणे गृहकृत्यांतच रमून राहतो त्याला आरूढच्युत म्हणजे पढतमूर्ख म्हणतात. ॥७४॥

येवोनियां कर्मभूमीसी । जो पावला उत्तम देहासी । त्याहीमाजी उत्तमता कैशी । अग्रवर्णासी पैं जन्म ॥६३५॥
आलिया मनुष्यदेहासी । मुक्तीचा दारवंटा मुक्त त्यासी । लव निमिष येकु दिशीं । यावजन्मेंसी मोकळा ॥६३६॥
इतरां वर्णांची हे गती । मा ब्राह्मण तरी पुण्यमूर्ती । ते सदा मुक्तचि असती । वृथा आसक्ती गुंतले ॥६३७॥
विद्वांस आणि वैराग्य । तें ब्रह्मादिकां न लभे भाग्य । वृथा आसक्ती केले अभाग्य । शिश्नोदरा साङ्ग वेचले ॥६३8॥
मनुष्यदेहीं गृहासक्तु । तो बोलिजे ‘आरूढच्युतु’ । कपोत्याचे परी दुःखितु । सिद्ध स्वार्थु नाशिला ॥६३९॥

विषयी सर्वथा नाहीं तृप्ति । ऐसें श्रुतिपुराणें बोलती । करितां विषयाची आसक्ती । थित्या मुक्ती नरदेहा ॥६४०॥
नवल नरदेहाची ख्याती । रामनामाच्या आवृत्तीं । चारी मुक्ती दासी होती । तो देहो वेंचिती विषयासी ॥६४१॥
विषयसुखाचिये आसक्ती । कोणा नाही झाली तृप्ती । मृगजळाचिये प्राप्ती । केवीं निवती तृषार्त ॥६४२॥
यालागी जाणतेनि मनुष्ये । नरदेहींचेनि आयुष्ये । विषयांचेनि सायासें । व्यर्थ कां पिसे कष्टती ॥६४३॥
नरदेहाऐसें निधान । अनायासें लाधले जाण । सांडी सांडी अभिमान । तेणें समाधान पावसी ॥६४४॥
पुढती नरदेहाची प्राप्ती । होईल येथ नाहीं युक्ति । यालागीं सांडूनि विषयासक्ती । भावें श्रीपति भजावा ॥६४५॥
कलियुगी सुगम साधन । न लगे योग याग त्याग दान । करितां निर्लज हरिकीर्तन । चारी मुक्ति चरण वंदिती ॥६४६॥
इटेसाठी परीस पालटे । येतां कां मानिती वोखटें । तैसा कीर्तनाचेनि नेटेपाटें । देवो भेटे प्रत्यक्ष ॥६४७॥
एका जनार्दनु म्हणे । नश्वर देहाचेनि साधनें । जनी जनार्दनु होणें । हे मुद्रा तेणें लाविली ॥६४८॥
एका जनार्दना शरण । तंव जनार्दनु झाला एक एकपण । जैसें सुवर्ण आणि कंकण । दों नांवी जाण एक तें ॥६४९॥
तोचि एका एकादशी । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवासी । अवधूत सांगे यदूसी । गुरुउपदेशी उपदेशु ॥६५०॥