अनुक्रमणिका
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
जयांचे केलिया स्मरण । होय सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥१॥
ते नमस्कारोनि आता ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीविठ्ठलाय नमः ।
श्रीमातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि । रामकृष्णहरि ॥
श्रीज्ञानेश्वरी नित्यनेम पारायण
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ७. ओवी क्र. १२७ ते १४४
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥१९॥
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥१९॥
जे१, तो विषयांची दाट झाडी- । माजीं कामक्रोधांचीं सांकडीं२ । चुकावूनि आला पाडीं३ । सद्वासनेचिया ॥१२७॥
मग, साधुसंगें, सुभटा१ । उजू२ सत्कर्माचिया वाटा । अप्रवृत्तीचा अव्हांटा३ । डावलूनि४ ॥१२८॥
आणि जन्मशतांचा वाहतवणा१ । तेविंची आशेचिया न लेचि२ वाहणा३ । तेथ फलहेतूचा उगाणा४ । कवणु चाळीं? ॥१२९॥
ऐसा शरीरसंयोगाचिये राती१– । माजीं धांवतां सडिया२ आयती३ । तंव कर्मक्षयाची पाहती । पाहांट४ जाली ॥१३०॥
तैसीच१ गुरुकृपा उखा२ उजळली । ज्ञानाची वोतपली३ पडली । तेथ साम्याची ऋद्धि४ उघडली । तयाचिये दिठी ॥१३१॥
ते१ वेळीं जयाकडे वास२ पाहे । तेउता३ मीचि तया एकु आहे । अथवा निवांत जरी राहे । तही मीचि तया ॥१३२॥
हें असो, आणिक कांहीं । तया सर्वत्र मी वांचूनि नाहीं । जैसें सबाह्य१ जळ-डोहीं । बुडालिया घटा ॥१३३॥
तैसा तो मजभीतरीं । मी तया आंतुबाहेरी । हें सांगिजेल बोलवरी१ । तैसें नव्हे ॥१३४॥
म्हणौनि असो हैं, इयापरी । तो देखे ज्ञानाची वाखारी१ । तेणें #संसरलेनि२ करी । आपु विश्व ॥१३५॥
हें१ समस्तही श्रीवासुदेवो । ऐसा प्रतीतिरसाचा२ वोतला भावो३ । म्हणौनि भक्तांमाजीं रावो४ । आणि ज्ञानिया तोचि ॥१३६॥
जयाचिये१ प्रतीतिचा वाखारां२ । पवाडु३ होय चराचरा । तो महात्मा, धनुर्धरा । दुर्लभु आथी४ ॥१३७॥
येर१ बहुत जोडती, किरीटी । जयांचीं भजनें भोगासाठी । जे आशातिमिरें२, दृष्टी- । * मंद जाले ॥१३८॥
कामैस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥
आणि१ फळाचिया हावां२ । हृदयीं कामा जाला रिगावा । कीं तयाचिये घसणीं३ दिवा । ज्ञानाचा गेला! ॥१३९॥
ऐसे उभयतां१ ●अंधारीं पडलें । म्हणौनि, पासींचि मातें चुकले । मग सर्वभावें अनुसरले२ । देवतांतरां ॥१४०॥
आधींच१ प्रकृतीचे पाइक२ । वरी भोगालागीं तंव रंक३ । मग तेणें लोलुपत्वें४ कौतुक । कैसे भजती ! ॥१४१॥
कवणीं१ तिया नियमबुद्धि । कैसिया हन उपचारसमृद्धि२ । कां अर्पण यथाविधि । विहित करणें ॥१४२॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥
पैं१ जो जिये२ देवतांतरीं । भजावयाची चाड३ करी । तयाची ते चाड पुरी । पुरविता मी ॥१४३॥
देवो-देवीं मीचि; पाहीं । हाही निश्चयो त्यासि नाहीं । भावो ते ते ठायीं । वेगळाला धरी ॥१४४॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥२२॥
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥२२॥
मग१ #तिया२ श्रद्धायुक्त । तेथिंचें आराधन३ जें उचित । तें सिद्धीवरी४ समस्त । वर्तो५ लागे ॥१४५॥
ऐसें१ जेणें जें भाविजे२ । तें फळ तेणें पाविजे । परी तेही सकळ निपजे । मजचिस्तव३ ॥१४६॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीएकनाथी भागवत
क्रमश: नित्यनेम पारायण
अध्याय – ७, ओवी क्र. ५५२ ते ५९८
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गाभ्यां नमः ॥
कपोतः कश्चनारण्ये, कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित्समाः ॥५३॥
अरण्यातील एका वृक्षावर घरटे बांधून कोणीएक कपोतपक्षी त्याची भार्या जी कपोती तिच्यासह कित्येक वर्षे राहिला होता. ॥५३॥
अरण्यातील एका वृक्षावर घरटे बांधून कोणीएक कपोतपक्षी त्याची भार्या जी कपोती तिच्यासह कित्येक वर्षे राहिला होता. ॥५३॥
कपोतीचे स्नेह गोड । धरोनी स्त्रीसुखाची चाड । वनीं वृक्ष पाहोनियां गूढ । करी नीड कपोता ॥५५२॥
तेणें वनचरें वनस्थळीं । नीडामाजीं स्त्रीमेळीं । वासु केला बहुकाळीं । भार्येजवळी भूलला ॥५५३॥
तेणें वनचरें वनस्थळीं । नीडामाजीं स्त्रीमेळीं । वासु केला बहुकाळीं । भार्येजवळी भूलला ॥५५३॥
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याऽङ्गमङ्गेन, बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥५४॥
एकमेकांच्या प्रेमाने एकहृदय झालेले ते गृहस्थाश्रमी कपोत जोडपे दृष्टीने, अंगाने आणि बुद्धीने परस्परांशी बांधले जाऊन एकरूप झाले होते. ॥५४॥
एकमेकांच्या प्रेमाने एकहृदय झालेले ते गृहस्थाश्रमी कपोत जोडपे दृष्टीने, अंगाने आणि बुद्धीने परस्परांशी बांधले जाऊन एकरूप झाले होते. ॥५४॥
कपोता आणि कपोती । परस्परें दोघां अतिप्रीती । स्नेहो वाढलासे चित्तीं । हृदयीं आसक्ती नीच नवी ॥५५४॥
हावभाव विलासस्थिती । येरेयेरांकडे पाहती । परस्परें कुरवाळिती । वोठंगिती येरयेरां ॥५५५॥
येरयेरां वेगळे होणें । नाहीं जीवें अथवा मनें । दोघे वर्तती एकें प्राणें । खाणे जेवणे एकत्र ॥५५६॥
हावभाव विलासस्थिती । येरेयेरांकडे पाहती । परस्परें कुरवाळिती । वोठंगिती येरयेरां ॥५५५॥
येरयेरां वेगळे होणें । नाहीं जीवें अथवा मनें । दोघे वर्तती एकें प्राणें । खाणे जेवणे एकत्र ॥५५६॥
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विस्रब्धौ, चेरतुर्वनराजिषु ॥५५॥
निजणे, बसणे, फिरणे, राहणे, संभाषण करणे, खेळणे, खाणे-पिणे वगैरे सर्व व्यवहार दोघे एकत्र राहून करीत आणि त्या वनराजीमध्ये निःशंक संचार करीत. ॥५५॥
निजणे, बसणे, फिरणे, राहणे, संभाषण करणे, खेळणे, खाणे-पिणे वगैरे सर्व व्यवहार दोघे एकत्र राहून करीत आणि त्या वनराजीमध्ये निःशंक संचार करीत. ॥५५॥
सेवितां ज्याची अतिगोडी । तें घालिती येरयेरांच्या तोंडीं । जीवेंप्राणे शिणोनी जोडी । तें दे आवडी स्त्रियेसी ॥५५७॥
स्त्रियेसी सांडूनि दुरी । पाऊल न घाली बाहेरी । हात धरोनि परस्परीं । आंतबाहेरी हिंडती ॥५५८॥
सदा एकांती बसती । एके स्थानी दोघे असती । दोघे क्रीडाविहार करिती । खेळ खेळती विनोदें ॥५५९॥
एकांती गोड बोली । सासुसासऱ्यांचा विकल्पु घाली । दिराभावांच्या मोडी चाली । बोलाच्या भुलीं भुलवित ॥५६०॥
एके आसनी बैसती । येरयेरांतें टेंकती । एके शय्ये निद्रा करिती । अहोराती एकत्र ॥५६१॥
मैथुनसुखाचेनि वैभवें । विश्वासोनि जीवेंभावें । हिताहित कांहीं नाठवे । गृहिणीगौरवें नाचतु ॥५६२॥
खेंडकुलिया आराम । त्यामाजीं दोघां समागम । नाममात्र गृहाश्रम । विषयसंभ्रम वनराजी ॥५६३॥
स्त्रियेसी सांडूनि दुरी । पाऊल न घाली बाहेरी । हात धरोनि परस्परीं । आंतबाहेरी हिंडती ॥५५८॥
सदा एकांती बसती । एके स्थानी दोघे असती । दोघे क्रीडाविहार करिती । खेळ खेळती विनोदें ॥५५९॥
एकांती गोड बोली । सासुसासऱ्यांचा विकल्पु घाली । दिराभावांच्या मोडी चाली । बोलाच्या भुलीं भुलवित ॥५६०॥
एके आसनी बैसती । येरयेरांतें टेंकती । एके शय्ये निद्रा करिती । अहोराती एकत्र ॥५६१॥
मैथुनसुखाचेनि वैभवें । विश्वासोनि जीवेंभावें । हिताहित कांहीं नाठवे । गृहिणीगौरवें नाचतु ॥५६२॥
खेंडकुलिया आराम । त्यामाजीं दोघां समागम । नाममात्र गृहाश्रम । विषयसंभ्रम वनराजी ॥५६३॥
यं यं वाञ्छति सा राजंस्तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत्कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रियः ॥५६॥
हे यदुराजा, त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागणारी आणि प्रेमाला पूर्ण प्राप्त झालेली ती कपोती ज्या ज्या पदार्थाची इच्छा करी तो तो पदार्थ तो इंद्रियाधीन झालेला कपोत कितीही श्रम पडले तरी तिला आणून देई. ॥५६॥
हे यदुराजा, त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागणारी आणि प्रेमाला पूर्ण प्राप्त झालेली ती कपोती ज्या ज्या पदार्थाची इच्छा करी तो तो पदार्थ तो इंद्रियाधीन झालेला कपोत कितीही श्रम पडले तरी तिला आणून देई. ॥५६॥
जीवितापरीस समर्थ । जे जे मागे ते ते अर्थ । जीवेंप्राणे शिणोनि देत । काममोहित होऊनि ॥५६४॥
जाणोनि जीवींचे खुणे । न मागतां अर्थ देणें । त्याहीवरी जरी त्या मागणें । तरी विकूनि देणे आपणियातें ॥५६५॥
धर्माची वेळ नाठवणें । दीनावरी दया नेणे । कृपा स्त्रियेवरी करणें । जीवेंप्राणे सर्वस्वे ॥५६६॥
बैसली साकरेवरी माशी । मारिताही नुडे जैशी । तैसा भोगितां विषयांसी । जरामरणासी नाठवी ॥५६७॥
जैशी पूर्वजांची भाक । पाळिती सत्यवादी लोक । तैसा स्त्रियेचेंचि सुख । पाळी देख सर्वस्वें ॥५६८॥
जैसी आत्मउपासकासी । एकात्मता होये त्यासी । तैसें स्त्रीवांचोनि दृष्टीसी । जगी आणिकासी न देखे ॥५६९॥
जाणोनि जीवींचे खुणे । न मागतां अर्थ देणें । त्याहीवरी जरी त्या मागणें । तरी विकूनि देणे आपणियातें ॥५६५॥
धर्माची वेळ नाठवणें । दीनावरी दया नेणे । कृपा स्त्रियेवरी करणें । जीवेंप्राणे सर्वस्वे ॥५६६॥
बैसली साकरेवरी माशी । मारिताही नुडे जैशी । तैसा भोगितां विषयांसी । जरामरणासी नाठवी ॥५६७॥
जैशी पूर्वजांची भाक । पाळिती सत्यवादी लोक । तैसा स्त्रियेचेंचि सुख । पाळी देख सर्वस्वें ॥५६८॥
जैसी आत्मउपासकासी । एकात्मता होये त्यासी । तैसें स्त्रीवांचोनि दृष्टीसी । जगी आणिकासी न देखे ॥५६९॥
कपोती प्रथमं गर्भं, गृह्णती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे, स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥५७॥
आपल्या पतीजवळ असणारी ती कपोती प्रथमगर्भ धारण करती झाली आणि योग्य समयी तिने घरट्यात अंडी घातली. ॥५७॥
आपल्या पतीजवळ असणारी ती कपोती प्रथमगर्भ धारण करती झाली आणि योग्य समयी तिने घरट्यात अंडी घातली. ॥५७॥
आधींचि प्रिया पढियंती । तेही झाली गर्भवती । जैशी लोभियाचे हातीं । सांपडे अवचितीं धनलोहे ॥५७०॥
तैसें तिच्या गर्भाचे कोड । अधिकाधिक वाढवी गोड । जैसें मदिरा पिऊनि माकड । नाचे तडतड डुल्लतु ॥५७१॥
तैसे गर्भाचे सोहळे । सर्वस्वें पुरवी डोहळे । तिचे लीळेमाजी खेळे । प्राप्तकाळें प्रसूती ॥५७२॥
स्वनीडा-आंतौती । जाहली अंडांतें प्रसवती । प्रसूतिवाधावा सांगति । ऐकोनि पति उल्हासे ॥५७३॥
तैसें तिच्या गर्भाचे कोड । अधिकाधिक वाढवी गोड । जैसें मदिरा पिऊनि माकड । नाचे तडतड डुल्लतु ॥५७१॥
तैसे गर्भाचे सोहळे । सर्वस्वें पुरवी डोहळे । तिचे लीळेमाजी खेळे । प्राप्तकाळें प्रसूती ॥५७२॥
स्वनीडा-आंतौती । जाहली अंडांतें प्रसवती । प्रसूतिवाधावा सांगति । ऐकोनि पति उल्हासे ॥५७३॥
तेषु काले व्यजायन्त, रचितावयवा हरेः । शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥५८॥
भगवंताच्या अतर्क्य सामर्थ्याने त्या अंड्यांतून कोमल अवयव आणि पंख यांनी युक्त असे सर्वांगपरिपूर्ण पक्षी योग्य वेळी जन्मास आले. ॥५८॥
भगवंताच्या अतर्क्य सामर्थ्याने त्या अंड्यांतून कोमल अवयव आणि पंख यांनी युक्त असे सर्वांगपरिपूर्ण पक्षी योग्य वेळी जन्मास आले. ॥५८॥
अघटित घटी हरीची माया । अलक्ष लक्षेना ब्रह्मया । अवेव अंडामाजी तया । देवमाया रचियेले ॥५७४॥
रसें भरली होती अंडें । त्यांमाजी नख पक्ष चांचुवडें । उघडिली डोळ्यांची कवाडें । करी कोडें हरिमाया ॥५७५॥
अंडे उलोनि आपण । कोवळी पिली निघाली जाण । पितरे दृष्टीं देखोन । जीवेंप्राणे भुललीं ॥५७६॥
रसें भरली होती अंडें । त्यांमाजी नख पक्ष चांचुवडें । उघडिली डोळ्यांची कवाडें । करी कोडें हरिमाया ॥५७५॥
अंडे उलोनि आपण । कोवळी पिली निघाली जाण । पितरे दृष्टीं देखोन । जीवेंप्राणे भुललीं ॥५७६॥
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ, दम्पती पुत्रवत्सलौ । श्रृण्वन्तौ कूजितं तासां, निर्वृतौ कलभाषितैः ॥५९॥
बालकांचे मधुर कूजित ऐकून परम संतोष पावलेले ते जोडपे आपल्या प्रजेचे प्रेमाने लालनपालन करीत होते. ॥५९॥
बालकांचे मधुर कूजित ऐकून परम संतोष पावलेले ते जोडपे आपल्या प्रजेचे प्रेमाने लालनपालन करीत होते. ॥५९॥
अत्यंत कोंवळी बाळें । दोघे जणे पुत्रवत्सलें । शांतविती मंजुळें । अतिस्नेहाळे प्रजांसी ॥५७७॥
जे समयीं जैसे लक्षण । तैसें प्रजांचे पोषण । अंगें करिताति आपण । दोघे जण मिळोनि ॥५७८॥
गोड गोजिरे बोल । ऐकोनि दोघां येती डोल । धांवोनियां वेळोवेळ । निंबलोण उतरिती ॥५७९॥
जे समयीं जैसे लक्षण । तैसें प्रजांचे पोषण । अंगें करिताति आपण । दोघे जण मिळोनि ॥५७८॥
गोड गोजिरे बोल । ऐकोनि दोघां येती डोल । धांवोनियां वेळोवेळ । निंबलोण उतरिती ॥५७९॥
तासां पतत्त्रैः सुस्पर्शै:, कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः । प्रत्युद्गमैरदीनानां, पितरौ मुदमापतुः ॥६०॥
त्या भाग्यवान बालकांचे मऊ पंख, लाडकेपणाच्या लीला, किलकिल आवाज, मंदमंद येणे-जाणे इत्यादी बालचेष्टांनी आईबापांना फारच आनंद वाटला. ॥६०॥
त्या भाग्यवान बालकांचे मऊ पंख, लाडकेपणाच्या लीला, किलकिल आवाज, मंदमंद येणे-जाणे इत्यादी बालचेष्टांनी आईबापांना फारच आनंद वाटला. ॥६०॥
त्यांचेनि आलिंगनचुंबनें । मृदु मंजुळ कलभाषणें । दों पक्षांचेनि स्पर्शनें । दोघे जणें निवताति ॥५८०॥
माता पिता दोघे बैसति । सन्मुख अपत्ये धांवती । लोल वक्र विलोकिती । वेगें दाविती येरयेरां ॥५८१॥
मग देवोनियां खेवे । दूरी जाती मुग्धभावें । तेथूनि घेऊनियां धांवे । वेगें यावें तयांपासीं ॥५८२॥
मायबापांच्या पाखोव्यापासीं । हीनदीनता नाहीं बाळांसी । जे जन्मोनि त्यांचे कुशीं । त्या दोघांसी सभाग्यता ॥५८३॥
लाडिकी लळेवाडे बाळें । लाडेंकोडें पुरविती लळे । देखोनि निवती दिठी डोळे । स्नेह आगळे येरयेरां ॥५८४॥
ऐसी खेळतां देखोनि बाळें । दोघे धांवती एक वेळे । उचलूनियां स्नेहबळें । मुख कोवळे चुंबिती ॥५८५॥
माता पिता दोघे बैसति । सन्मुख अपत्ये धांवती । लोल वक्र विलोकिती । वेगें दाविती येरयेरां ॥५८१॥
मग देवोनियां खेवे । दूरी जाती मुग्धभावें । तेथूनि घेऊनियां धांवे । वेगें यावें तयांपासीं ॥५८२॥
मायबापांच्या पाखोव्यापासीं । हीनदीनता नाहीं बाळांसी । जे जन्मोनि त्यांचे कुशीं । त्या दोघांसी सभाग्यता ॥५८३॥
लाडिकी लळेवाडे बाळें । लाडेंकोडें पुरविती लळे । देखोनि निवती दिठी डोळे । स्नेह आगळे येरयेरां ॥५८४॥
ऐसी खेळतां देखोनि बाळें । दोघे धांवती एक वेळे । उचलूनियां स्नेहबळें । मुख कोवळे चुंबिती ॥५८५॥
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योऽन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ, शिशून्पुपुषतुः प्रजाः ॥६१॥
याप्रमाणे भगवंताच्या मायेने मोहित झालेले ते मंदबुद्धीचे जोडपे एकमेकांच्या प्रेमाने घट्ट बांधले जाऊन मुलांचे पालनपोषण करीत होते. ॥६१॥
याप्रमाणे भगवंताच्या मायेने मोहित झालेले ते मंदबुद्धीचे जोडपे एकमेकांच्या प्रेमाने घट्ट बांधले जाऊन मुलांचे पालनपोषण करीत होते. ॥६१॥
अजाची जे अजा माया । त्या कैसी भुलवी गा राया । अन्योन्यस्नेह बांधोनि हृदया । पिली पोसावया उद्यत ॥५८६॥
स्त्रीपुत्रांचा मोह गहन । त्यांचे करावया पोषण । चिंतातुर अतिदीन । करी भ्रमण अन्नार्थ ॥५८७॥
स्त्रीपुत्रांचा मोह गहन । त्यांचे करावया पोषण । चिंतातुर अतिदीन । करी भ्रमण अन्नार्थ ॥५८७॥
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥६२॥
एकदा ते जोडपे पिलांना खाद्य आणण्यासाठी बाहेर गेले आणि अरण्यात खाद्य मिळावे म्हणून बराच वेळ इकडे तिकडे भटकत राहिले. ॥६२॥
एकदा ते जोडपे पिलांना खाद्य आणण्यासाठी बाहेर गेले आणि अरण्यात खाद्य मिळावे म्हणून बराच वेळ इकडे तिकडे भटकत राहिले. ॥६२॥
एवं टणकी जाली बाळें । कुटुंब थोर थोरावलें । अन्न बहुसाल पाहिजे झालें । दोघे विव्हळे गृहधर्मे ॥५८८॥
यापरी कुटुंबवत्सलें । पुत्रस्नेहें स्नेहाळें । दोघे जणे एके वेळे । अन्न बहुकाळें अर्थिती ॥५८९॥
सहसा मिळेना अन्न । यालागीं हिंडती वनोपवन । बहुसाल श्रमतांही जाण । पूर्ण पोषण मिळेना ॥५९०॥
बहुसाल मेळवूनि चारा । दोघे जणे जाऊं घरा । मग आपुल्या लेंकुरां । नाना उपचारां प्रतिपाळू ॥५९१॥
ऐसऐशिया वासना । मेळवावया अन्ना । दोघेजणें नाना स्थानां । वना उपवना हिंडती ॥५९२॥
यापरी कुटुंबवत्सलें । पुत्रस्नेहें स्नेहाळें । दोघे जणे एके वेळे । अन्न बहुकाळें अर्थिती ॥५८९॥
सहसा मिळेना अन्न । यालागीं हिंडती वनोपवन । बहुसाल श्रमतांही जाण । पूर्ण पोषण मिळेना ॥५९०॥
बहुसाल मेळवूनि चारा । दोघे जणे जाऊं घरा । मग आपुल्या लेंकुरां । नाना उपचारां प्रतिपाळू ॥५९१॥
ऐसऐशिया वासना । मेळवावया अन्ना । दोघेजणें नाना स्थानां । वना उपवना हिंडती ॥५९२॥
दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चिद्यदृच्छातो वनेचरः । जगृहे जालमातत्य, चरतः स्वालयान्तिके ॥६३॥
आपल्या घरट्याजवळ बागडणाऱ्या त्या पिलांना कोणीएका वनचर पारध्याने यदृच्छेने पाहिले व जाळे टाकून त्यांना पकडले. ॥६३॥
आपल्या घरट्याजवळ बागडणाऱ्या त्या पिलांना कोणीएका वनचर पारध्याने यदृच्छेने पाहिले व जाळे टाकून त्यांना पकडले. ॥६३॥
माता पिता गेली दुरी । उडती पिलें नीडाभीतरीं । क्षुधेनें पीडिलीं भारी । निघालीं बाहेरी अदृष्टें ॥५९३॥
ते वनीं कोणी एक लुब्धक । पक्षिबंधनी अतिसाधक । तेणें ते कपोतबाळक । अदृष्टें देख देखिले ॥५९४॥
तेणें पसरोनियां काळजाळें । पाशी बांधिली ती बाळें । कपोतकपोतींचे वेळे । राखत केवळे राहिला ॥५९५॥
ते वनीं कोणी एक लुब्धक । पक्षिबंधनी अतिसाधक । तेणें ते कपोतबाळक । अदृष्टें देख देखिले ॥५९४॥
तेणें पसरोनियां काळजाळें । पाशी बांधिली ती बाळें । कपोतकपोतींचे वेळे । राखत केवळे राहिला ॥५९५॥
कपोतश्च कपोती च, प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय, स्वनीडमुपजग्मतुः ॥६४॥
आपल्या पिलांचे पोषण करण्याचे बाबतीत सदैव तत्पर असणारे ते कपोत-कपोतीचे जोडपे बाहेरून पिलांचे भक्ष्य घेऊन आपल्या घरट्याकडे आले. ॥६४॥
आपल्या पिलांचे पोषण करण्याचे बाबतीत सदैव तत्पर असणारे ते कपोत-कपोतीचे जोडपे बाहेरून पिलांचे भक्ष्य घेऊन आपल्या घरट्याकडे आले. ॥६४॥
बाळकांच्या अतिप्रीतीं । कपोता आणि कपोती । चारा घेऊनि येती । नीडाप्रति लवलाहें ॥५९६॥
स्त्रीसुखाची आसक्ती । तेचि वाढत्या दुःखाची सूती । स्त्रीसंगें दुःखप्राप्ती । सांगों किती अनिवार ॥५९७॥
पुरुषासी द्यावया दुःख । स्त्रीसंगूचि आवश्यक । पुत्रपौत्रद्वारा देख । नानादुःख भोगवी ॥५९८॥
स्त्रीसुखाची आसक्ती । तेचि वाढत्या दुःखाची सूती । स्त्रीसंगें दुःखप्राप्ती । सांगों किती अनिवार ॥५९७॥
पुरुषासी द्यावया दुःख । स्त्रीसंगूचि आवश्यक । पुत्रपौत्रद्वारा देख । नानादुःख भोगवी ॥५९८॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
श्रीतुकाराम महाराजांची गाथा
अभंग क्र. १२६८ ते १२८४
१२६८.
‘देव अवघे’ प्रतिपादी१ । वंदी सकळां, एका निंदी ॥१॥ तेथे अवघे गेलें वायां । विष घांस एके ठायां ॥ध्रु॥ सर्वांग कुरवाळी२ । उपटी एक रोमावळी३ ॥३॥ तुका म्हणे चित्त । नाहीं जयाचें अंकित४ ॥४॥
१२६९.
मज माझा उपदेश । आणिकां नये याची रीस१ ॥१॥ तुम्ही अवघे पांडुरंग । मीच दुष्ट सकळ चांग२ ॥ध्रु॥ तुमचा मी शरणागत । कांहीं करा माझें हित ॥३॥ तुका पाय धरी । ‘मी’ हे ‘माझें’ दूर करीं ॥४॥
१२७०.
जाणे त्याचे वर्म नेणे त्याचें कर्म । केल्याविण धर्म नेणवती ॥१॥ मैथुनाचें सुख सांगितल्या खूण । अनु-भवाविण कळों नये ॥२॥ तुका म्हणे जळो१ शाब्दिक२ हे ज्ञान । विठोबाची खूण३ विरळा४ जाणे ॥३॥
१२७१.
अभिमानी१ पांडुरंग । गोवा२ काशाचा हो मग? ॥१॥ अनुसरा३ लवलाहीं४ । नका विचार करूं कांहीं ॥ध्रु॥ कोठे राहतील पापें? । झालिया हो अनुतापें५ ॥३॥ तुका म्हणे येचि घडी६ । उभ्या७ पावईल थडी८ ॥४॥
१२७२.
तुझें वर्म१ हातीं । दिलें, सांगोनियां संतीं ॥१॥ मुखीं नाम धरीन कंठीं । अवघा२ सांठवीन पोटीं३ ॥ध्रु॥ नवविधा४ वेढिन५ आधीं । सांपडलासी भावा संधीं६ ॥३॥ तुका म्हणे बळिये७ गाढे८ । कळिकाळ पायां पडे ॥४॥
१२७३.
माझ्या मना लागो चाळा१ । पहावया विठ्ठल डोळां ॥१॥ आणीक नाहीं चाड२ । न लगे संसार हा गोड ॥ध्रु॥ तरीच फळ जन्मा आलों । सरता३ पांडुरंगीं झालों ॥३॥ तुका म्हणे देवा! । देईं चरणाची सेवा ॥४॥
१२७४.
अवघे जेणें पाप नासे१। तें२ हे असे पंढरीसी ॥१॥ गात३ जागा गात जागा! । प्रेम मागा विठ्ठला ॥ध्रु॥ अवघी४ सुखाचीच राशी । पुंडलिकाशीं वोळली५ ॥३॥ तुका म्हणे जवळी आलें । उभे ठेलें६ समचरणीं ॥४॥
१२७५.
देह तुझ्या पायीं । ठेवूनि झालों उतराई ॥१॥ आतां माझ्या जीवा । करणें तें करी देवा! ॥ध्रु॥ बहुत अपराधी । मतिमंद१ हीन२ बुद्धि ॥३॥ तुका म्हणे नेणें । भावभक्तीची लक्षणें३ ॥४॥
१२७६.
जन हे सुखाचें१ दिल्या घेतल्याचें२ । अंत३ हे काळींचें नाहीं कोणी ॥ध्रु॥ झाल्या हीन४ शक्ति नाक डोळे गळती । सांडोनियां पळती रांडापोरें५ ॥२॥ बाईल६ म्हणे खर७ मरता तरी बरें । नासिले८ हे घर थुंकोनियां ॥३॥ तुका म्हणे माझी नव्हतील कोणी । तुज चक्रपाणि९ वांचूनियां ॥४॥
१२७७.
जाणोनि१ नेणतें२ करीं माझें मन । तुझी प्रेम-खूण३ देऊनियां ॥१॥ मग मी व्यवहारी४ असेन वर्तत । जेवीं जळा आंत पद्मपत्र ॥ध्रु॥ ऐकोनि५ नाइकें६ निंदास्तुति कानीं । जैसा कां उन्मनीं७ योगिराज ॥३॥ देखोनि न देखें प्रपंच हा दृष्टीं । स्वप्नींचिया सृष्टि चेइल्या जेवीं ॥४॥ तुका म्हणे ऐसें झालियावांचून । करणे तो शीण८ वाटतसे ॥५॥
१२७८.
‘विठ्ठला विठ्ठला’ । कंठ आळवितां१ फुटला ॥१॥ कां रे कृपाळू न होसी । काय झाले मजविशीं२? ॥ध्रु॥ झाल्या वेरझारा३। जन्मा बहुतांचा फेरा४ ॥३॥ तुका म्हणे नष्टा५ । अबोलण्या६ तुझ्या चेष्टा७ ॥४॥
१२७९.
प्रपंच वोसरो१। चित्त तुझे पायीं मुरो२ ॥१॥ ऐसें करीं गा पांडुरंगा! । शुद्ध३ रंगवावें४ रंगा ॥ध्रु॥ पुरे५ पुरे आतां । नको दुजियाची सत्ता ॥३॥ लटिकें६ तें फेडा७ । तुका म्हणे जाय पीडा८ ॥४॥
१२८०.
बोलाचे गौरव१ । नव्हे माझा हा अनुभव ॥१॥ माझी हरिकथा माउली । नव्हे आणिकांसी पांगिली२ ॥ध्रु॥ व्याली३ वाढविलें । निजपदी निजविलें ॥३॥ दाटली वोरसें४ । त्रिभुवन ब्रह्मरसें ॥४॥ विष्णु जोडी कर५ । माथां रज६ वंदी हर७ ॥५॥ तुका म्हणे बळ । तोडरी८ हा कळिकाळ ॥६॥
१२८१.
शेवट तो भला१। माझा बहु गोड२ झाला ॥१॥ आलों निजाच्या३ माहेरा४ । भेटी रखुमाईच्या वरा५ ॥ध्रु॥ परिहार६ झाला । अवघ्या दु:खाचा मागिला ॥३॥ तुका म्हणे वाणी७ । गेली, आतां घेऊं धणी८ ॥४॥
१२८२.
तुझें नाम गाऊं आतां । तुझ्या रंगी नाचों था था ॥१॥ तुझ्या नामाचा विश्वास । आम्हां कैंचा गर्भवास? ॥ध्रु॥ तुझे नामी विसर पडे । तरी कोटी हत्या घडे ॥३॥ नाम घ्यारे कोणी फुका१ । भावें सांगतसे तुका ॥४॥
१२८३.
बाईल१ तरी ऐसी व्हावी । नरकी गोवी२ अनिवार३ ॥१॥ घडों नेदी तीर्थयात्रा । केला कुतरा हातसोंका४ ॥ध्रु॥ आपुलीच करवी सेवा । पुजवी५ देवासारिखें ॥३॥ तुका म्हणे गाढव पशु । केला नाशु आयुष्या ॥४॥
१२८४.
बाइले१ अधीन होय ज्याचें जिणें२ । तयाच्या अवलोकनें३ पडिजे द्वाड४ ॥१॥ कासया ते जंत५ जिताती संसारीं । माकडाच्या परी६ गारोड्यांच्या ॥ध्रु॥ बाइलेच्या मना येईल तें खरें। अभागी७ तें पुरें८ बाइलेचें ॥३॥ तुका म्हणे मेंग्या९ गाढवाचे जिणें। कुतऱ्याचे खाणे लगबगा१० ॥४॥
॥ पुंडलिकवरदा हरी विठ्ठल श्रीज्ञानदेव तुकाराम ॥
संपूर्ण वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण अनुक्रमणिका
ज्यांना प्रत्यक्षात ग्रंथावरून पारायण करायचे आहे त्यांनी खालील लिंकवरून ग्रंथ मागवावे.
रामकृष्णहरी माऊली 🙏