दिवस – ६८. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥२०॥
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥२१॥

म्हणौनि आसनाचिया गाढिका । जो आम्हीं अभ्यासु सांगितला निका । तेणें होईल तरि हो कां । निरोधु यया ॥३६४॥
एऱ्हवीं तरी येणें योगें । जैं इंद्रियां विंदान लागे । तैं चित्त भेटों रिगे । आपणपेयां ॥३६५॥
परतोनि पाठिमोरे ठाके । आणि आपुलेयांते आपण देखे । देखतखेवो ओळखे । म्हणे ‘तत्त्व हें-मी’ ॥३६६॥
तिये ओळखीचिसरिसें । सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे । मग आपणापां समरसें । विरोनि जाय ॥३६७॥
जयापरतें आणिक नाहीं । जयातें इंद्रियें नेणती कहीं । तें, आपणचि, आपुलिया ठायीं । होऊनि ठाके ॥३६८॥

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥२२॥

मग, मेरूपাসोनि थोरें । देह-दुःखाचेनि डोंगरें । दाटिजो पां, परि भारें । चित्त न दटे ॥३६९॥
कां, शस्त्रें वरी तोडिलिया । देह अग्नीमाजीं पडिलिया । चित्त महासुखीं पहुडिलिया । चेवोचि नये ॥३७०॥
ऐसें आपणपां रिगोनि ठाये । मग देहाची वासु न पाहे । आणिकचि सुख होऊनि जाये । म्हणूंनि विसरे ॥३७१॥

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥२३॥
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥२४॥

जया सुखाचिया गोडी । मन-आर्तीची सेचि सोडी । संसाराचिया तोंडीं । गुंतलें जें ॥३७२॥
जें योगाची बरव । संतोषाची राणीव । ज्ञानाची जाणीव । जयालागीं ॥३७३॥
तें अभ्यासिलेनि योगें । सावयव देखावें लागे । देखिलें; तरि आंगें । होईजेल गा ॥३७४॥
तरि तोचि योगु, बापा । एके परी आहे सोपा । जरी पुत्रशोकु संकल्पा । दाखविजे ॥३७५॥
हां, विषयातें निमालिया, आइके । इंद्रिये नेमाचिया धारणी देखे । तरि हियें घालुनि मुके । जीविद्वासी ॥३७६॥
ऐसें वैराग्य हें करी । तरि संकल्पाची सरे वारी । सुखें धृतीचिया धवळारीं । बुद्धी नांदे ॥३७७॥

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥२५॥
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥२६॥

बुद्धी धैर्या होय वसौटा । मनातें अनुभवाचिया वाटा-। हळु हळु करी प्रतिष्ठा । आत्मभुवनीं ॥३७८॥
याही एके परी । प्राप्ती आहे; विचारीं । हें न ठके, तरि सोपारी । आणिक ऐकें ॥३७९॥
आतां नियमुचि हा एकला । जीवें करावा आपुला । जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला-। बाहेरा नोहे ॥३८०॥
जरी येतुलेनि चित्त स्थिरावे । तरि काजा आलें स्वभावें । नाहीं, तरि घालावें । मोकलुनी ॥३८१॥
मग, मोकलिलें जेथ जाईल । तेथूनि नियमुचि घेऊनि येईल । ऐसेनि स्थैर्यचि होईल । सवेंचि यया ॥३८२॥

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥२७॥

पाठीं केतुलेनि एके वेळे । तया स्थैर्याचेनि मेळे । आत्मस्वरूपाजवेळे । येईल सहजें ॥३८३॥
तयातें देखोनि, आंगा घडेल । तेथ अद्वैतीं द्वैत बुडेल । आणि ऐक्य-तेजें उघडेल । त्रैलोक्य हें ॥३८४॥
आकाशीं दिसे दुसरें । तें अभ्र जैं विरे । तैं गगनचि कां भरे । विश्व जैसें ॥३८५॥
तैसें, चित्त लया जाये । आणि चैतन्यचि आघवें होये । ऐसी प्राप्ती सुखोपायें । आहे येणें ॥३८६॥

तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमास्वाद्य त्यजत्यन्यस्पृहां जनः ॥४४॥
(कृष्णा, ह्या अवतारात तू केलेल्या लीला अखिल लोकांना मंगल व कल्याणकारक अशा आहेत, तुझ्या लीला कर्णमधुर असून त्यांचे श्रवण केले असता प्राणिमात्राला दुसरी इच्छाच राहात नाही. ॥४४ ॥)

तुझी क्रीडा नाना खेळ । प्राणियांसी परम मंगळ । कर्णद्वारे वेल्हाळ । निजनिर्मळ सेविती ॥३५१॥
तुझे कीर्तिश्रवणाचे आवडीं । लागली कर्णपीयूषी गोडी । तेथ अमृताची चवी थोडी । होय अर्ध घडी न लागतां ॥३५२॥
ऐशी ऐकतां तुझी कीर्ती । सवासना स्पृहा नासती । ते भक्तु तुज न विसंबती । हृदयीं वाहती सर्वदा ॥३५३॥
त्या तुज प्रत्यक्ष श्रीकृष्णासीं । मज न साहवे वियोगासी । सवे लाविली आम्हांसी । सौजन्येसीं स्वामित्वें ॥३५४॥

शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥४५ ॥
(शय्येवर असताना, आसनावर असताना, तुझ्याबरोबर फिरताना, घरी असताना, स्नान, विहार, भोजन इत्यादी प्रसंगी आम्ही तुझे भक्त तुझी सेवा करीत असू ; तू आमचे सर्वकाल प्रिय करणारा असल्याने तुला सोडणे आम्हांला कसे शक्य आहे ? ॥४५ ॥)

तूं तंव आमुचा स्वामी होसी । मज अर्धासनी बसविसी । मजवेगळे हृषीकेशी । निजगुजासी तुज नाहीं ॥३५५ ॥
अचाट कार्य पडे थोर । तेव्हां मज पुससी विचार । मी सांगे जो जो मंत्र । तो साचार मानिसी ॥३५६ ॥
जेव्हां भोजन करूं रिघसी । माझें ताट ताटेंसीं मांडिसी । जेवितां नाना विनोद करिसी । निजशेष देसी मजलागीं ॥३५७॥
ब्रह्मादिकां न लभे पंक्ती । तो मी जेवीं तुझिया पांतीं । शेषविभागी जी श्रीपती । केलें निश्चितीं त्वां मज ॥३५८ ॥
मातें धरोनियां हातीं । एकला बैससी एकांतीं । ब्रह्मादिकांची विनंती । तुजप्रती मी सांगे ॥३५९॥
कळों नेदितां कोणासी । तुवां केलें रासक्रीडेसी । तें गुह्य सांगोनि मजपाशीं । गोकुळासी धाडिलें ॥३६० ॥
सेजेचे उठवूनि भीमकीसी । मज आपणाजवळ निजविशी । ते निद्रेचिया सुखासी । समाधि कायसी बापुडी ॥३६१॥
ऐशिया तुझे संगतीं । रात्री भोगिल्या नेणों किती । त्या मज सांडोनि श्रीपती । जाणे निश्चिती करितोसी ॥३६२ ॥
वेळु न गमे चक्रपाणी । मज बोलवू धाडिसी रुक्मिणी । सारीपाटु आम्ही दोघी जणीं । एकासनी खेळिजे ॥३६३॥
जेव्हां व्याहाळिये निघसी । मज आपुले रथीं बैसविशी । दोघां गमन एके रथेंसीं । आजि उबगलासी सांघाता ॥३६४ ॥
जळक्रीडा करितां जळीं । करितां गोपिकांसी रांडोळी । तेव्हाही मी तुजजवळी । स्नानकाळी सर्वदा ॥३६५॥
ऐसें सांगों मी किती । तुजवेगळा श्रीपती । नाहीं झालों अहोरातीं । केवीं म्यां अंती सांडावें ॥३६६॥

त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥४६॥
(तुला अर्पण केलेल्या माळा, सुवासिक गंध, वस्त्रे, अलंकार, हे घेऊन आम्ही आमचा शृंगार करीत राहू ; तुला अर्पण केलेल्या अन्नांचा प्रसाद भक्षण करून आम्ही तुझे दास ही दुस्तर माया तरून जाऊ. ॥४६॥)

तुझें गंधशेष आणि माळा । धरितां कपाळी आणि गळां । मी नागवें कळिकाळा । दास गोपाळा पैं तुझा ॥३७२॥
तुझे कांसेचा पिवळा । येऊनि माझे कांसे लागला । तेंचि कामु म्यां जिंतिला । दृढ जाहला निजकांसे ॥३७३॥
तुवां आपुले हृदयींचें पदक । जेव्हां मज दिधलें देख । तेव्हांचि माया जाहली विमुख । दासां सन्मुख न राहे ॥३७४ ॥
मायेसी असतें मुख । तरी हों लाहती सन्मुख । ते मिथ्या गा निःशेख । वृथा लोक भ्रमले पैं ॥३७५॥
तुझें उच्छिष्ट सेवितां देख । लाजोनि जाये समाधिसुख । निडारला निजात्मतोख । शेषे प्रत्यक्ष निजलाभु ॥३७६॥
ऐसा तुझेनि दास्ये सरता जाहला । तुझेनि निजशेषे चर्चिला । तुझी माया मी तरला । जिया धाकु लाविला योगियां ॥३७७॥

वातरशना ये ऋषयः, श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति, शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः ॥४७॥
(केवळ वायू भक्षण करणारे, तप करणारे, व्रतस्थ वृत्तीने राहणारे, नैष्ठिक ब्रह्मचारी, सर्वसंगपरित्याग केलेले, निर्मळ व शांत असे एकांतिक भक्त ब्रह्मस्वरूप अशा तुझ्या वैकुंठाप्रत जातात. ॥४७॥)

मिथ्या मायेच्या धाकासाठीं । योगी रिघाले कपाटीं । जरी सांडिली लंगोटी । तरी पोटी धाकती ॥३७८॥
आसनस्थ होऊनि जाणा । आकळावया प्राणापाना । मूळबंधे आकोचना । दृढ धारणा ते करिती ॥३७९ ॥
अंगुले बारा बारा । जिणावया जी वारा । रात्रंदिवस शरीरा । अभ्यासद्वारा आटिती ॥३८०॥
क्षुधेनें खादली भूक । तृषा तहान प्याली देख । जिणोनियां सुखदुःख । अतिनेटक निर्धारें ॥३८१ ॥
सुबुद्धि धरूनियां हातीं । आकळूनि इंद्रियवृत्ती । वैराग्य करित ख्याती । ऊर्ध्वगती निघाले ॥३८२॥
भेदोनि मणिकर्णिका वोवरी । उसळले जी ब्रह्मरंध्रीं । जिणोनियां ब्रह्मगिरी । निशाणभेरी लाविल्या ॥३८३॥
तेथ शांतीचेनि योगें । विलसत सर्वांगें । संकल्पत्यागवेगें । जाहले अंगें चिद्‌ब्रह्म ॥३८४ ॥
ऐसे योगबळे योगी । माया जिणती अंगोअंगीं । त्याहोनि अतिसुगम मार्गी । आम्हांलागीं त्वां केली ॥३८५॥

वयं त्विह महायोगिन् , भ्रमन्तः कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥४८॥
(परंतु आम्ही मात्र, हे योगेश्वरा, या कर्ममार्गाने भरलेल्या संसारचक्रात भ्रमण करीत असूनही तुझ्या लीलाचरित्र-संकीर्तनानेच (एरवी तरून जाण्यास कठीण असा) हा गाढ-अज्ञानरूप संसार सहज तरून जाऊ. ॥ ४८॥)

भजावें तुझिया निजभक्तां । ऐकावी तुझी कथावार्ता । इतुकेनि तरलों जी सर्वथा । कृष्णनाथा निजमाया ॥३८६॥
आम्हां कर्ममार्गीचिया कर्मठां । तुवां उपकार केला मोठा । तुझ्या कथेचा श्रवणपाठा । मुक्त दारवंठा मोक्षाचा ॥३८७॥
असो मोक्षाची कथा । चाड नाहीं गा सर्वथा । तुझ्या भक्तांसी तुझी कथा । करितां भवव्यथा न बाधीचि ॥३८८॥
तुझे अभेद भक्तीचे कोड । आम्हां संसारुचि गोड । ठेचूनि त्रिगुणांचे तोंड । भक्त प्रचंड भजताति ॥३८९॥

स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते, कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि, यन्नृलोकविडम्बनम् ॥४९॥
(तुझ्या लीला, तुझ्या मुखातून स्रवलेले अमृतबोल, तुझे चालणे, हसणे, पाहणे, विनोद हे सामान्य लोकांसारखे म्हणजे त्यांचेच अनुसरण केल्यासारखे दिसते. परंतु, हे प्रभो, तुझ्या ह्या सर्व लीलांचे स्मरण व संकीर्तन करून (आम्ही सहज संसार तरून जाऊ). ॥४९॥)

तुझ्या चरित्राचे श्रवण । आवडी करितां कीर्तन । त्यांचा भवबंधच्छेदन । बळेंचि जाण तूं करिशी ॥३९० ॥
पुसोनियां संसारभावो । निजपदी देसी ठावो । हा श्रवणकीर्तनलाभ पाहा हो । आम्ही सहजें लाहों निजभक्त ॥३९१॥
स्वभावें कीर्तन करितां । एवढा लाभु होये तत्त्वतां । या तुझिये मुखींच्या कथा गातां । आपणियां देता तूं होशी ॥३९२॥
तुझी गोकुळींची गमनपदें । आवडीं वर्णिती जे आनंदें । त्यांसी खांदी वाऊनि निजबोधे । कीर्तनच्छंदें नाचशी ॥३९३॥
तुवां जे केली लीला । ते आवडी गातां जी गोपाळा । नित्य त्या सेवकांजवळा । अंगें अंगवळा तूं होशी ॥३९४ ॥
तुझें वर्णिती जे हास्यवदन । त्या भक्तांचें तूं करिशी ध्यान । त्यांचेनि बोलें समाधान । स्त्रीशूद्रां जाण तूं देशी ॥३९५॥
तुझे दृष्टीचे दर्शन । दृश्यातीत निरीक्षण । सर्वत्र देखणेपण । कीर्तनीं गान जे गाती ॥३९६॥
त्यांच्या पाउलांपाउलांसी । आपुलें सर्वांग तूं वोवाळिसी । अंग टाकूनि तिष्ठसी । त्यांपाशीं सर्वदा ॥३९७॥
आपुली गुह्य ज्ञानमुद्रा । त्यांसी अर्पिसी तूं ज्ञानीनरेंद्रा । निजबोधे प्रबोधचंद्रा । त्यांच्या निजभद्रा तूं करिशी ॥३९८॥
रासक्रीडादि नाना छंद । अंगनामंगनादि प्रबंध । कीर्ति अतिशयें विशद । भावार्थे शुद्ध जे गाती ॥३९९ ॥
कां ठकूनियां ब्रह्मयासी । गोपाळवत्से तूं जाहलासी । ऐसऐसिया विनोदांसी । हृषीकेशी जे गाती ॥४०० ॥
त्यांसी सर्वांभूतीं निजात्मता । देशी तूं आपुली सत्ता । त्यांच्या बोलांमाजी वर्तता । कृष्णनाथा तूं होशी ॥४०१॥
मनुष्यनाट्याचेनि योगें । जें जें केलें तुवां अंगें । तें गातां ऐकतां अनुरागें । तरले वेगें निजभक्त ॥४०२॥
म्यांचि केली जे जे आळी । ते त्वां पुरविली सर्व काळीं । त्या मज उपेक्षूनि वनमाळी । अंतकाळीं कां जाशी ॥४०३॥