दिवस – ४२. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥२३॥

तो देहसंगें तरी असे । परी चैतन्यासारिखा दिसे । पाहतां परब्रह्माचेनि कसें । चोखाळु भला ॥११५॥
ऐसाही परी कौतुकें । जरी कर्म करी यज्ञादिकें । तरी तियें लया जाती निःशेषें । तयाच्याचि ठायीं ॥११६॥
अकाळींचीं अभ्रें जैशीं । ऊर्मीविण आकाशीं । हारपती; आपैशीं । उदयलीं सांती ॥११७॥
तैशीं विधि-विधानें विहितें । जरी आचरे तो समस्तें । तरी तियें ऐक्यभावें ऐक्यातें । पावतीचि गा ॥११८॥

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२४॥

हें हवन, मी होता । कां, इयें यज्ञां हा भोक्ता । ऐसिया बुद्धिसि नाहीं भिन्नता । म्हणौनियां ॥११९॥
जे इष्टयज्ञ यजावे । तें हविमंत्रादि आघवें । तो देखतसे अविनाशभावें । आत्मबुद्धि ॥१२०॥
म्हणौनि, ब्रह्म तेंचि कर्म । ऐसें बोधा आलें जया सम । तया “कर्तव्य तें नैष्कर्म्य’ । धनुर्धरा ॥१२१॥
आतां अविवेक कुमारत्वा मुकले । जयां विरक्तीचें पाणिग्रहण जाहलें । मग उपासन जिहीं आणिलें । योगाग्नीचें ॥१२२॥

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥२५॥

जे यजनशील अहर्निशीं । जिहीं अविद्या हविली मनेंसीं । गुरुवाक्य हुताशीं । हवन केलें ॥१२३॥
तिहीं योगाग्निकीं यजिजे । तो दैवयज्ञु म्हणिजे । जेणें आत्मसुख कामिजे । पांडुकुमरा ॥१२४॥
दैवास्तव देहाचें पाळण । जो चिंतीना देहभरण । तो महायोगी जाण । दैवयोगें ॥१२५॥
आतां अवधारीं, सांगेन आणिक । जे ब्रह्माग्नी साग्निक । तयातें यज्ञेंचि यज्ञु देख । उपासिती ॥१२६॥

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥२६॥

एक संयमाग्निहोत्री । ते युक्तित्रयाच्या मंत्रीं । यजन करिती पवित्रीं । इंद्रियद्रव्यीं ॥१२७॥
एकां वैराग्य-रवि निवळे । तंव संयती विहार केले । तेथ अपावृत जाहले । इंद्रियानळ ॥१२८॥
तिहीं विरक्तीची ज्वाळा घेतली । तंव विकारांची इंधनें पळिपलीं । तेथ आशाधूमें सांडिलीं । पांचही कुंडें ॥१२९॥
मग वाक्यविधीचिया निरवडी । विषय आहुती उदंडीं । हवन केलें कुंडीं । इंद्रियाग्नीच्या ॥१३०॥

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥२७॥

एकीं ययापरी पार्था । दोषु झाळिला सर्वथा । आणिकीं हृदयारणीं मंथा । विवेकु केला ॥१३१॥
तो उपशमें निहटिला । धैर्यभारें दाटिला । गुरुवाक्यें काढिला । बळकटपणें ॥१३२॥
ऐसें समरसें मंथन केलें । तेथ झडकरी काजा आलें । जें, उज्जजीवन जाहलें । ज्ञानाग्नीचें ॥१३३॥
पहिला ऋद्धिसिद्धीचा संभ्रमु । तो निवतौनि गेला धूमु । मग प्रगटला सूक्ष्म । विस्फुलिंगु ॥१३४॥
तया मनाचें मोकळें । तेंचि पेटवण घातलें । जें यम-नियमीं हळुवारलें । आयतें होतें ॥१३५॥
तेणें सादुकपणें ज्वाळा समृद्धा । मग वासनांतरांचिया समिधा । स्नेहेंसीं नानाविधा । जाळिलिया ॥१३६॥
तेथ सोऽहंमंत्रें दीक्षितीं । इंद्रियकर्मांच्या आहुती । तियें ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं । दिधलिया ॥१३७॥
पाठीं प्राणक्रियेचिये स्रुवेनिशीं । पूर्णाहुती पडली हुताशीं । तेथ अवभृथ समरसीं । सहजें जाहलें ॥१३८॥
मग आत्मबोधीचें सुख । जें संयमाग्नीचें हुतशेष । तोचि पुरोडाशु देख । घेतला तिहीं ॥१३९॥
एक ऐशिया इहीं यजनीं । मुक्त ते जाहले त्रिभुवनीं । या यज्ञक्रिया तरी आनानी । परि प्राप्य तें एक ॥१४०॥

एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च यः । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः॥५५॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः॥
(याप्रमाणे अग्नी, सूर्य, नदी, अतिथी आणि हृदय या ठिकाणी जो परमात्म्याचे पूजन करतो तो लवकरच (भवबंधातून) मुक्त होतो.॥५५॥)

हे पूजा नव्हे एकदेशी । बहुत स्थानें ये पूजेसी । त्यांत शीघ्रतर जें प्राप्तीसी । तें मी तुजपासी सांगेन राया ॥४७॥
येणेंचि विधानें यथाकाळीं । साङ्ग पूजा कीजे ‘जळी’ । अथवा ‘सूर्यमंडळीं । पूजा सोज्ज्वळी हरिध्याने कीजे ॥४८॥
‘अग्नीच्या’ ठायीं होय दीप्ति । पूजा कीजे कमळापति । अवघ्यापरीस शीघ्रप्राप्ति । पूजावा ‘अतिथि’ भगवद्भावें ॥४९॥
आलिया वैश्वदेवाचे अंतीं । तो भलता हो भलते याती । त्यासी जे भगवद्भावें पूजिती । त्यांचे घरा पूर्ण प्राप्ति वोरसोनि ये ॥८५०॥
पूर्वी अनोळखु निश्चितीं । आलिया वैश्वदेवाचे अंतीं । त्यातें ब्रह्मभावें जे पूजिती । त्यांसी भुक्तिमुक्ती आंदणी ॥५१॥
त्या वैश्वदेवाचे अंती जाण । निजभाग्ये आलिया शुद्ध ब्राह्मण । तया श्रद्धेनें पूजितां आपण । ते घरी नारायण स्वानंदें वसे ॥५२॥
राया वैश्वदेवाचे अंतीं । अतिथीसवें ये भुक्तिमुक्ति । विमुख जाहल्या त्या लाभा नाडती । पूजकां सुखप्राप्ति परमानंदें ॥५३॥
अतिथीच्या ठायीं मूर्तिध्यान । सर्वथा करणे न लगे जाण । तो स्वरूपें स्वयें नारायण । पूजितां संपूर्ण सर्वार्थसिद्धि ॥५४॥
एवं अतिथीसी जें अर्पे । तें भगवंतमुखीं समर्पे । यालागीं अतिसाक्षेपें । अतिथि ब्रह्मरूपें पूजिजे सदा ॥५५॥
जें जें बोलिलें पूजास्थान । तेथें निजश्रद्धाचि प्रमाण । श्रद्धेवेगळे राया जाण । प्राप्ति संपूर्ण कदा न लभे ॥५६॥
निजश्रद्धेचें ‘हृदय’ स्थान । ते हृदयीं विध्युक्त पूजन । करितां श्रद्धेने आपण । प्राप्ति संपूर्ण उद्‌बोधे स्वयें ॥५७॥
येऱ्हवीं तरी आपुल्या देहीं । चाळक ईश्वरु आहे हृदयीं । श्रद्धेनें भजतां त्याचे ठायीं । निजप्राप्ति पाहीं सहजें लाभे ॥५८॥
जे जे आपण सेविजे । तें तें भगवन्मुखीं भाविजे । येणे निजभजनें पाविजे । जाण सहजें परमात्मा ॥५९॥
सांडोनि देहींची अहंता । सकळ भोग ईश्वर भोक्ता । ऐसी दृढ भावना भावितां । पाविजे परमार्था अपरोक्षसिद्धी ॥८६०॥
देह जड मूढ अचेतन । सकळ भोगभोक्ता ईश्वर पूर्ण । तेथ वाढवूनि देहाभिमान । भोगिती अज्ञान अनेक दुःखें ॥६१॥
ते सांडूनि देहअहंता । हृदयस्था शरण जातां । पाविजे पूर्ण परमार्था । जाण तत्त्वतां नृपवर्या ॥६२॥
निःशेष सांडिजे मीपण । याचि नांव हृदयस्था शरण । तूं सहजें परब्रह्म परिपूर्ण । मिथ्या देहाभिमान धरूं नको ॥६३॥
राया येणेंचि कर्मे जाण । तुटे कर्माचें कर्मबंधन । पाविजे पूर्ण समाधान । तें हे मुख्य लक्षण नृपनाथा ॥६४॥
आगमोक्त निजभजन । कर्मयोगाचे मुख्य लक्षण । ऐकतां राजा समाधान । परमानंदें पूर्ण निवाला ॥६५॥