दिवस – ४४. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥३४॥

तें ज्ञान पें गा बरवें । जरी मनीं आथि आणावें । तरी संतां या भजावें । सर्वस्वेंसीं ॥१६५॥
जे ज्ञानाचा कुरुठा । तेथ सेवा हा द्वारवंठा । तो स्वाधीन करी, सुभटा । वोळगोनी ॥१६६॥
तरी तनुमनुजीवें । चरणांसी लागावें । आणि अगर्वता करावें । दास्य सकळ ॥१६७॥
मग, अपेक्षित जें आपुलें । तेंही सांगती; पुसिलें । जेणें अंतःकरण बोधलें । संकल्पा न ये ॥१६८॥

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥३५॥

जयाचेनि वाक्य उजिवडें । जाहलें चित्त निधडें । ब्रह्माचेनि पाडें । निःशंकु होय ॥१६९॥
तें वेळीं आपणपेयां सहितें । इयें अशेषेंही भूतें । माझ्या स्वरूपीं अखंडितें । देखसी तूं ॥१७०॥
ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल । तैं मोहांधकारु जाईल । जैं श्रीगुरुकृपा होईल । पार्था गा ॥१७१॥

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥३६॥

जरी कल्मषांचा आगरु । तूं भ्रांतीचा सागरु । व्यामोहाचा डोंगरु । होऊनि अससी ॥१७२॥
तऱ्ही ज्ञानशक्तीचेनि पाडें । हें आघवेंचि गा थोकडें । ऐसें सामर्थ्य असे चोखडें । ज्ञानीं इये ॥१७३॥
देखें, विश्वभ्रमाऐसा । जो अमूर्ताचा कडवसा । तो जयाचिया प्रकाशा । पुरेचिना ॥१७४॥
तया कायसे हे मनोमळु । हें बोलतांांचि, अति किडाळु । नाहीं येणें पाडें ढिसाळु । दुजें जगीं ॥१७५॥

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥३७॥

सांगें, भुवनत्रयाची काजळी । जे गगनामाजि उधवली । तिये प्रळयींचे वाहुटुळी । काय अभ्र नुरे? ॥१७६॥
कीं पवनाचेनि कोपें । पाणियेंचि जो पलिपे । तो प्रळयानळु दडपे । तृणें काष्ठें काई? ॥१७७॥

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥३८॥

म्हणौनि, असो हें न घडे । तें विचारितांचि असंगडें । पुढती ज्ञानाचेनि पाडें । पवित्र न दिसे ॥१७८॥
एथ ज्ञान हें उत्तम होये । आणिकही एक, तैसें कैं आहे? । जैसें चैतन्य कां नोहे । दुसरें गा ॥१७९॥
या महातेजाचेनि कसें । जरी चोखाळु प्रतिबिंब दिसे । कां, गिंवसिलें गिंवसे । आकाश हें! ॥१८०॥
नातरी, पृथ्वीचेनि पाडें । कांटाळें जरी जोडे । तरी उपमा ज्ञानीं घडे । पांडुकुमरा ॥१८१॥
म्हणौनि, बहुतीं परी पाहतां । पुढतपुढती निर्धरितां । हें ज्ञानाची पवित्रता । ज्ञानींचि आथि ॥१८२॥
जैसी अमृताची चवी निवडिजे । तरी अमृताचिसारिखी म्हणिजे । तैसें ज्ञान हें उपमिजे । ज्ञानेसींचि ॥१८३॥
आतां यावरी जें बोलणें । तें वायाची वेळु फेडणें । तंव “साचचि हें’ पार्थ म्हणे । जें “बोलत असां’ ॥१८४॥
परी तेंचि ज्ञान केवीं जाणावें? । ऐसें अर्जुनें जंव पुसावें । तंव, तें मनोगत देवें । जाणितलें ॥१८५॥
मग म्हणतसे “किरीटी । आतां चित्त देई इये गोठी । सांगेन ज्ञानाचिये भेटी । उपावो तुज’ ॥१८६॥

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥४॥
(अर्थ – ज्याचे शरीराचे ठिकाणी हा त्रिभुवनाचा सर्व पसारा साठविलेला आहे, ज्याच्या इंद्रियांच्या योगाने देहधारी प्राण्याचे ज्ञानेंद्रिय-कर्मेंद्रियादी व्यवहार चालतात, ज्याच्या स्वरूपापासून जीवांना ज्ञानप्राप्ती होते, ज्याच्या श्वासापासून शारीरिक बल, तेज आणि कर्मप्रवणता (प्राण्यांना) मिळते, सत्त्व, रज व तम यांनी जो ब्रह्मांडाची उत्पत्ती, रक्षण व नाश करतो, तोच आदिकारण, आदिदेव पुरुष जाण. ॥४॥)

त्रैलोक्य वसे जें कांहीं । तेंचि शरीर त्याचे पाहीं । ज्याचेनि योगें देहीं । ठायींच्या ठायीं वर्तती ॥४९॥
ब्रह्मादिक जे तनुधारी । त्यांच्या ज्ञानकर्मेद्रियांची थोरी । ज्याचेनि इंद्रियेंकरीं । निजव्यापारी वर्तती ॥५०॥
जो जगाचे नयनांचा नयन । जो जगाच्या घ्राणांचे घ्राण । जो जगाच्या श्रवणांचे श्रवण । रसनेची जाण रसना जो कां ॥५१॥
जो जगाच्या हातांचे हात । ज्याचे पाय जगाच्या पायांत । जो वाचेची वाचा निश्चित । एवं उभय इंद्रियांआंत इंद्रियें ज्याची ॥५२॥
जीवाच्या ठायीं जे कां ज्ञान । तेंही त्याचेनि ज्ञाने जाण । त्यासी ज्ञानदाता नाहीं आन । स्वयें ज्ञानघन स्वभावतांचि ॥५३॥
ज्याचेनि प्राणे जाण । जगाचा चळे प्राण । बळ तेज क्रियाचरण । जगासी संपूर्ण ज्याचेनि ॥५४॥
रजतमसत्त्वादिगुणयुक्त । उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त । मूळी आदिकर्ता भगवंत । जाण तो निश्चित ‘पुरुषावतार’ ॥५५॥
सत्त्वादि त्रिगुणावस्था । उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता । तेही गुणावतारकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥५६॥

आदावभूच्छतधृती रजसाऽस्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्युद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥५॥
(अर्थ – प्रथम या आदिपुरुषापासून विश्वाच्या उत्पत्तीच्या वेळी रजोगुणाच्या साह्याने ब्रह्मदेव निर्माण झाला, उत्पन्न झालेल्या विश्वाच्या (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य या द्विजांच्या व त्यांच्या धर्माच्या) रक्षणाकरिता सत्त्वगुणापासून यज्ञफलदाता असा विष्णू निर्माण झाला, नंतर संहाराकरिता तमोगुणापासून रुद्र झाला. याप्रमाणे प्रजेचे उत्पत्ती, स्थिती व लय हे सतत चालले आहेत. ॥५॥)

तोचि आदिकल्पी उत्पत्ती । रजोगुणें राजसा शक्तीं । स्वयें झाला शतधृती । ‘ब्रह्मा’ म्हणती जयातें ॥५७॥
एवं ब्रह्मरूपें उत्पत्ति । सृजिता झाला राजसा शक्तीं । तेथे प्रतिपाळावया स्वधर्मस्थिति । सत्त्वगुणें निश्चितीं ‘श्रीविष्णु’ जाहला ॥५८॥
तो द्विजधर्मप्रतिपाळणु । यज्ञभोक्ता श्रीविष्णु । देखतां धर्माचा अवगुणु । अवतरे नारायणु नानावतारीं ॥५९॥
तोचि ये सृष्टीचे प्रांतीं । तमोगुणें तामसा शक्तीं । स्वयें जाहला ‘रुद्रमूर्ति’। सकळ कल्पांती निर्दाळितु ॥६०॥
जो शेताची पेरणी करी । तोचि राखे देखे सोकरी । तोचि वाळलियावरी । संवगणी करी सर्वांची ॥६१॥
तेवीं उत्पत्तिकाळी तोचि ब्रह्मा । स्थितिकाळी तोचि विष्णुनामा । प्रळयकाळीही रुद्रप्रमा । ये पुरुषोत्तमा तेचि नामें ॥६२॥
यालागीं तो आदिकर्ता । श्रुतिशास्त्रीं दृढ वार्ता । दक्षकश्यपादिकां कर्तव्यता । त्यांसी समर्थता याचेनि ॥६३॥
यापरी विचारितां । हाचि एक सकळ कर्ता । यावांचून कर्तव्यता । अणुमात्रता नव्हे आना ॥६४॥
जो सृष्टीपूर्वी स्वयंभ असे । जेणें उत्पत्तिस्थितिप्रळयो भासे । तोचि आदिकर्ता अनायासें । तोचि निजांशें पुरुषावतारु ॥६५॥

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नरऋषिप्रवरः प्रशान्तः । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‌घ्रि: ॥६॥
(अर्थ – धर्मऋषीपासून दक्षप्रजापतीची कन्या मूर्ती हिच्या ठिकाणी ऋषिश्रेष्ठ, अत्यंत शांत असे नर व नारायण ह्या दोन स्वरूपांनी प्रत्यक्ष भगवानांनीच अवतार घेतले. त्यांनी कर्माचे निर्हरण व आत्मस्वरूपाचे ज्ञान असा नैष्कर्म्यलक्षण धर्म सांगून त्याप्रमाणे आचरणातही आणला. अद्यापि त्यांचे तपाचरण चालू असून नारदादी ऋषी त्यांच्या चरणकमलांची सेवा करीत राहिले आहेत. ॥६॥)

जो अजन्मा नित्य त्रिभुवनीं । जो न जन्मोनि जन्मला योनीं । तेणें धर्माची धर्मपत्नी । केली जननी दक्षकन्या ‘मूर्ती’ ॥६७॥
ते मूर्तिमातेच्या उदरीं । नर-नारायण अवतारी । एकचि दोरूपेंकरीं । धर्माच्या घरी अवतरले ॥६८॥
तेणें नारदादिकांसी जाण । निरूपिलें नैष्कर्म्यलक्षण । स्वयें आचरला आपण । तें कथन ऐक राया ॥६९॥
‘नारायण’ म्हणसी कोणे देशी । तो बदरिकाश्रमी आश्रमवासी । नारद सनकादिक ऋषि । अद्यापि त्यापासी सेवेसी असती ॥७०॥
त्यासी स्वस्वरूपाचे लक्ष । सहजीं असे प्रत्यक्ष । ते स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष । अलक्ष्याचे लक्ष्य प्रबोधी स्वयें ॥७१॥
तया स्वरूपाचा निजबोध । स्वयें पावावया विशद । अद्यापवरी ऋषिवृंद । नित्य संवाद करिताति त्यासीं ॥७२॥
जे स्वरूप लक्षेना जनीं । तें विशद करूनि दे वचनीं । तेंचि अनुग्रहेंकरूनी । अनुभवा आणी तत्काळ ॥७३॥
ज्ञाते बहुसाल ऋषीश्वर । त्यांमाजी नारायण अवतार । तेथ वर्तलें जें चरित्र । अतिविचित्र ऐक राया ॥७४ ॥

इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाऽप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥७॥
(अर्थ – (आपल्या तपाचरणाने) हे नरनारायण स्वर्गाचे राज्य बळकावतील अशी इंद्राला शंका येऊन त्याने सपरिवार मदनाला पाठविले. त्या ऋषींचा महिमा न ओळखता तो मदन अप्सरा, वसंत व सुगंधी वायू यांसह बदरिकाश्रमी गेला. स्त्रियांच्या कामोद्दीपक नेत्रकटाक्षादी मन्मथबाणांनी त्याने ऋषींचे चित्त वेधण्याचा प्रयत्न केला.॥७॥)

ऐसा नारायणाचा प्रताप । देखोनि निष्ठा दृढ तप । तेणें इंद्रासी आला कंप । म्हणे ‘स्वर्ग निष्पाप घेईल माझा’ ॥७५॥
त्याचे तप देखोनि परम । म्हणे गेलें गेलें स्वर्गधाम । इंद्रे कोपें प्रेरिला काम । अप्सरासंभ्रमसमवेत ॥७६॥
कामसमवेत अप्सरा । सवें वसंतही दुसरा । क्रोधु अवघियां पुढारा । जो तापसांतें पुरा नागवी सदा ॥७७॥
तीर्थोतीर्थीच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे अंतःकरणा । कोपु येतांच जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥७८॥
क्रोधु तापसांचा उघड वैरी । तापसां नागवी नानापरी । तोही नारायणावरी । अवघ्यां अग्री चालिला ॥७९॥
ऐशी मिळोनि बिरुदायितें । आली बदरिकाश्रमा समस्ते । नारायणु तप करी जेथें । उठावली तेथें अतिआक्रमेंसीं ॥८०॥
वसंतें शृंगारिलें वन । कोकिळा कलरवे गायन । सुगंध शीतळ झुळके पवन । पराग संपूर्ण वरुषती सुमनें ॥८१॥
तेथ भ्रमरांचे झणत्कार । कामिनीगायन कामाकार । हावभाव कटाक्षविकार । कामसंचार चेतविती ॥८२॥
नव्हेचि कामिनीकामबाधा । पराक्रम न चलेचि क्रोधा । तोही सांडोनियां बिरुदा । परतला नुसधा म्लानवदनें ॥८३॥
मग मदने मांडूनियां ठाण । विंधी कामिनीकटाक्षबाण । तेणें घायें नारायण । अणुप्रमाण न डंडळेचि ॥८४॥
शस्त्रे तोडितां आकाशासी । आकाश स्वयें सावकाशी । तेवीं कामें छळितां नारायणासी । तो निजसंतोषी निर्द्वंद्व ॥८५॥
आग्या निजतेजसत्ता । अग्नितेज प्राशुं जातां । तोंड जळे चवी चाखितां । तेवीं कामिनीकामता नारायणदृष्टीं ॥८६॥
नेणतां नारायणमहिमे । धांवोनि घाला घातला कामें । तेव्हां अवघींच पराक्रमें । स्वनिंद्य धर्मे लाजलीं ॥८७॥
तेथ अवघीं झाली पराङ्मुखें । पाठमोरी निघाली अधोमुखें । तेव्हां त्यांची गति निःशेखें । नारायण देखे खंुटिली॥८८॥
इंद्रियनियंता नारायण । नेणोनि छळू गेली आपण । त्यापुढोनि पुनरागमन । सर्वथा जाण करवेना ॥८९॥
मागें न निघवे निश्चितें । ऐसें जाणोनि समस्तें । थोर गजबजिलीं तेथें । भयचकितें व्याकुळे ॥९०॥
जाणोनि नारायणप्रताप । आतां कोपून देईल शाप । येणें धाकें म्लानरूप । अतिसकंप भयभीतें ॥९१॥
ऐशी देखोनि त्यांची स्थिति । कृपेनें तुष्टला कृपामूर्ति । अणुमात्र कोपु नये चित्तीं । अभिनव शांति नारायणाची ॥९२॥