दिवस – ४६. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

अर्जुन उवाच

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥१॥

मग पार्थु श्रीकृष्णाते म्हणे । हां हो, हे कैसे तुमचे बोलणे! । एक होय; तरी, अंतःकरणे । विचारूं ये ॥१॥
मागा सकळ कर्मांचा संन्यासु । तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु । तरी कर्मयोगीं केवी अतिरसु । पोखीतसां पुढती? ॥२॥
ऐसे द्व्यर्थ हे बोलतां । आम्हा नेणतयांच्या चित्ता । आपुलिये चाडें, श्रीअनंता । उमजु नोहे ॥३॥
ऐकें, एक-साराते बोधिजे । तरी एकनिष्ठचि बोलिजे । हे आणिकीं काय सांगिजे । तुम्हांप्रति? ॥४॥
तरी याचिलागी तुमते । म्या राउळासि विनविले होते । जे- “हा परमार्थु ध्वनितें । न बोलावा’ ॥५॥
परी मागील असो, देवा । आतां प्रस्तुती उकलु देखावा । सांगें, दोहीमाजि बरवा । मार्ग कवणु ॥६॥
जो परिणामींचा निर्वाळा । अचुंबितु ये फळा । आणि अनुष्ठितां, प्रांजळा । सावियाचि ॥७॥
जैसे निद्रेचे सुख न मोडे । आणि मार्गू तरी बहुसाल सांडे । तैसे सुखासना सांगडे । सोहपे होय ॥८॥
येणे अर्जुनाचेनि बोले । देवो मनीं रिझले । मग, “होईल; ऐकें’ म्हणितले । संतोषोनियां ॥९॥
देखा, कामधेनु ऐसी माये । सदैवा जया होये । तो चंद्रुही परी लाहे । खेळावया ॥१०॥
पाहे पां, श्रीशंभूची प्रसन्नता । तया उपमन्युचिया आर्ता । काय, क्षीराब्धि दूधभाता । देइजेचिना? ॥११॥
तैसा औदार्याचा कुरुठा । श्रीकृष्णु आपु जाहलिया सुभटा । कां सर्व सुखांचा वसौटा । तोचि नोहावा? ॥१२॥
एथ चमत्कारू कायसा? । गोसावी श्रीलक्ष्मीकांताऐसा । आतां आपुलिया सवेसा । मागावा कीं! ॥१३॥
म्हणौनि अर्जुने म्हणितले । तें हांसोनि येरे दिधले । तेंचि सांगेन; बोलिले । काय, कृष्णे ॥१४॥

श्रीभगवानुवाच

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥२॥

तो म्हणे गा कुंतीसुता । हे संन्यासयोगु विचारितां । मोक्षकरू तत्त्वता । दोनीही होती ॥१५॥
तरी जाणानेणां सकळां । हा कर्मयोगु कीर प्रांजळा । जैसी नाव स्त्रियां बाळां । तोयतरणी ॥१६॥
तैसे सारासार पाहिजे । तरी सोहपा हाचि देखिजे । येणे संन्यासफळ लाहिजे । अनायासें ॥१७॥
आतां, याचिलागी सांगेन । तुज, संन्यासियाचे चिन्ह । मग सहजें हे अभिन्न । जाणसी तूं ॥१८॥

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥३॥

तरी, गेलियाची से न करी । न पवतां, चाड न धरी । जो सुनिश्चळु अंतरीं । मेरु जैसा ॥१९॥
आणि “मी-माझे’ ऐसी आठवण । विसरले जयाचे अंतःकरण । पार्था, तो संन्यासी जाण । निरंतर ॥२०॥
जो मने ऐसा जाहला । संगी तोचि सांडिला । म्हणौनि, सुखें सुख पावला । अखंडित ॥२१॥
आतां गृहादिक आघवे । तें कांही नलगे त्याजावे । जे, घेतें जाहले स्वभावें । नि:संगु, म्हणौनि ॥२२॥
देखें, अग्नि विझोनि जाये । मग जे राखोंडी केवळु होये । तैं ते कापूसें गिवसुं ये । जयापरी ॥२३॥
तैसा, असतेनि उपाधी । नाकळिजे तो कर्मबंधी । जयाचिये बुद्धी । संकल्पु नाहीं ॥२४॥
म्हणौनि कल्पना जै सांडे । तैचि गा संन्यासु घडे । इयें कारणें दोनी सांगडे । संन्यास; योगु ॥२५॥

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥१०॥
(अर्थ – स्वर्गसुखाचा मोह टाकून सर्वोत्कृष्ट असे तुझे स्थान प्राप्त करून घेण्याचा जे साधक प्रयत्न करतात त्यांच्या मार्गामध्ये देवांकडून अनेक अडथळे आणले जातात परंतु सकाम बुद्धीने यज्ञामध्ये हवन करून जे देवादिकांना त्यांचा भाग अर्पण करतात त्यांना देव त्रास देत नाहीत. तू भक्तरक्षक असल्याने, विघ्नांचे मस्तकावर पाय देऊन तुझ्या उपासकाचे तू रक्षण करतोस. ॥१०॥)

तापसां बहु विघ्नअपावो । आम्ही करावा अंतरावो । हा आमुचा निजस्वभावो । नव्हे नवलावो नारायणा ॥४८॥
हृदयींचा गुप्त करोनि काम । बाह्य जप-तप-भक्तिसंभ्रम । ऐसे जे का शठ परम । विघ्नांचा आक्रम त्यांवरी चाले ॥४९॥
ते आमची विघ्नस्थिति । न चले तुझिया भक्तांप्रती । तूं रक्षिता भक्तपति । तेथें विघ्नांची गति पराङ्मुख सदा ॥१५०॥
माझिया निजभक्तांसी । विघ्नें कैंची म्हणसी त्यांसी । ऐक त्याही अभिप्रायासी । सांगेन तुजपासीं देवाधिदेवा ॥५१॥
पावावया निजपदातें । लाता हाणून स्वर्गभोगातें । जे नित्य निष्काम भजती तूंतें । नाना विघ्नें त्यांतें सुरवर रचिती ॥५२॥
‘उलंघूनियां आमुतें । हे पावती अच्युतपदातें’ । यालागी सुरवर त्यातें । अतिविघ्नांतें प्रेरिती ॥५३॥
बळी नेदूनि आम्हांसी । हे जाऊ पाहती पूर्णपदासी । येणें क्षोमें इंद्रादिक त्यांपासीं । नाना विघ्नांसी मोकलिती ॥५४॥
या लागी त्यांच्या भजनापासीं । विघ्ने छळू धांवतीं आपैसीं । विघ्नीं अभिभव नव्हे त्यांसी। तूं हृषीकेशी रक्षिता ॥५५॥
सांडूनि सकाम कल्पना । जे रतले तुझ्या चरणा । त्यांस आठही प्रहर जाणा । तूं नारायणा रक्षिसी ॥५६॥
भक्त विघ्नीं होती कासाविसी । धांव धांव म्हणती हृषीकेशी। तेव्हां तूं धांवण्या धावसी । निष्ठुर नव्हसी नारायणा ॥५७॥
विघ्न न येतां भक्तांपासीं । आधीच भक्तसंरक्षणासी । तूं भक्तांचे चौंपासीं । अहर्निशीं संरक्षिता ॥५८॥
विघ्न छळू धांवे सकोप । तंव विघ्नीं प्रगटे तुझें स्वरूप । यालागी भक्तांसी अल्प । विघ्नप्रताप बाधूं न शके ॥५९॥
कामें छळावें हरिभक्तांसी । तंव हरि कामाचा हृदयवासी । तेव्हां विघ्नचि निर्विघ्न त्यांसी । भय भक्तांसी स्वप्नीं नाहीं ॥१६०॥
विघ्न उपजवी विरोधु । तंव विरोधा सबाह्य गोविंदु । मग विरोध तोचि महाबोधु । स्वानंदकंदु निजभक्तां ॥६१॥
ज्यासी तुझ्या चरणीं भावार्थु । त्यासी विघ्नीं प्रगटे परमार्थु । ऐसा भावबळें तूं समर्थु । साह्य सततु निजभक्तां ॥६२॥
यापरी समर्थ तूं संरक्षिता । ते जिणोनि विघ्नां समस्तां । पाय देऊनि इंद्रपदमाथां । पावती परमार्था तुझिया कृपें ॥६३॥
देवो संरक्षिता ज्यासी । विघ्ने छळू धांवती त्यासी । मा सकामाची गती कायसी । विदेहा म्हणसी तें ऐक ॥६४॥
विषयकाम धरोनि मनीं । इंद्रादि देवां बळिपूजनीं । जे भजले यागयजनीं । देव त्यांलागोनी न करिती विघ्न ॥६५॥
इंद्र याज्ञिकांचा राजा । सकाम याज्ञिक देवांच्या प्रजा । यज्ञभाग अर्पिती वोजा । पावल्या बळिपूजा न करिती विघ्न ॥६६॥
म्हणसी कामादिक विटंबिती । ते निष्काम कदा नातळती । सहज कामा वश असती । सदा कर्मे करिती सकाम ॥६७॥
जे मज कामासी वश होती । ते तप वेंचोनि भोग भोगिती । जे आतुडले क्रोधाच्या हातीं । ते वृथा नागवती तपासी ॥६८ ॥

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैश्न्यानस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥११॥
(अर्थ – कित्येक तपस्वी (तुझे भक्त नसलेले) भूक, तहान, ऊन, पाऊस, थंडी, वारा वगैरे सहन करून जिह्वा व विषयवासनांचा प्रचंड सागर तरून जातात परंतु क्रोधरूपी गायीच्या पावलाच्या ठशात साठलेल्या अल्प पाण्यात बुडून जाऊन, एवढी मोठी केलेली दुर्धर तपश्चर्या फुकट घालवितात. (तुझे एकांतिक भक्त क्रोधाला बळी पडत नाहीत.)॥११॥)

प्राणायामें प्राणापानी । निजप्राणातें आकळोनी । वात वर्ष शीत उष्ण साहोनी । जे अनुष्ठानी गुंतले ॥६९॥
क्षुधे तृषेतें नेमूनी । जिव्हा शिश्न आकळोनी । मज कामातें जिंतिले मानूनी । निष्कामाभिमानी उन्मत्त ॥१७०॥
अल्प अपमानाहातीं । जे क्रोधासी वश होती । ते शाप देऊनि तपसंपत्ती । व्यर्थ नागविती निजनिष्ठा ॥७१॥
सकामाच्या अनुष्ठाना । मज कामसंगें स्रक्चंदना । भोग भोगिती स्वर्गांगना । अमृतपाना प्राशिती ॥७२॥
त्या मज कामातें उपेक्षिती । आणि क्रोधासी वश होती । ते निजतपा नागवती । शापदीप्ति अनुवादें ॥७३॥
जे अपार सागर तरती । ते गोष्पदोदकी बुडती । तेवीं मज कामातें जिणोनि जाती । तेही नागविजेति निजक्रोधे ॥७४॥
मज कामाची अपूर्ण कामवृत्ति । तेचि क्रोधाची दृढ स्थिति । काम क्रोध अभक्तां बाधिती । हरिभक्तांप्रती तें न चले ॥७५॥
तुझ्या भक्तांप्रती जाण । न चले कामक्रोधादि बंधन । तो तूं भक्तपति नारायण । तुज आमुचें कामपण केवीं बाधी ॥७६॥
नेणतां तुझा महिमा । आम्ही करूं आलों निजधर्मा । तुजपासीं नित्य निजक्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा ॥७७॥

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुतदर्शनाः । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः ॥१२॥
(अर्थ – याप्रमाणे मदनादिक बोलत असताना, भगवान नारायणाने आपल्या योगसामर्थ्याने, वस्त्रप्रावरणे व अलंकार यांनी सुशोभित व स्वत: नारायणाच्या सेवेत रममाण असलेल्या अनेक सौंदर्यसंपन्न ललना निर्माण केल्या. ॥१२॥)

अपकाऱ्या उपकार करिती । या नांव ‘निर्विकार निजशांति’ । तेचि शांतीची परिपाकस्थिति । विघ्नकर्त्याप्रती हरि दावी ॥७८॥
सांगोनियां आपुली स्थिती । कामादिक स्तुति करिती । तंव परमाश्चर्य देखती । स्त्रिया अत्यद्भुती अकस्मात ॥७९ ॥
स्वरूप वैभव अळंकार । श्रियेहूनियां सुंदर । सेवेलागी अतितत्पर । सदा सादर सावधानें ॥१८०॥
नवल लाघव नारायणा । कैसें यां दाखविलें विंदाना । त्या स्त्रियांखाली स्वर्गांगना । दिवा खद्योत जाणा तैशा दिसती ॥८१॥

ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः ॥१३॥
(अर्थ – साक्षात लक्ष्मीप्रमाणे दिव्य ललना पाहून त्यांच्या अलौकिक रूपाने मदनादिक देवसेवकांचा मद उतरला व त्यांच्या अंगाच्या सुगंधाने ते मोहूनही गेले. ॥१३ ॥)

या स्त्रिया देखोनि दिठीं । कामु मूर्च्छित पडिला सृष्टीं । वसंत घटघटां लाळ घोंटी । क्रोधाची दृष्टी तटस्थ ठेली ॥८२॥
भ्रमर विसरले झणत्कार । कोकिळा विसरल्या पंचम स्वर । प्राण विसरला संचार । देवानुचर भुलले ॥८३॥
देखोनि त्यांचिया स्वरूपासी । अप्सरा दिसती जैशा दासी । अत्यंत लज्जा झाली त्यांसी । काळिमेसी उतरल्या ॥८४॥
त्यांचे अंगींचा सुगंध वातु । तेणें भुलला वसंतु । मलयानिल झाला भ्रांतु । त्यांचा अंगवातु लागतां ॥८५॥
नारायणाची विद्या कैसी। जे भुलवू आले आपणासी । भुली पाडिली तयांसी । योगमायेसी दावूनि ॥८६॥
सुंदरत्वें रंभा तिलोत्तमा । जिया मंदरमथनी जिंतिलिया रमा । रमेहूनियां उत्तमा । उत्तमोत्तमा अतिरूपें ॥८७॥

तानाह देवदेवेशः प्रणतान्प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥१४॥
(अर्थ – देवदेवाधिपती भगवान नारायण किंचित हसल्यासारखे करून म्हणाले, ‘हे देवसेवकहो! तुम्हांला अनुरूप वाटेल व स्वर्गाला भूषण ठरेल अशी एक ललना घेऊन जा.’ ॥१४॥)

तें अतिआश्चर्य देखोन । झाले कामादिक मूर्च्छापन्न । तयांप्रति नारायण । काय हांसोन बोलिला ॥८८॥
‍आम्हीं अवश्य पूजावें तुम्हांसी । कांहीं अर्पावें बलिदानासी । संतोषावया इंद्रासी । यांतील एकादी दासी अंगीकारा तुम्ही ॥८९॥
यांचे सौंदर्य अतिथोर । म्हणाल होईल अपमानकर । तुम्हांसमान जे सुंदर । तिचा अंगीकार करावा तुम्हीं ॥१९० ॥
म्हणाल यांत नाही हीन । अवघ्या सौंदर्ये संपूर्ण । कोणी न दिसे आम्हांसमान । केवी आपण अंगीकारावी ॥९१॥
जरी नाहीं तुम्हांसमान । सकळ सौंदर्ये अतिसंपन्न । तरी एकीचे करावें वरण । होईल भूषण स्वर्गासी ॥९२॥
ऐसें नारायणाचे वचन । ऐकोनि हरिखली संपूर्ण । करूनियां साष्टांग नमन । मस्तकी वचन वंदिलें ॥९३॥