दिवस – ४९. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

श्रीएकनाथी भागवत – अध्याय पाचवा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः॥

ॐ नमो सद्गुरु देवा उदारा । म्हणतां कृपण तूं खरा । मागतें आपुलिया घरा । दुजेपणे दारा येवों नेदिसी ॥१॥
अवचटें मागतयासी । जैं भेटी होय तुजसी । तैं घोट भरूं धांवसी । देखतांचि घेसी जीवें त्यातें ॥२॥
जें जें मागों येती तुजपासीं । ते बांधोन ऐक्यतेमाजीं सूदसी । शेखी त्यांचे सोडवणेसी । भेटी दुसऱ्यासी स्वप्नीही नव्हे ॥३॥
अणुमात्र तुझी प्राप्ती । अवचटें चढे ज्याचे हातीं । त्याचिये संसारसंपत्ती । सर्वस्वे निश्चिती नाडिसी तूं ॥४॥
मैंदाचा विडा घेतां । तो प्रवर्ते आपुले घाता । तेवीं तुझी प्रसन्नता । झालिया जीविता स्वयें नाशी ॥५॥
जें जें तुजपें मागों आले । ते ते सर्वस्वे नागवले । शेखीं नागवे तुवां केले । निर्लज्ज झाले तिहीं लोकीं ॥६॥
ऐशी तुझी निर्वाणगती । त्या तुझी उदार कीर्ती । घडे म्हणशी कैशा रीतीं । ते अगाध स्थिति अवधारीं ॥७॥
मागें उदार वाखाणिले । तेही आपणियांऐसे केले । मग सर्वस्व आपुलें । दान दिधलें दातृत्वें ॥८॥
षड्गुणैश्वर्यवैभवेंसीं । आपणियातें दाना देसी । दिधलें तें घेवों नेणसी । कदाकाळेंसी कल्पांतीं ॥९॥
आपणियां दिधलें दान । यालागीं तूं दासां अधीन । मग त्यांचेनि छंदें जाण । सर्वस्वें आपण नाचसी ॥१०॥
बळीने सर्वस्व केलें दान । शेखीं तूं झालासि त्याअधीन । त्याचे द्वारपाळपण । अद्यापि आपण चालविसी ॥११॥
धर्मे अर्पिलें अग्रपूजेसी । शेखीं तूं त्याची सेवा करिसी । नाना संकटें स्वयें सोशिसी । अंगें काढिसी उच्छिष्टें ॥१२॥
तुझा निजभक्तु अंबऋषी । त्याचे गर्भवास तूं सोशिसी । तुज गौळिये राखिती हृषीकेशी । शेखीं त्या गोपाळांसी रक्षिलें ॥१३॥
एवं स्वस्वरूप द्यावयासी । उदारत्व तुजपासीं । हे न ये गा आणिकांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥१४॥
तो तूं परम उदार ऐसा । राया रंका समभावें सरिसा । भावो तेथ भरंवसा । तूं आपैसा आतुडसी ॥१५॥
त्या तुझिया प्राप्तीलागीं । कपाटें सदा सेविती योगी । एक ते झाले भोगविरागी । एक ते त्यागी सर्वस्वें ॥१६॥
एक हिंडती दशदिशे । एक तुजलागी झाले पिसे । परी तुझी भेटी स्वप्नीही दिसे । ऐसा न दिसे क्षण एक ॥१७॥

ऐशियाही तुझी प्राप्ती । सुलभ असे एके रीतीं । जरी संतचरणी रंगती । अतिप्रीती सप्रेम ॥१८॥
संतचरणीं जो विनटला । तो निजप्राप्तीसी पावला । संतस्वरूपें अवतरला । स्वयें संचला परमात्मा ॥१९॥
यालागी जी जी संतांची रूपें । ती ती श्रीहरीची स्वरूपें । म्हणौनि संतांचिये कृपे । अतिसाक्षेपें अर्जावें ॥२०॥
ते ज्ञानार्थाचे परम पिसे । यालागीं ग्रंथाचेनि मिसें । त्यांचे चरण अनायासें । सावकाशे वंदीन ॥२१ ॥
संतकरुणावलोकन । तें मज नेत्रींचें अंजन । चरणकृपा पाहतां जाण । श्रीजनार्दन प्रकाशे ॥२२॥

तया जनार्दनाचिये सेवे । गुरुत्वाचेनि आडनांवें । रिघालों निजस्वभावें । जीवेंभावें भजनासी ॥२३॥
भज्य-भजक-भजना । एके अंगीं त्रिविध भावना । दावूनियां जगज्जीवना । जनी जनार्दना निजभक्ती ॥२४॥
हे अभेदभक्ती चोखडी । परम ऐक्ये भजनगोडी । अधिकाधिक चढोवढी । वाढे आवडी निजभक्तां ॥२५॥
देवो आपली सर्वस्व जोडी । वेंची भक्तांचिये वोढी । ऐशी अभेदभक्तीची गोडी । पढिये गाढी गोविंदा ॥२६॥
यालागी भक्तांचा शरीरभार । स्वयें वागवी श्रीधर । आपुलेनि अंगें परपार । पाववी साचार निजभक्तां ॥२७॥
‘निजभक्तांचा देहभावो । निजांगें वागवी देवाधिदेवो । तरी अभक्तांचा देहो । वागवावया पहा हो काय आन आहे’ ॥२८॥

भक्तां नाहीं देहअहंता । यालागीं देवो वागविता । पूर्ण देहाभिमान अभक्तां । त्यांसी अतिबद्धता या हेतू ॥२९॥
यालागी जो निरभिमान । तोचि भगवद्भक्त संपूर्ण । ज्याच्या अंगी देहाभिमान । त्यासी भक्तपण कदा न घडे ॥३०॥
निजभक्त तारितां कौतुकें । त्याची रोमावळी केवीं दुखे । निर्भय करोनि पूर्ण हरिखें । देवो निजमुखें निजभक्तां तारी ॥३१॥
यालागी निरभिमानता । जे विनटले भक्तिपंथा । ते पावो देवोनि विघ्नांचे माथां । पावती तत्त्वतां भगवत्पद ॥३२॥

भक्तांची ऐशी स्थिती । तरी अभक्तां कवण गती । तेंचि पुसावया नृपती । प्रश्नार्थी प्रवर्ते ॥३३॥
पंचमामाजीं निरूपण । अभक्तांची गति लक्षण । युगीं युगी पूजाविधान । सांगेल पावन हरीचें ॥३४॥
अवतारचरितपुरुषार्थु । सांगोन संपला चतुर्थु । आतां अभक्तांचा वृत्तांतु । राजा पुसतु मुनीसी ॥३५॥

पुरुषापासूनि जन्मले जाण । चाऱ्ही आश्रम चाऱ्ही वर्ण । त्यांचे उत्पत्तीचें स्थान । ऐक संपूर्ण नृपनाथा ॥४५॥
मुखीं वेदविद ब्राह्मण । बाहूं जन्मले राजन्य । उरूं जन्मले वैश्यवर्ण । चरणी जन्मस्थान शूद्रवर्णा ॥४६॥
मूळी अवघे तीन गुण । गुणयोगें वर्ण जाण । त्रिगुणी चारी वर्ण । जन्मलक्षण घडे कैसें ॥४७॥
सत्त्वगुणें शुद्ध ब्राह्मण । सत्त्वरजमिश्रें राजे जाण । रजतमें वैश्यवर्ण । केवळ तमोगुण शूद्रवर्ण ॥४८॥
क्षत्रिय वैश्य आणि ब्राह्मण । द्विजन्मे हे तिन्ही वर्ण । त्यांसी गायत्री वेदाध्ययन । शूद्र ते जाण संस्काररहित ॥४९॥
ब्रह्मचर्य आणि गार्हस्थ्य । तिहीं वर्णी अवश्य प्राप्त । चहूं आश्रमां आश्रयभूत । जाण निश्चित ब्राह्मण ॥५० ॥
गार्हस्थ्य पुरुषाच्या चरणीं । ब्रह्मचर्य हृदयस्थानीं । वक्षःस्थळी वसती वनी । शिरोमणी संन्यास ॥५१॥

७८१.ज्या ज्या आम्हांपाशी होतील ज्या शक्ति । तेणे हा श्रीपती अळंकारूं ॥१॥
अवघा पायांपाशीं दिला जीवभाव । जन्ममरणा ठाव पुसियेला ॥ध्रु॥
ज्याचे देणे त्यासी घातला संकल्प । बंधनाचे पाप चुकविलें ॥३॥
तुका म्हणे येथे उरला विठ्ठल । खाय बोलें बोल गायें नाचें ॥४॥

७८२.आम्ही आळीकरें । प्रेमसुखाची लेंकरें ॥१॥
पायीं गोविली वासना । तुच्छ केलें ब्रह्मज्ञाना ॥ध्रु॥
येतां पाहें मुळा । वास पंढरीच्या डोळां ॥३॥
तुका म्हणे स्थळ । मग मी पाहेन सकळ ॥४॥

७८३.आइत्याची राशी । आली पाकसिद्धि पाशीं ॥१॥
आतां सोडोनि भोजन । भिके जावें वेडेपण ॥ध्रु॥
उसंतिली वाट । मागे परतावे फुकट ॥३॥
तुका म्हणे वाणी । वेंचों बैसोन ठाकणीं ॥४॥

७८४.धन्य शुद्ध जाती । धरी लौकरी परती॥१॥
ऐकिलें तेंचि कानीं । होय परिपाक मनीं ॥ध्रु॥
कळवळा पोटीं । सावधान हितासाठी ॥३॥
तुका म्हणे भाव । ज्याचा, तोचि जाणा ‘देव’ ॥४॥

७८५.जीवित्व ते किती । हेंचि धरितां बरें चित्तीं ॥१॥
संत सुमनें उत्तरें । मृदु रसाळ मधुरें ॥ध्रु॥
विसांवतां कानीं । परिपाक घडे मनीं ॥३॥
तुका म्हणे जोडी । होय जतन रोकडी ॥४॥

७८६.अभिमानाची स्वामिनी शांति । महत्त्व येती सकळ ॥१॥
कळोनिही न कळे वर्म । तरि श्रम पावती ॥ध्रु॥
सर्व सत्ता धरितां धीर । वीर्यां वीर आगळा ॥३॥
तुका म्हणे तिखट तिखें । मृदु सखे आवडी ॥४॥

७८७.भोजन पा शांतीचें । उंच नीच उसाळी ॥१॥
जैसी कारंज्याची कळा । तो जिव्हाळा स्वहिताचा ॥ध्रु॥
कल्पना ते देवाविण । न करी भिन्न इतरीं ॥३॥
तुका म्हणे पावे भूतीं । ते निश्चिती मापली ॥४॥

७८८.दास झालों हरिदासांचा । बुद्धिकायामनें वाचा ॥१॥
तेथे प्रेमाचा सुकाळ । टाळ मृदंग कल्लोळ । नासे दुष्टबुद्धि सकळ । समाधि हरिकीर्तनीं ॥ध्रु॥
ऐकतां हरिकथा । भक्ति लागे त्या अभक्तां ॥३॥
देखोनि कीर्तनाचा रंग । कैसा उभा पांडुरंग! ॥४॥
हे सुख ब्रह्मादिकां । नाहीं नाहीं म्हणे तुका ॥५॥

७८९.गति अधोगति मनाची हे युक्ति । मन लावा एकांतीं साधुसंगें ॥१॥
जतन करा जतन करा । धांवतें सैरा ओढाळ तें ॥ध्रु॥
मान अपमान मनाचे लक्षण । लाविलिया ध्यान तेंचि करी ॥३॥
तुका म्हणे मन उतरी भवसिंधु । मन करी बंधु चौऱ्यांशीचा ॥४॥

(मासिक पारायण पाचवा विसांवा)

७९०.पंढरीस दु:ख न मिळे ओखदा । प्रेमसुख सदा सर्वकाळ ॥१॥
पुंडलिके हाट भरियेली पेंठ । अवघे वैकुंठ आणियेलें ॥ध्रु॥
उदिमासी तुटि नाहीं कोणा हाणी । घेऊनियां धणी लाभ घेती ॥३॥
पुरले देशासी, भरलें शिगेसी । अवघी पंचक्रोशी दुमदुमीत ॥४॥
तुका म्हणे संतां लागलीसे, धणी । बैसले, राहोनि पंढरीस ॥५॥

७९१.द्वारकेचे केणें आलें याचि ठाया। पुढे भक्त-राया चोजवीत ॥१॥
गोविलें विसारें, माप केलें खरें । न पाहे माघारें अद्यापवरी ॥ध्रु॥
वैष्णव मापारी, नाही झाली सळें । पुढेही न कळे पार त्याचा ॥३॥
लाभ झाला त्यांनी धरिला तो विचार । अाहिक्य परत्र सांठविलें ॥४॥
तुका म्हणे मज मिळाली मजुरी। विश्वास या घरीं संतांचिया ॥५॥

७९२.सुरवर येती तीर्थें नित्यकाळ । पेंठ त्या निर्मळ चंद्रभागा ॥१॥
साक्षभूत, नव्हे सांगितली मात । महिमा अत्यद्भुत वर्णवेना ॥ध्रु॥
पंचक्रोशीमाजी रीघ नाही दोषा । जळती आपैसा अघोर ते ॥३॥
निर्विषय नर चतुर्भुज नारी । अवघा घरोघरी ब्रह्मानंदु ॥४॥
तुका म्हणे ज्यापें नाहीं पुण्यलेश । जा रे पंढरीस, घेईं कोटि ॥५॥

७९३.विचार नाहीं नर खर तो तैसा । वाहे ज्ञान पाठी भार लगड जैसा ॥१॥
वादावाद करणे त्यासी तोचि वरी। गुखाडीची चाड सरे तोंचि बाहेरी ॥ध्रु॥
सौभाग्यसंपन्न हो कां वृद्ध प्रतिष्ठा। चिकरूनि सांडी पायां लागली ते विष्ठा ॥३॥
नाहीं याति कुळ फांसे ओढी तयासी । तुका म्हणे काय मुद्रा सोंग जाळिसी! ॥४॥

७९४.देव होसी जरि आणिकांतें करिसी । संदेह येविशीं करणें न लगे ॥१॥
दुष्ट होसी तरि आणिकांतें करिसी । संदेह येविशीं करणें न लगे ॥ध्रु॥
तुका म्हणे जें दर्पणीं बिंबलें । तें तया बाणले निश्चयेसीं ॥३॥

७९५.कलिधर्म मागे सांगितले संतीं । आचार सांडिती द्विजलोक ॥१॥
तेंचि कळों आतां येतसे प्रचिती। अधर्मा टेंकती धर्म नव्हे ॥ध्रु॥
तप व्रत करितां लागती सायास। पाळितां पिंडास गोड वाटे ॥३॥
देव म्हणऊनि न येती देऊळा । संसार वेगळा तरि कां नव्हे? ॥४॥
तुका म्हणे मज धरितां गुमान । ऐसे कोणी जन नरका जाती ।।५।।

७९६.नमो विश्वरूपा विष्णु मायबापा । अपारा अमुपा पांडुरंगा! ॥१॥
विनवितों रंक दास मी सेवक । वचन तें एक आइकावें ॥ध्रु॥
तुझी स्तुति वेद करितां भागला । निवांतचि ठेला ‘नेति नेति’ ॥३॥
ऋषि मुनि बहु सिद्ध कविजन । वर्णितां तुझे गुण न सरती ॥४॥
तुका म्हणे तेथे काय माझी वाणी । जे तुझी वाखाणी कीर्ति देवा! ॥५॥

७९७.अंतरीचा भाव जाणोनियां गुज । तैसें केलें काज पांडुरंगा ॥१॥
घातले वचन न पडेचि खालीं । तूं आम्हां माउली अनाथांची ॥ध्रु॥
मज याचकाची पुरविली आशा । पंढरीनिवासा मायबापा! ॥३॥
नाशिली आशंका माझिया जीवाची । उरली भेदाची होती काही ॥४॥
तुका म्हणे आता केलों मी निर्भर । गाईन अपार गुण तुझे ॥५॥

७९८.उदार कृपाळ अनाथांचा नाथ । ऐकसी मात शर-णागतां ॥१॥
सर्व भार माथां चालविसी त्यांचा । अनुसरले वाचा काया मनें ॥ध्रु॥
पाचारितां उभा राहासी जवळी । पाहिजे ते काळी पुरवावें ॥३॥
चालताही पंथ सांभाळीसी, वाटे । वारिसील कांटे खडे हातें ॥४॥
तुका म्हणे चिंता नाहीं तुझ्या दासां । तूं त्यांचा कोंवसा सर्वभावें ॥५॥