दिवस – ५३. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

मग रायातें म्हणे संजयो । “तोचि अभिप्रावो अवधारिजो । कृष्ण सांगती आतां जो । योगरूप ॥१॥
सहजें ब्रह्मरसाचें परगुणें । केलें अर्जुनालागीं नारायणें । कीं, तेचि अवसरीं पाहुणे । पातलों आम्ही ॥२॥
कैसी दैवाची थोरी, नेणिजे । जैसें तान्हेलिया तोय सेविजे । कीं, तेचि चवी करूनि पाहिजे । तंव अमृत आहे ॥३॥
तैसें आम्हां तुम्हां जाहलें । जे, आडमुठीं तत्त्व फावलें’ । तंव धृतराष्ट्रें म्हणितलें । “हें न पुसों तूतें’ ॥४॥
तया संजया येणें बोलें । रायाचें हृदय चोजवलें । जें-“अवसरीं आहे घेतलें । कुमरांचिया’ ॥५॥
हें जाणोनि, मनीं हांसिला । म्हणे म्हातारा मोहें नाशिला । एऱ्हवीं, बोलु तरी भला जाहला । अवसरीं इये ॥६॥
परि ते तैसें कैसेनि होईल? । जात्यंधा कैसें पाहेल? । वोदिंचि ये रुसें घेईल । म्हणौनि बिहे ॥७॥
परि आपण चित्तीं आपुला । निकियापरी संतोषला । जे, तो संवादु फावला । श्रीकृष्णार्जुनांचा ॥८॥
तेणें आनंदाचेनि धालेपणें । साभिप्राय अंतःकरणें । आतां आदरासीं बोलणें । घडेल तया ॥९॥
तो गीतेमाजीं षष्ठींचा । प्रसंगु असे आयणीचा । जैसा क्षीरार्णवीं अमृताचा । निवाडु जाहला ॥१०॥
तैसें गीतार्थाचें सार । जे विवेकसिंधूचें पार । नाना योगविभव-भांडार । उघडलें कां ॥११॥
जें आदिप्रकृतीचें विसवणें । जें शब्दब्रह्मासि न बोलणें । जेथूनि गीतावल्लीचें ठाणें । प्ररोहो पावे ॥१२॥
तो अध्यावो सहावा । वरी साहित्याचिया बरवा- । सांगिजैल म्हणौनि परिसावा । चित्त देउनि ॥१३॥
“माझा मऱ्हाटाचि बोलु कौतुकें । परि अमृतातेही पैजां जिंके’ । ऐसीं अक्षरें रसिकें । मेळवीन ॥१४॥
जिये कोंवळीकेचेनि पाडें । दिसती नादींचें रंग थोडे । वेधें परिमळाचें बीक मोडे । जयाचेनि ॥१५॥
ऐका, रसाळपणाचिया लोभा । कीं श्रवणींचि होती जिभा । बोलें इंद्रियां लागे कळंभा । एकमेकां ॥१६॥
सहजे शब्दु तरी विषयो श्रवणाचा । परि रसना म्हणे “रसु हा आमुचा’ । घ्राणासि भावो जाय परिमळाचा । हा तोचि होईल ॥१७॥
नवल बोलतीये रेखेची वाहणी । देखतां, डोळ्यांही पुरों लागे धणी । ते म्हणती “उघडली खाणी । रूपाची हे’ ॥१८॥
जेथ संपूर्ण पद उभारे । तेथ मनचि धांवे बाहेरें । बोलु भुजाही आविष्करे । आलिंगावया ॥१९॥
ऐसीं इंद्रियें आपुलालिया भावीं । झोंबती, परि तो सरिसेपणेंचि बुझावी । जैसा, एकला जग चेववी । सहस्रकरू ॥२०॥
तैसें शब्दाचें व्यापकपण । देखिजे असाधारण । पाहातयां भावज्ञां फावती गुण । चिंतामणीचे ॥२१॥
हें असोतु; या बोलांची ताटें भलीं । वरी कैवल्यरसें वोगरिलीं । ही प्रतिपत्ति मियां केली । निष्कामासी ॥२२॥
आतां आत्मप्रभा नित्य नवी । तेचि करूनि ठाणदिवी । जो इंद्रियांतें चोरूनि जेवी । तयासिचि फावे ॥२३॥
येथ श्रवणाचेनि पांगें- । वीण श्रोतया होआवें लागे । हे मनाचेनि निजांगें । भोगिजे गा ॥२४॥
आहाच बोलाची वालीफ फेडिजे । आणि ब्रह्माचियाचि अंगा घडिजे । मग, सुखेंसीं सुरवाडिजे । सुखाचि माजी ॥२५॥
ऐसें हळुवारपण जरी येईल । तरीच हें उपेगा जाईल । एऱ्हवीं, आघवी गोठी होईल । मुकिया बहिरयाची ॥२६॥
परि तें असो आतां आघवें । नलगे श्रोतयांतें कडसावें । जे, अधिकारीये एथ स्वभावें । निष्कामकामु ॥२७॥
जिहीं आत्मबोधाचिया आवडी । केली स्वर्गसंसाराची कुरोंडी । तेवांचूनि एथींची गोडी । नेणती आणिक ॥२८॥
जैसा वायसीं चंद्र नोळखिजे । तैसा प्राकृतीं हा ग्रंथु नेणिजे । आणि तो हिमांशुचि जोंवि खाजें । चकोराचें ॥२९॥
तैसा सज्ञानासि तरी हा ठावो । आणि अज्ञानासि आन गांवो । म्हणौनि बोलावया विषय पाहा हो । विशेषु नाहीं ॥३०॥
परि अनुवादलों मी प्रसंगें । तें सज्जनीं उपसाहावें लागे । आतां सांगेन, काय श्रीरंगें । निरुपिलें जें ॥३१॥
तें बुद्धीही आकळितां सांकडें । म्हणौनि बोलीं विपाायें सांपडे । परि श्रीनिवृत्तिकृपादीप उजियेडें । देखेंन मी ॥३२॥
जें दिठीही न पविजे । तें दिठीविणु देखिजे । जरी अतींद्रिय लाहिजे । ज्ञानबळ ॥३३॥
नातरी, जें धातुवादाही न जोडे । तें लोहींचि पंधरें सांपडे । जरी दैवयोगें चढे । परिसु हातां ॥३४॥
तैसी सद्गुरुकृपा होये । तरी, करितां, काय आपु नोहे? । म्हणौनि तें अपार मातें आहे । ज्ञानदेवो म्हणे ॥३५॥
तेणें कारणें मी बोलेन । बोलीं अरूपाचें रूप दावीन । अतींद्रिय; परि भोगवीन । इंद्रियांकरवीं ॥३६॥
आइका, यश श्री औदार्य । ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य । हे साही गुणवर्य । वसती जेथ ॥३७॥
म्हणौनि तो भगवंतु । जो निसंगाचा सांगातु । तो म्हणे “पार्था, दत्तचित्तु । होईं आतां’ ॥३८॥

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदना ।
व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥११॥
(या भूलोकामध्ये प्राणिमात्रांना मैथुन, मांसाशन आणि मद्यपान ही कर्मे स्वाभाविकच आहेत. त्याकरिता वेदाज्ञारूप प्रेरणेची आवश्यकता नाही. विवाह, यज्ञ व सौत्रामणी विधी यांनी ह्या कर्मांमध्ये सुंदर व्यवस्था लाविली जाते. वैदिक मंत्रांचा हेतू या कर्माविषयी प्रेरणा देणे हा नसून त्यांपासून त्याने क्रमाक्रमाने निवृत्त व्हावे हाच आहे. (स्वैर विषयप्रवृत्ती होऊ नये, तिचे नियमन व्हावे हाच वेदाज्ञेचा खरा अर्थ आहे.)॥११ ॥)

वेदें न करितां प्रेरणा । विषयांवरी सहज वासना । स्वभावें सकळ जनां । सदा जाण सर्वांसी ॥२०८॥
मांससेवना मद्यपाना । मिथुनीभूत मैथुना । ये अर्थी सर्व जनां । तीव्र वासना सर्वदा ॥२०९॥
तेथें सेव्यासेव्यपरवडी । विवंचना कोण निवडी । लागली विषयांची गोडी । ते अनर्थकोडी करितील ॥२१०॥
आगी लागलिया कापुसा । विझवितां न विझे जैसा । तेवीं विषयवंता मानसा । विवेकु सहसा उपजेना ॥२११॥
झाल्या लोलिंगत बडिशा । निजमरण विसरे मासा । कां मुठी चणियांच्या आशा । नळीमाजी आपैसा वानरू अडके ॥२१२॥
दूध मिळालिया मांजर । न म्हणे द्विजअंत्यजघर । तेवीं विषयउन्मत्त नर । न करिती विचार सेव्यासेव्य ॥२१३॥

धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति ।
गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य, मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥१२॥
(संपत्ती मिळवायची व खर्च करावयाची तीसुद्धा धर्माकरिताच असते. धर्माच्या आचरणानेच विज्ञानासहित ज्ञानाची प्राप्ती होते (साक्षात्काराच्या द्वारा आत्मज्ञान प्राप्त होते) व ज्ञान झाल्यानंतर पूर्ण चिरकालिक शांतीचा लाभ होतो. याप्रमाणे संपत्तीची योजना असताना विषयी लोक तिचा उपयोग केवळ आपल्या बायकामुलांकरिता घरात करतात. या पंचभूतात्मक शरीराचा ग्रास घेणारा अमोघ पराक्रमी असा जो मृत्यू त्याच्याकडे कोणीच पाहात नाही. ॥१२ ॥)

नायकोनि भगवत्कथा । ज्ञानाभिमानी नाडले तत्त्वतां । धनें परमार्थ यावा हाता । तोही स्वधर्मता न लाविती धर्मी ॥२४२॥
विषयांचिया कामना । सर्वस्वें वेचिती धना । तेंचि धर्मार्थ वेंचितां जाणा । सांडिती प्राणा कवडीसाठीं ॥२४३॥
जया धनाचेनि पांगें । हा धर्मचि आलासे निजांगें । जेवीं पायाळाचेनि योगें । महानिधि वेगें आतुडे हातीं ॥२४४॥
बीज तेथें सद्रुम फळ । चंदन तेथें परिमळ । जळाचे ठायीं केवळ । नांदती सकळ रसस्वाद ॥२४५ ॥
देह तेथ असे कर्म । रूप तेथ वसे नाम । धन तेथ उत्तमोत्तम । सकळ धर्म सदा वसती ॥२४६॥
जेवीं एकादशीव्रतयोगें । जागरी गीतनृत्यपांगें । तुष्टला देवो लागवेगें । आतुडे धनयोगें निजभक्तां करीं ॥२४७॥
तेवीं धनाचिया पाठोवाठीं । परम धर्मेसी पडे गांठी । धर्म तेथ उठाउठी । ज्ञानाची भेटी विज्ञानेंसीं ॥२४८॥
चंद्रास्तव वाढती कळा । जीवनास्तव जिव्हाळा । तेवीं धनास्तव सोज्ज्वळा । धर्माचा सोहळा धार्मिकां घरीं ॥२४९ ॥
धर्म तेथ शुद्ध ज्ञान । ज्ञान तेथ विज्ञान । विज्ञान तेथ समाधान । शांति संपूर्ण नांदे तेथ ॥२५०॥
एवढे फळ ज्या धनापासीं । तें मूर्ख वेंचिती विषयांसी । देहलोभे भुलली पिसीं । अंगींच्या मृत्यूसी विसरले ॥२५१॥
जळते घरी ठेवा ठेवणें । मरत्या देहा सुरवाड करणें । तो नागवला वेदु म्हणे । तें वेदाचे बोलणें नायके कोणी ॥२५२॥
उपजलेनि दिवसदिवसें । देहाते काळु ग्रासीतसे । हे नित्य नवें मरण कैसें । देहलोभवशे विसरले ॥२५३॥
ज्याचे त्या देखतां कैसा । काळु गिळी बाळवयसा । मग तारुण्याची दशा । मुरडूनि घसा ग्रासी काळ ॥२५४ ॥
गिळोनियां तारुण्यपण । आणी वार्धक्य कंपायमान । ऐसें काळाचें विंदान । दुर्धर पूर्ण ब्रह्मादिकां ॥२५५ ॥
जयाचेनि चपेटघातें । मरण आणी अमरांतें । मा मूर्ख तेथें जीवितातें । अक्षय चित्तें दृढ मानिती ॥२५६॥
मूळी देहचि तंव अनित्य । मा तेथींचे भोग काय शाश्वत । परी धन वेंचूनि विषयार्थ । भुलले जाणा भ्रांत स्त्रीलोभे ॥२५७ ॥

८५४.पोटापुरतें काम । परि अगत्य तो राम ॥१॥
कारण ते हेंचि करीं । चित्तीं पांडुरंग धरीं ॥ध्रु॥
प्रारब्धीं हेवा । जोडी देवाची ते सेवा ॥३॥
तुका म्हणे बळ । बुद्धि वेंचूनि सकळ ॥४॥

८५५.घेसी तरी घेईं संतांची हे भेटी । आणीक ते गोष्टी नको मना ॥१॥
सर्वभावे त्यांचे देव भांडवल । आणीक ते बोल न बोलती ॥ध्रु॥
करिसील तो करी संतांचा सांगात । आणीक ते मात नको मना ॥३॥
बैससील तरी बैस संतांमधीं । आणीक ते बुद्धि नको मना ॥४॥
जासी तरी जाईं संतांचिया गांवा । होईल विसांवा तेथें मना ॥५॥
तुका म्हणे संत सुखाचे सागर । मना निरंतर धणी घेईं ॥६॥

८५६.संतांचिये गांवीं प्रेमाचा सुकाळ । नाहीं तळमळ दु:ख लेश ॥१॥
तेथे मी राहीन होऊनि याचक। घालितील भीक तेचि मज ॥ध्रु॥
संतांचिये गांवीं वरो भांडवल । अवघा विठ्ठल धन वित्त ॥३॥
संतांचें भोजन अमृताचे पान । करिती कीर्तन सर्वकाळ ॥४॥
संतांचा उदीम उपदेशाची पेंठ । प्रेम सुख साटी घेती देती ॥५॥
तुका म्हणे तेथे आणीक नाहीं परी । म्हणोनि भिकारी झालों त्यांचा ॥६॥