दिवस – ५४. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

श्रीभगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥१॥

आइके, योगी आणि संन्यासी, जनीं । हे एकचि सिनानें झणीं मानीं । एऱ्हवीं विचारिजती जंव दोन्ही । तंव एकचि ते ॥३९॥
सांडिजे दुजया नामाचा आभासु । तरी योगु तोचि संन्यासु । पाहतां ब्रह्मीं नाहीं अवकाशु । दोहींमाजी ॥४०॥
जैसें नामाचेनि अनारिसेपणें । एका पुरुषातें बोलावणें । कां, दोहीं मार्गीं जाणें । एकाचि ठाया ॥४१॥
नातरी, एकचि उदक सहजें । परि सिनाना घटीं भरिजे । तैसें भिन्नत्व जाणिजे । योग-संन्यासांचें ॥४२॥
आइके, सकळ संमतें जगीं । अर्जुना पाहें तोचि योगी । जो कर्में करूनि; रागी । नोहेचि, फळीं ॥४३॥
जैसी मही हे उद्भिजे । जनी, अहंबुद्धीविण सहजें । आणि तेंथींचीं तियें बीजें । अपेक्षीना ॥४४॥
तैसा, आम्नायाचेनि आधारें । जातीचेनि अनुकारें । जें जेणें अवसरें । करणें पावे ॥४५॥
तें तैसेंचि उचित करी । परि साटोपु नोहे शरीरीं । आणि बुद्धीही, करोनि, फळवेरी । जायेचिना ॥४६॥
ऐसा तोचि संन्यासी । पार्था गा, परियेसीं । तोचि भरंवसेनिसीं । योगीश्वरू ॥४७॥
वांचूनि उचित कर्म प्रासंगिक । तयातें म्हणे “हें सांडावें, बद्धक’ । तरी टांकोटांकीं आणिक एक । मांडीचि तो ॥४८॥
जैसा क्षाळुनियां लेपु एकु । सवेंचि लाविजे आणिकु । तैसेनि आग्रहाचा पाइकु । विडंबे वायां ॥४९॥
गृहस्थाश्रमाचें वोजें । कपाळीं आधींचि आहे सहजें । कीं तेंचि संन्याससवा ठेविजे । सरिसें पुढती ॥५०॥
म्हणौनि अग्निसेंवा न सांडितां । कर्माची रेखा नोलंडितां । आहे योगसुख स्वभावतां । आपणपां ॥५१॥

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥२॥

ऐकें, संन्यासी तोचि योगी । ऐसी एकवाक्यतेची जगीं । गुढी उभविली अनेगीं । शास्त्रांतरीं ॥५२॥
जेथ संन्यासिला संकल्पु तुटे । तेथचि योगाचें सार भेटे । ऐसें हें अनुभवाचेनि धटें । साचें जया ॥५३॥

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥३॥

आतां योगाचळाचा निमथा । जरी ठाकावा आथि पार्था । तरी सोपाना या कर्मपथा । चुका झणी ॥५४॥
[Image of the eight limbs of yoga (Ashtanga Yoga) diagram]
येणें यमनियमांचेनि तळवटें । रिगे आसनाचिये पाउलवाटें । येईं प्राणायामाचेनि आडखंठें । वरौता गा ॥५५॥
मग प्रत्याहाराचा अधाडा । जो बुद्धीचियाही पायां निसरडा । जेथ हटिये सांडिती होडा । कडेलग ॥५६॥
तरी अभ्यासाचेनि बळें । प्रत्याहारीं निराळें । नखीं लागेल ढाळें ढाळें । वैराग्याची ॥५७॥
ऐसा पवनाचेनि पठारें । येतां धारणेचेनि पेंसारें । क्रमी ध्यानाचें चवरें । सांडे तंव ॥५८॥
मग तया मार्गाची धांव । पुरेल प्रवृत्तीची हांव । जेथ साध्यसाधना खेव । समरसें होय ॥५९॥
जेथ पुढील पैसु पारुखे । मागील स्मरावें, तें ठाके । ऐसिये सरिसिये भूमिके । समाधि राहे ॥६०॥
येणें उपायें योगारूढु । जो निरवधि जाहला प्रौढु । तयाचिया चिन्हांचा निवाडु । सांगेन; आइके ॥६१॥

यद् घ्राणभक्षो विहितः सुरायास्तथा पशोरालभनं न हिंसा ।
एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम् ॥१३ ॥
(सौत्रामणी वगैरे यागांमध्ये सुरेचे प्रत्यक्ष पान न करिता तिचा नुसता वास घ्यावा असे सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे पशुहिंसा सांगितली नसून फक्त पशुस्पर्शन करावे असे श्रुती सांगते. (स्वधर्मरक्षणार्थ) पुत्रोत्पत्तीकरिता स्त्रीसंभोग विहित आहे, केवळ रतिसुखाकरिता शास्त्रकारांनी संभोग सांगितला नाही. असे हे वेदरहस्य, म्हणजे विशुद्ध असा हा स्वधर्म, विषयी लोकांना समजत नाही.॥१३ ॥)

वेदविहित कर्माचरण । तेथ सर्वथा नव्हे पतन । जेथ चुके वेदविधान । तेथें पावे पतन सज्ञान ॥२६१॥
वेदींच्या अर्थवादासरिसा । मनीं बांधोनि भोगाशा । यज्ञमिषे पशुहिंसा । भोगलिप्सा करूं धांवती ॥२६२॥
वेदें बोलिलें ‘आलभन’ । त्या नांव म्हणती पशुहनन । हे सकाम मानिती विधान । निष्कामा हनन कदा न घडे ॥२६३॥
निष्कामासी यागयजन । स्वधर्मार्थ करावे यज्ञ । तेथ पशूचें आलभन । सर्वथा हनन करूं नये ॥२६४॥
पशूचे करूं नये हनन । देवतोद्देशे अंगस्पर्शन । या नांव बोलिजे ‘आलभन’ । हे यज्ञाचरण निष्काम ॥२६५॥
हरिश्चंद्राच्या यागीं । शुनःशेप-पशुप्रसंगी । तेणें घावो लागों नेदितां अंगीं । वेदोक्त प्रयोगी यज्ञसिद्धी केली ॥२६६॥
वेदोक्तमंत्रभागार्थ । देव सुखी करोनि समस्त । आपण झाला निर्मुक्त । हा ऋग्वेदार्थ ब्राह्मणीं ॥२६७॥
यापरी पशुघात । यज्ञी न लगे निश्चित । तो हरिश्चंद्र यागार्थ । पशुघात निवारी ॥२६८॥
तेथ मीमांसकांचे मत । देवतोद्देशे जो पशुघात । या नांव ‘आलभन’ म्हणत । स्वर्गफलार्थ आवश्यक ॥२६९॥
केवळ मांसभक्षणार्थ । जे करिती पशुधात । हिंसादोष तेथें प्राप्त । ऐसें बोलत मीमांसक ॥२७० ॥
देवतोद्देशे पशूचा घात । तेणें स्वर्गभोग होय प्राप्त । तोही भोगक्षयें क्षया जात । तेणें हिंसा प्राप्त याज्ञिकां ॥२७१॥
याग करितां ‘सौत्रामणी’ । पुरोडाश घ्यावा अवघ्राणीं । परी प्रवर्तावें सुरापानीं । हे वेदविधानी असेना ॥२७२॥
एवं जेथें पशुहनन । तें कर्म सदोष पूर्ण । यालागी तेथ अधःपतन । बोलिलें जाण याज्ञिकांसी ॥२७३॥
वेदें विहिले पाणिग्रहण । तें प्रजार्थ स्वदारागमन । परी रत्यर्थ नित्य मैथुन । हे वेदाज्ञा जाण असेना ॥२७४॥
मद्य-मांस-मैथुनप्रसंग । स्वइच्छा न करावया भोग । वेदें द्योतिला विवाह याग । भोगत्यागनियमार्थ ॥२७५॥
नेणोनि ऐसिया शुद्ध धर्मा । यागमिषें अधर्मा । प्रवर्तोनि काम्यकर्मा । भोग संभ्रमा भोगिती मूर्ख ॥२७६॥

ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः । पशून्द्रुह्यन्ति विस्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥१४ ॥
(परंतु हा शुद्धधर्म न जाणणारे जे दुराचारी, तामसी, आपण म्हणतो तेच खरे असा दुरभिमान बाळगणारे, निःशंक पशुंचा द्रोह करून वध करतात, ते पुढे मेल्यानंतर त्यांनी मारलेले पशू परलोकी या पशुधात्यांना मारून त्यांचे मांस खातात. (तात्पर्य : हेच त्यांना यज्ञाचे फल मिळते.)॥१४॥)

नेणोनि शुद्ध वेदविधानातें । अतिगर्वाचेनि उद्धतें । आपणियां मानूनि ज्ञाते । अविधी पशूतें घातु करिती ॥२७७॥
केवळ अभिचारमतें । पावोनि सकळ भोगातें । ऐसिया मानोनि विश्वासातें । स्वेच्छा पशूतें घात करिती ॥२७८॥
अविधी पशूतें वधिती । त्या याज्ञिकांचे देहांतीं । मारिले पशू मारूं येती । झळकत काती घेऊनियां ॥२७९ ॥
एवं निमालिया याज्ञिकांसी । भक्षिले पशु भक्षिती त्यांसी । जैसे सेविलें विष प्राणियांसी । ग्रासी प्राणांसी समूळ ॥२८०॥

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन्बद्ध स्नेहाः पतन्त्यधः ॥१५॥
(आपल्याप्रमाणेच) दुसऱ्यांच्या शरीरामध्येही असणारा, सर्वसामर्थ्यवान, पाप हरण करणारा, केवळ आत्मरूपच अशा परमात्म्याचा जे द्वेष करतात व आपले स्त्रीपुत्रादी आप्तेष्ट व हे मर्त्य शरीर ह्यांच्यावर मोहाने आसक्त होऊन प्रेम करतात ते घोर नरकात पडतात. ॥१५॥)

परमात्मा जो श्रीहरी । तो अंतर्यामी सर्व शरीरीं । तेथ पराचा जो द्वेषु करी । तेणें द्वेषिला हरि निजात्मा ॥२८१॥
परासी जो करी अपघातु । तेणें केला निजात्मघातु । त्यासी सकुटुंब अधःपातु । रौरवांतु ते बुडती ॥२८२ ॥

ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्णिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥१६॥
(ज्यांना आत्मस्वरूपाची प्राप्ती झालेली नाही, व जे मूढ अवस्थेच्याही पलीकडे गेलेले आहेत, म्हणजे केवळ अज्ञानी नाहीत तर अर्धवट ज्ञानसंपन्न आहेत, असे त्रैवर्णिक धर्म-अर्थ-काम हे पुरुषार्थच नित्य आहेत असे मानून आपला घात करून घेतात. ॥१६॥।)

सज्ञानी स्वतां तरती । अज्ञानी सज्ञानां शरण येती । तेणें त्यांसी कैवल्यप्राप्ती । त्यांच्या वचनोक्तिविश्वासें ॥२८३॥

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ॥१७ ॥
(असे हे आत्मघातकी, क्रूर कर्मामुळे उच्छृंखल झालेले, अज्ञानातच वावरत असून स्वतःला ज्ञानी समजणारे, कर्तव्यकर्मे न केल्यामुळे अस्वस्थ राहिलेले लोक इच्छिलेले सर्व मनोरथ कालौघात उद्ध्वस्त झाल्यामुळे निराशेने शेवटी खरोखर नाश पावतात. ॥१७॥)

काम क्रोधी अतिअद्भुत । क्रूरकर्मी जे अशांत । तिहीं आपआपणिया अनहित । निजात्मघात जोडिला ॥२८८॥
स्वयें कर्म करिती अविधी । तेचि म्हणती शुद्ध विधी । अज्ञान तेंचि प्रतिपादी । ज्ञान त्रिशुद्धी म्हणोनियां ॥२८९॥
ते काम्यकर्मी छळिले । कां महामोहें आकळिले । गर्वदंभादि भेदें खिळिले । काळसर्पे गिळिले सद्‌बुद्धीसीं ॥२९०॥
गर्वादिज्वरितमुखें । गोडपणी कडू ठाके । विषप्राय विषयसुखें । अतिहरिखें सेविती ॥२९१॥
ऐशा विषयांलागी पहाहो । आप्त मानूनि निजदेहो । रचूनि नाना उपावो । अर्थसंग्रहो स्वयें करिती ॥२९२ ॥

हित्वाऽत्यायासरचिता, गृहापत्यसुहृच्छ्रियः । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो, वासुदेवपराङ्मुखाः ॥१८॥
((तेच विवरण करून सांगतात—) गृह, अपत्य, नातेवाईक आणि संपत्ती ही अत्यंत परिश्रमाने जमविलेली सुखाची साधने सोडून जावे लागल्यानंतर भगवंताला विसरलेले हे जीव आपली इच्छा नसताना नरकात प्रविष्ट होऊन दुःखे भोगत राहतात. ॥१८॥)

मरणेसी झटें घेत । श्री मेळविती श्रीमंत । गृह दारा पुत्र वित्त । नाना वस्तुजातसंग्रहो ॥२९३॥
ऐसे भोग आयासयुक्त । सांडूनि ज्ञानगर्वी समस्त । ज्ञानाभिमानें नेइजेत । अंधतमांत अतिगर्वे ॥२९४॥
जेथ अंधाराचे डोळे । होऊनि ठाकती आंधळे । तेथ मोहरात्रीचे काळें । अंधतममेळे अधिक कांटे ॥२९५॥
जया अंधारातें प्रकाशू येतां । निखिळ काळा होय सविता । जेथ गाढ मूढ अवस्था । अतिमौढ्यता स्वयें पावे ॥२९६॥
जेथ सुषुप्तीसी झोंप लागे । आळसु आळसिजे सर्वांगें । तेथ घर बांधोनि निजांगें । निंदा क्रोध दोघे सदा वसती ॥२९७ ॥
तेथ भजनविमुख नरां । अधःपतन अभिमानद्वारा । जेवीं अथावी पडिला चिरा । तेवीं बाहेरा निघों न शके ॥२९८॥
जे वासुदेवीं सदा विमुख । ज्यांसी हरिभजनीं नाहीं हरिख । त्यांची दशा हे अधोमुख । अतिदुःखें दुःख भोगिती ॥२९९ ॥
ऐशी अभक्तांची गति । सांगितली आहाच स्थिति । वांचूनि त्यांची दुर्गति । वाग्देवता भीती स्पष्ट वदतां ॥३०० ॥