दिवस – ५९. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥११॥

तरी विशेषें आतां बोलिजेल । परि तें अनुभवें उपेगा जाईल । म्हणौनि, तैसें एक लागेल । स्थान पाहावें ॥१६३॥
जेथ, आराणुकेचेनि कोडें । बैसलिया, उठों नावडे । वैराग्यासि दुणीव चढे । देखिलिया जें ॥१६४॥
जो संतीं वसिविला ठावो । संतोषासि सावावो । मना होय उत्सावो । धैर्याचा ॥१६५॥
अभ्यासुचि आपुलियातें करी । हृदयासि अनुभवु वरी । ऐसी रम्यपणाची थोरी । अखंड जेथ ॥१६६॥
जया आड जातां, पार्था । तपश्चर्या मनोरथा । पाखांडियांहि आस्था । समूळ होय ॥१६७॥
स्वभावें वाटे येतां । जरी वोरपडा जाहला अवचितां । तरी, सकामूही परि माघौता । निघों विसरे ॥१६८॥
ऐसेनि न राहर्यातें राहवी । भ्रमतयातें बैसवी । थापटूनि चेववी । विरक्तीतें ॥१६९॥
हें राज्य वर सांडिजे । मग निवांता एथेंचि असिजे । ऐसें शृंगारियांहि उपजे । देखतखेवो ॥१७०॥
जें येणें मानें बरवंट । आणि तैसेचि अतिचोखट । जेथ अधिष्ठान प्रगट । डोळां दिसे ॥१७१॥
आणिकहि एक पाहावें । जें साधकीं वसते होआवें । आणि जनाचेनि पायरवें । रुळेचिना ॥१७२॥
जेथ अमृताचेनि पाडें । मुळाही सकट गोडें । जोडती दाटें झाडें । सदा फळतीं ॥१७३॥
पाउला पाउला उदकें । वर्षाकाळींहि अतिचोखें । निर्झरें कां विशेषें । सुलभें जेथ ॥१७४॥
हा आतपुही आळुमाळु । जाणिजे तरी शीतळु । पवनु अति निश्चळु । मंदु झुळुकें ॥१७५॥
बहु करूनि निःशब्द । दाट, न रिगे श्वापद । शुक हन षट्पद । तेउतें नाहीं ॥१७६॥
पाणिलगें हंसें । दोनी चारी सारसें । कवणें एके वेळे बैसें । तरी कोकिळहि हो कां ॥१७७॥
निरंतर नाहीं । तरी आलीं गेलीं कांहीं । होतु कां मयुरेंही । आम्हीं, ना न म्हणों ॥१७८॥
परि आवश्यक पांडवा । ऐसा ठावो जोडावा । तेथ निगूढ मठ होआवा । कां शिवालय ॥१७९॥
दोहींमाजीं आवडे तें । जें मानले होय चित्तें । बहुधाकरूनि एकांतें । बैसिजे गा ॥१८०॥
म्हणौनि तैसें तें जाणावें । मन राहतें पाहावें । राहील, तेथ रचावें । आसन ऐसें ॥१८१॥
वरी चोखट मृगसवडी । माजी धूतवस्त्राची घडी । तळवटीं अमोडी । कुशांकुर ॥१८२॥
सुकुमाळ सरिसे । सुबद्ध राहती आपैसे । एकपाडें, तैसे । वोजा घालीं ॥१८३॥
परि सावियाचि उंच होईल । तरी आंग हन डोलेल । नीच, तरी पावेल । भूमिदोषु ॥१८४॥
म्हणौनि, तैसें न करावें । समभावें धरावें । हें बहु असो; होआवें । आसन ऐसें ॥१८५॥

त्वमप्येतान्महाभाग, धर्मान् भागवताञ्छ्रुतान् ।
आस्थितः श्रद्धया युक्तो, निस्सङ्गो यास्यसे परम् ॥४५॥
(हे महाभाग्यशाली वसुदेवा, तू ऐकलेल्या ह्या भागवतधर्माचे विषयांची आसक्ती सोडून मोठ्या श्रद्धेने पालन व आचरण केलेस तर तूही श्रेष्ठ अशा परमात्मस्वरूपाला मिळशील. ॥४५॥)

सकळ भाग्यांचिया पंक्ती । जेथें ठाकल्या येती विश्रांती । ते वसुदेवा भाग्यस्थिती । तुझ्या घराप्रती क्रीडत ॥४९६॥
वसुदेवा तुझेनि नांवें । देवातें ‘वासुदेव’ म्हणावें । तेणें नामाचेनि गौरवें । जनांचे आघवे निरसती दोष ॥४९७॥
येवढ्या भाग्याचा भाग्यनिधि । वसुदेवा तूंचि त्रिशुद्धि । तुवां भागवतधर्माचा विधि । आस्तिक्यबुद्धी अवधारिला ॥४९८॥
श्रद्धेनें केलिया वस्तुश्रवणा । मननयुक्त धरावी धारणा । तैं निःसंग होऊनियां जाणा । पावसी तत्क्षणा निजधामासी ॥४९९॥
जया निजधामाच्या ठायीं । कार्य कारण दोन्ही नाहीं । त्या परम पदाचे ठायीं । निजसुखें पाहीं सुखरूप होसी ॥५००॥

युवयोः खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् ।
पुत्रतामगमद्यद्वां, भगवानीश्वरो हरिः ॥४६॥
(खरोखरी तुमच्या दांपत्याच्या यशाने सर्व जग भरून गेले आहे ; कारण साक्षात परमात्मा भगवान तुमचा पुत्र म्हणून जन्माला आला. ॥४६॥)

तुम्हां दांपत्याचिये कीर्ती । यशासी आली श्रीमंती । तुमचे यशें त्रिजगती । परमानंदें क्षिती परिपूर्ण झाली ॥५०१॥
ज्यालागीं कीजे यजन । ज्यालागीं दीजे दान । ज्यालागीं कीजे तपाचरण । योगसाधन ज्यालागीं ॥५०२॥
जो न वर्णवे वेदां शेषा । जो दुर्लभ सनकादिकां । त्या पुत्रत्वें यदुनायका । उत्संगी देखा खेळविसी ॥५०३॥
जो कळिकाळाचा निजशास्ता । जो ब्रह्मादिकांचा नियंता । जो संहारकाचा संहर्ता । जो प्रतिपाळिता त्रिजगती ॥५०४॥
जो सकळ भाग्याचे भूषण । जो सकळ मंडणां मंडण । षड्गुणांचे अधिष्ठान । तो पुत्रत्वें श्रीकृष्ण सर्वांगीं लोळे ॥५०५॥

दर्शनालिङ्गनालापैः, शयनासनभोजनैः । आत्मा वां पावितः कृष्णे, पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतोः ॥४७॥
(त्याचे दर्शन, त्याला आलिंगन, त्याच्याशी कौतुकाने बोलणे, त्याला निजविणे, बसविणे, खाऊ घालणे या सर्व प्रकारांनी त्या श्रीकृष्णाचे ठायी पुत्रप्रेम प्रकट केल्यामुळे तुमचे शरीर, मन व बुद्धी ही सर्व पवित्र झाली आहेत. ॥४७॥)

परब्रह्ममूर्ति श्रीकृष्ण । सादरे करितां अवलोकन । तेणें दृष्टि होय पावन । डोळ्यां संपूर्ण सुखावबोधु ॥५०६॥
कृष्णमुखींची उत्तरें । प्रवेशतां कर्णद्वारें । पवित्र झाली कर्णकुहरें । कृष्णकुमरे अनुवादें ॥५०७॥
आळवितां श्रीकृष्ण कृष्ण । अथवा कृष्णेसी संभाषण । तेणें वाचा झाली पावन । जैसें गंगाजीवन संतप्तां ॥५०८॥
नाना यागविधीं यजिती ज्यातें । तेथ न घे जो अवदानातें । तो वारिताही दोंही हातें । बैसे सांगातें भोजनी कृष्ण ॥५०९॥
दुर्लभु योगयागीं । तो वेळ राखे भोजनालागीं । मुखींचें शेष दे तुम्हांलागीं । लागवेगीं बाललीला ॥५१०॥
तेणें संतप्त संतोखी । तोही ग्रास घाली तुम्हां मुखीं । तुम्हां ऐसें भाग्य त्रिलोकीं । नाहीं आणिकी अर्जिलें ॥५११॥
तेणें कृष्णशेषामृतें । रसना विटों ये अमृतातें । मा इतर रसा गोड तेथें । कोण म्हणतें म्हणावया ॥५१२॥
तेणें श्रीकृष्णरसशेषे । अंतरशुद्धि अनायासें । जे नाना तपसायासें । अतिप्रयासें न लभे कदा ॥५१३॥
देतां कृष्णाशी चुंबन । तेणें अवघ्राणे घ्राण पावन । चुंबितांचि निवे मन । स्वानंद पूर्ण उल्हासे ॥५१४॥
तुम्हां बैसले देखे आसनीं । कृष्ण सवेग ये धांवोनी । मग अंकावरी बैसोनी । निजांगमिळणी निववी कृष्णु ॥५१५॥
तेणें श्रीकृष्णाचेनि स्पर्शे । सर्वेंद्रियी कामु नासे । तेणें कर्मचि अनायासें । होय आपैसें निष्कर्म ॥५१६॥
सप्रेमभावें संलग्न । देतां श्रीकृष्णासी आलिंगन । तेणें देहाचें देहपण । मीतूंस्फुरण हारपे ॥५१७॥
शयनाच्या समयरूपीं । जना गाढ मूढ अवस्था व्यापी । ते काळी तुम्हांसमीपी । कृष्ण सद्रूपीं संलग्न ॥५१८॥
योगी भावना भावून । कर्म कल्पिती कृष्णार्पण । तुमची सकळ कर्में जाण । स्वयें श्रीकृष्ण नित्यभोक्ता ॥५१९॥
पुत्रस्नेहाचेनि लालसें । सकळ कर्मे अनायासें । स्वयें श्रीकृष्ण सावकाशें । परम उल्हासें अंगीकारी ॥५२०॥
तुमची पवित्रता सांगों कैसी । पवित्र केलें यदुवंशासी । पुत्रत्वें पाळूनि श्रीकृष्णासी । जगदुद्धारासी कीर्ति केली ॥५२१॥
नाम घेतां ‘वसुदेवसूनु’ । स्मरतां ‘देवकीनंदनु’ । होय भवबंधच्छेदनु । ऐसें पावनु नाम तुमचें ॥५२२॥

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रशाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: ।
ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ, तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम् ॥४८॥
(शिशुपाल, पौण्ड, शाल्व इत्यादी राजे आत्यंतिक वैरभावाने भगवंताच्या सर्व हालचालींशी म्हणजे त्याचे चालणे, विलास करणे, पाहणे वगैरेशी तन्मय झाले. विरोधी भक्तीने भगवंताच्या शयनासनादी क्रियांनी त्यांचे अंतःकरण आकृष्ट झाल्यामुळे त्यांना भगवंताची सरूपतामुक्ती मिळाली. मग ज्यांचे अंतःकरण प्रेमाने त्या भगवंताचे ठायी जडले आहे ते भगवन्मय होतील हे सांगावयास पाहिजे काय ? ॥४८॥)

शिशुपाल दंतवक्र । पौंड्रक-शाल्वादि महावीर । कृष्णासी चालविती वैर । द्वेषें मत्सरे ध्यान करिती ॥५२४॥
घनश्याम पीतांबर कटे । विचित्रालंकारी कृष्णु नटे । गदादि आयुधीं ऐसा वेठे । अतिबळें तगटे रणभूमीसी ॥५२५॥
ऐसें वैरवशे उद्भट । क्रोधे कृष्णध्यान उत्कट । ते वैरभावें वरिष्ठ । तद्रूपता स्पष्ट पावले द्वेषें ॥५२६ ॥
कंसासी परम भयें जाण । अखंड लागलें श्रीकृष्णध्यान । अन्नपान शयनासन । धाकें संपूर्ण श्रीकृष्ण देखे ॥५२७॥
कंसासुर भयावेशे । शिशुपाळादिक महाद्वेषें । सायुज्य पावले अनायासें । मा श्रद्धाळू कैसे न पावती मोक्ष ॥५२८॥
तुम्ही तरी परम प्रीतीं । चित्तें वित्तें आत्मशक्तीं । जीवें वोवाळां श्रीपति । पायां ब्रह्मप्राप्ति तुमच्या लागे ॥५२९॥
पूर्ण प्राप्ति तुम्हांपासीं । ते तुमची न कळे तुम्हांसी । बालक मानितां श्रीकृष्णासी । निजलाभासी नाडणें ॥५३०॥

माऽपत्यबुद्धिमकृथाः, कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन, गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥४९॥
(श्रीकृष्ण सर्व प्राणिमात्रांचे अंतर्यामी असून नियंता आहे; मायेचा आश्रय केल्यामुळे त्याला मनुष्यभाव प्राप्त झाल्यासारखा दिसतो. परंतु तो अव्यय आणि सर्वश्रेष्ठ आहे. कृष्णाचे ठिकाणी हा माझा मुलगा आहे अशी भावना ठेवू नकोस. ॥४९॥)

तुम्ही बाळकु माना श्रीकृष्ण । हा भावो अतिकृपण । तो परमात्मा परिपूर्ण । अवतरला निर्गुण कृष्णावतारें ॥५३१॥
यासी झणे म्हणाल लेंकरूं । हा ईश्वराचा ईश्वर । सर्वात्मा सर्वेश्वर । योगियां योगींद्रु श्रीकृष्ण ॥५३२॥
हा अविकारु अविनाशु । परात्परु परमहंसु । इंद्रियनियंता हृषीकेशु । जगन्निवासु जगदात्मा ॥५३३॥
मायामनुष्यवेषाकृती । हा भासताहे सकळांप्रती । गूढऐश्चर्य महामूर्ती । व्यापक त्रिजगतीं गुणातीतु ॥५३४ ॥

भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै, यशो लोके वितन्यते ॥५०॥
(भूमीला भारभूत झालेल्या असुर राजांना मारण्यासाठी, सजनांच्या रक्षणासाठी व त्यांना मोक्ष देण्यासाठी अवतार घेतलेल्या भगवंताचे यश ब्रह्मांडात चोहोकडे पसरलेले आहे. ॥५० ॥)

काळयवनादि असुर । कां जरासंधादि महावीर । अथवा राजे अधर्मकर । अतिभूभार सेना ज्यांची ॥५३५॥
तो उतरावया धराभार । धर्म वाढवावया निर्विकार । संतसंरक्षणी शार्ङ्गधर । पूर्णावतार श्रीकृष्ण ॥५३६॥
प्रतिपाळावया निजभक्तांसी । सुख द्यावया साधूंसी । अवतरला यदुवंशीं । हृषीकेशी श्रीकृष्ण ॥५३७॥
तो असुरगजपंचाननु । सज्जनवनआनंदघनु । तुमच्या उदरीं श्रीकृष्णु । अवतार पूर्ण पूर्णांशेसीं ॥५३८॥
उद्धरावया त्रिजगती । थोर उदार केली कीर्ती । ज्याच्या अवताराची ख्याती । पवाडे पढती ब्रह्मादिक ॥५३९ ॥
तरावया अतिदुस्तर । ज्याची कीर्ति गाती सुरनर । परमादरें ऋषीश्वर । कृष्णचरित्र सर्वदा गाती ॥५४० ॥
ज्याचें नाम स्मरतां भक्त । कळिकाळ नागवत । तो अवतार श्रीकृष्णनाथ । तुम्हांआंत प्रगटला ॥५४१॥
श्रीकृष्ण परब्रह्मैकनिधी । त्यासी पाहूं नका बाळबुद्धी । इतुकेन तुम्ही भवाब्धी । जाणा त्रिशुद्धी तरलेती ॥५४२॥
ऐशी श्रीकृष्णअवतारकथा । नारद वसुदेवा सांगतां । शुक म्हणे गा नृपनाथा । विस्मयो समस्तां थोर झाला ॥५४३॥