दिवस – ६२. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

जे जे ठाय समांस । तेथ आहाच जोडे घाउस । पाठीं एकदोनी घांस । हियाही भरी ॥२३१॥
मग तळवे तळहात शोधी । ऊर्ध्वूचे खंड भेदी । झाडा घे संधी । प्रत्यंगाचा ॥२३२॥
अधोभाग तरी न संडी । परि नखींचेंही सत्त्व काढी । त्वचा धुवूनि, जडी । पांजरेसीं ॥२३३॥
अस्थींचे नळे निरपे । शिरांचे हीर वोरपे । तंव, बाहेरी विरूढी करपे । रोमबीजांची ॥२३४॥
मग, सप्तधातूंच्या सागरीं । ताहानली, घोंट भरी । आणि सवेंचि उन्हाळा करी । खडखडीत ॥२३५॥
नासापुडौनि वारा । जो जातसे अंगुळें बारा । तो गचिये धरूनि, माघारा । आंतु घाली ॥२३६॥
तेथ अध वरौतें आकुंचे । ऊर्ध्व तळौतें खांचे । तया खेवांमाजि चक्राचे । पदर उरती ॥२३७॥
एऱ्हवीं, तरी दोन्ही तेव्हांचि मिळती । परि, कुंडलिनी नावेक दुश्चित्त होती । ते तयांतें म्हणे “परौति । तुम्हीचि कायसीं एथें?”॥२३८॥
आइकें, पार्थिव धातु आघवी । आरोगितां; कांहीं नुरवी । आणि आपांतें तंव ठेवी । पुसोनियां ॥२३९॥
ऐसी दोनी भूतें खाये । ते वेळीं संपूर्ण धाये । मग सौम्य होऊनि राहे । सुषुम्नेपासीं ॥२४०॥
तेथ तृप्तीचेनि संतोषें । गरळ जें वमी मुखें । तेणें तियेचेनि पीयूषें । प्राणु जिये ॥२४१॥
तो अग्नि, आंतूनि निघे । परि, सबाह्य निववूंचि लागे । ते वेळीं कसु बांधिती आंगें । सांडिला, पुढती ॥२४२॥
मार्ग मोडिती नाडीचे । नवविधपण वायूचें- । जाय; म्हणौनि शरीराचे । धर्मु नाहीं ॥२४३॥
इडा पिंगळा एकवटती । गांठी तिन्ही सुटती । साही पदर फुटती । चक्रांचे हे ॥२४४॥
मग शशी आणि भानु । ऐसा कल्पिजे जो अनुमानु । तो, वातीवरी, पवनु । गिंगसितां; न दिसे ॥२४५॥
बुद्धीची पुळिका विरे । परिमळु घ्राणीं उरे । तोहि शक्तीसवें संचरे । मध्यमेमाजीं ॥२४६॥
तंव वरीलेकडौनि ढाळें । चंद्रामृताचें तळें । कानवडोनि, मिळे । शक्तिमुखीं ॥२४७॥
तेणें नाळकें रस भरे । तो सर्वांगामाजीं संचरे । जेंथींचा तेथ मुरे । प्राण-पवनु ॥२४८॥
तातलिये मुसें । मेण निघोनि जाय जैसें । मग, कोंदली राहे रसें । वोतलेनी ॥२४९॥
तैसें पिंडाचेनि आकारें । ते कळाचि कां अवतरे । वरी त्वचेचेनि पदरें । पांघुरली असे ॥२५०॥

तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः । व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥५॥
(त्या ऋद्धिसिद्ध्यादी सर्व प्रकारच्या ऐश्वर्यांनी भरलेल्या सुसंपन्न अशा द्वारकानगरीत ज्याला कितीही पाहिले तरी तृप्ती होत नाही अशा अभूतपूर्व सुंदर कृष्णाला ते देवादिक पाहातच राहिले. ॥५॥)

कृष्णें अधिष्ठिली पुरी । कनककळसांचिया हारी । रत्ने जडिली नाना कुसरीं । तेज अंबरी न समाये ॥५२॥
जे द्वारकेभीतरीं । कामधेनु घरोघरीं । कल्पद्रुमांचिया हारी । खेळणी द्वारी चिंतामणींची ॥५३॥
द्वारकाजननिवासियांसी । घरी नवरत्नांचिया राशी । ऋद्धिसिद्धि करूनि दासी । हृषीकेशी नांदतु ॥५४॥

स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥६॥
(स्वर्गातल्या पुष्पवाटिकेमध्ये मिळणाऱ्या दिव्य पुष्पांनी यदुनायकाला त्यांनी जणू माखून टाकले, आणि कर्णमधुर व गुणवर्णन करणाऱ्या स्तोत्रांनी त्या त्रिभुवनेश्वराला संतोषित केले. ॥६॥)

मांदार पारिजात संतान । कल्पद्रुम हरिचंदन । ऐशिया वृक्षांची सुमनें जाण । कृष्णावरी संपूर्ण वरुषले ॥६४॥
श्रीकृष्णासी चहूंकडां । दिव्य सुमनांचा जाहला सडा । समस्त देवी सन्मुख पुढां । केला पैं गाढा जयजयकारु ॥६५॥

देवा ऊचुः- नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।
यश्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तैर्मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात् ॥७॥
(देव म्हणाले -हे प्रभो, कर्माच्या बळकट पाशांपासून सुटका करून घेण्याची इच्छा करणारे तुझे भक्त आपल्या अंत:करणांत ज्या तुझ्या पदकमलाचे ध्यान करितात, त्या तुझ्या पदकमलाला बुद्धी, इंद्रिय, प्राण, मन, वाणी इत्यादी सर्व अंगोपांगांसह आम्ही वंदन करीत आहोत. ॥७॥)

विवेकयुक्त प्राणधारणा । मनसा वाचा कर्मणा । नमस्कारु तुझिया चरणां । सच्चिद्घना श्रीकृष्णा ॥६७॥
इंद्रियउपरमालागीं जाणा । सांडूनि विषयवासना । दश इंद्रियीं लागलों चरणां । नमन श्रीकृष्णा निजभावें ॥६८॥
विषयीं होऊनियां उदास । सांडोनि संसाराची आस । चरण चिंतिती तापस । कर्मपाश छेदावया ॥६९॥
ऐसे मुक्तीचिया वासना । मुमुक्षु चिंतिती चरणां । त्यांसी अर्ध क्षण न येसी ध्याना । दृढ भावना करिताही ॥७० ॥

त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्‌गुणस्थः ।
नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ॥८॥
((तुझ्या पदकमलाचेच ध्यान का? ते सांगतात.) तू त्रिगुणात्मक (सत्त्व-रज-तमादी) मायेने आपल्या स्वरूपामध्ये सामावलेले परंतु बुद्धीला आकलन न झाल्यामुळे अव्यक्त असणारे विश्व दृश्यरूपात (स्पष्टपणे) उत्पन्न करतोस (आपल्या ठिकाणी सामावून घेतोस), संरक्षितोस व संहारितोस. हे अजिंक्य प्रभो, त्रिगुणांमध्ये राहूनही तुला त्रिगुणांपासून उत्पन्न झालेल्या जन्मादी कर्मांचा लेप होत नाही. (तू नियामकत्वाने राहतोस.) खरोखर तू अजिंक्य आहेस. स्वतः प्रकाशरूप असून स्वतःच्या स्वरूपसुखामध्ये तू रमलेला असतोस, म्हणून कोणत्याही प्रकारचे दुःख उत्पन्न करणारे दोष तुझ्या ठिकाणी संभवत नाहीत. ॥८॥)

झोप लागल्या झोप न दिसे पाहीं । जागें जाहल्या दिसतचि नाहीं । तैसी माया अतर्क्य देहीं । न पडे ठायीं सुरनरां ॥७५॥
मूळीच तुझी अतर्क्य माया । तिसी गुणक्षोभु जाहला साह्या । ते ब्रह्मादिकां न येचि आया । देवराया श्रीकृष्णा ॥७६॥
तूं धरोनि दैवीमायेसी । ब्रह्मादिकांते सृजिसी । प्रतिपाळोनि संहारिसी । तूं त्या कर्मासी अलिप्त ॥७७॥
स्वप्नीं स्वयें सृष्टि सृजिली । प्रतिपाळूनि संहारिली । ते क्रिया कर्त्यासी नाही लागली । तेवी सृष्टि केली त्वां अलिप्तत्त्वे ॥७८॥
मृगजळाची भरणी । सूर्य करी निजकिरणीं । शोषूनि ने अस्तमानीं । अलिप्तपणीं तैसा तूं ॥७९ ॥
समूळ धर्माची वाढी मोडे । अधर्माची शीग चढे । तैं तुज अवतार धरणे घडे । आमुचे सांकडे फेडावया ॥८० ॥
करोनि अधर्माचा घातु । धर्म वाढविशी यथास्थितु । देवांसी निजपदीं स्थापितु । कर्मातीतु तूं श्रीकृष्णु ॥८१ ॥
तुज अखंडदंडायमान । आत्मसुखाचें अनुसंधान । तें आम्हांसी नाहीं अर्ध क्षण । दीनवदन यालागीं ॥८२ ॥
ज्यासी आत्मसुख निरंतर । तो देहधारी परी अवतार । त्याचे चरण पवित्रकर । गंगासागर आदि तीर्थासी ॥८३॥
तो जरी वर्ते गुणांआंतु । तरी तो जाणावा गुणातीतु । त्याचा चरणरेणु करी घातु । त्रैलोक्यांतु महापापां ॥८४ ॥

शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः ।
सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्धसच्छ्रद्धया श्रवणसंभृतया यथा स्यात् ॥९॥
(हे सर्व लोकांना पूज्य अशा श्रेष्ठ पुरुषोत्तमा, वारंवार तुझ्या लीलांचे श्रवण व चिंतन करून तुझ्या ठिकाणीच केलेल्या सत्त्वप्रधान भक्तीच्या योगाने सात्त्विक भक्तांना जसे समाधान व आंतरिक शांती प्राप्त होते. तसे समाधान व मानसिक शुद्धी पदार्थांच्या वासनेने ज्यांची अंत:करणे दूषित झाली आहेत अशांना वेदांतज्ञान, ग्रंथश्रवण, अध्ययन, द्रव्यादिकांचे दान, शारीरिक तप, मानसिक तप इत्यादी कर्मांनी होत नाही. (तात्पर्य – तुझे गुणच अधिक फलदायी आहेत.) ॥९॥)

कृष्णस्तवनें स्तविता तरे । श्रवणद्वारे ऐकतां उद्धरे । यालागीं स्तव्य तूंचि निधारें । स्तवनद्वारें तारकु ॥८८॥
एवं तुझे कीतीचे श्रवण । तेंचि परम शुद्धीसी कारण । यावेगळे जे साधन । तें केवळ जाण प्रयास ॥८९ ॥
ऐकें गा सुरवरिष्ठा । तुझिया श्रवणाची उत्कंठा । अंतरीं पापाचा मळकटा । धुवोनि चोखटा करी वृत्ती ॥९०॥