दिवस – ६४. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

आइके, प्राणाचा हातु धरूनी । गगनाची पाउटी करूनी । मध्यमेचेनि दादराहुनि । हृदया आली ॥२७१॥
ते कुंडलिनी जगदंबा । जे चैतन्य-चक्रवर्तीची शोभा । जया विश्वबीजाचिया कोंभा । साउली केली ॥२७२॥
जे शून्यलिंगाची पिंडी । जे परमात्मया शिवाची करंडी । जे प्रणवाची उघडी । जन्मभूमी ॥२७३॥
हें असो, ते कुंडलिनी बाळी । हृदयाआंतु आली । तंव अनुहताची बोली । चावळे ते ॥२७४॥
शक्तीचिया आंगा लागलें । बुद्धीचें चैतन्य होतें जाहलें । तें तेणें ऐकिलें । आळुमाळु ॥२७५॥
घोषाच्या कुंडीं । नादचित्रांचीं रूपडीं । प्रणवाचिया मोडी । रेखिलीं ऐसीं ॥२७६॥
हेंचि कल्पावें तरी जाणिजे । परि कल्पितें कैंचें आणिजे । तरी नेणों काय गाजे । तिये ठायीं ॥२७७॥
विसरोनि गेलों, अर्जुना । जंव नाशु नाहीं पवना । तंव वाचा आथी गगना । म्हणौनि घुमे ॥२७८॥
तया अनाहताचेनि मेघें। आकाश दुमदुमों लागे । तंव ब्रह्मस्थानींचें बेगें । सहज फिटे ॥२७९॥
[Image of Anahata Chakra symbol]
आइके, कमळगर्भाकारें । जें महदाकाश दुसरें । जेथ चैतन्यें आधातुरे । होऊनि असिजे ॥२८०॥
तया हृदयाच्या परिद्वरी । कुंडलिनिया परमेश्वरी । तेजाची शिदोरी । विनियोजिली ॥२८१॥
बुद्धीचेनि शाकें। हातबोणें निकें । द्वैत तेथ न देखे । तैसें केलें ॥२८२॥
निजकांती हारविली । मग प्राणुचि केवळ जाहली । ते वेळीं कैसी गमली? । म्हणावीं पां?॥२८३॥
हो कां, जे पवनाची पुतळी । पांघुरली होती सोनसळी । ते फेडूनियां वेगळी । ठेविली तिया ॥२८४॥
नातरी, वायुचेनि आंगें झगटली । दीपाची दिठी निवटली । कां, लखलखोनि हारपली । वीजू गगनीं ॥२८५॥
तैसी हृदयकमळवेऱ्ही । दिसे जैसी सोनियाची सरी । नातरी, प्रकाशजळाची झरी । वाहत आली ॥२८६॥
मग ते हृदयभूमी पोकळे । जिराली कां एके वेळे । तैसें शक्तीचें रूप मावळे । शक्तीचिमाजीं ॥२८७॥
तेव्हां तरी, शक्तीचि म्हणिजे । एऱ्हवीं, तो प्राणु केवळ जाणिजे । आतां, नाद बिंदु नेणिजे । कळा ज्योती ॥२८८॥
मनाचा हन मारु । कां, पवनाचा आधारु । ध्यानाचा आदरु । नाहीं परि ॥२८९॥
हे कल्पना घे सांडी । तें नाहीं इये परवडी । हे महाभूतांची फुडी । आटणी! देखां ॥२९०॥
पिंडें पिंडाचा ग्रासु । तो हा नाथसंकेतींचा दंशु । परि दाऊनि गेला उद्देशु । श्रीमहाविष्णु ॥२९१॥
तया ध्वनिताचें केणें सोडुनि । यथार्थाची घडी झाडुनि । उपलविली, म्यां; जाणुनि । ग्राहीक श्रोते ॥२९२॥

केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्बोः ।
स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पादः पुनातु भगवन् भजतामघं नः ॥१३॥
(हे चराचरव्यापका देवा, वामनावतारी आपण आपल्या तीन पावलांनी त्रैलोक्य व्यापून (सत्यलोकापर्यंत जाऊन) ध्वज उभविला. त्रैलोक्यात आपल्या तीन स्रोतांनी पापनाश करीत संचार करणारी गंगा ही आपल्या चरणांची पताकाच आहे. देव व असुर या उभय सैन्यांस अनुक्रमे अभय आणि भय उत्पन्न करणारा, सज्जन लोकांना स्वर्गप्राप्ती करून देणारा आणि दुर्जनांना नरकात ढकलणारा असा हा तुझा दिव्य चरण आम्हा भक्तांचे पाप नाहीसे करून आम्हांस पावन करो. ॥१३ ॥)

बलिबंधनी अनंता । त्रिविक्रमचरणु वाढतां । सत्यलोकाही वरुता । दिसे झळकता श्रीचरणु ॥१५४॥
चरणु वाढला सर्वांवरी । तो ‘केतु’ बोलिजे कवीश्वरीं । पताका झळकत कवणेपरी । सुरसरी निजगंगा ॥१५५॥
बलिबंधनी आवेश । चरण उचलिला दुराश । नखें भेदला आवरणकोश । जळ बहुवस चालिलें ॥१५६ ॥
चरणस्पर्शे भगवंता । जाहली जीवनासी पवित्रता । ब्रह्मा कमंडली धरितां । शिवें माथां वाहिली ॥१५७॥
चरणध्वजीं पताका ते गंगा । त्रिवाहिनी त्रिपथगा । चरणशोभा श्रीरंगा । नयनभुंगा उल्हासु ॥१५८ ॥
केतु झळकलिया पाठीं । आसुरी सेनेसी भय उठी । दैवी संपत्तीचे पोटीं । अत्यंत उठी आल्हादु ॥१५९॥
आणिक चरणाची कथा । देवांसी स्वर्गसुखदाता । तोच चरणु अधर्मवंतां । होय तत्त्वतां नरकहेतु ॥१६०॥
एक तरले चरण पूजितां । एक तरले चरण ध्यातां । चरण उपेक्षिती सर्वथा । अधःपाता ते जाती ॥१६१ ॥
चरण वंदिती कां निंदिती । ते निजपदाप्रती जाती । सर्वथा जे उपेक्षिती । अधोगती तयांसी ॥१६२ ॥
चरण वंदितां तरली शिळा । निंदितां उद्धरिलें शिशुपाळा । जे उपेक्षिती चरणकमळा । तयां खळां रौरव ॥१६३॥
ऐकें स्वामिया व्यापका । ऐसा तुझा चरण निका । आमुच्या सकळ पातकां । क्षणार्धे देखा उद्धारु ॥१६४ ॥
जेथ पापाचा जाहला उद्धारु । तेथ सहजचि खुंटला दुराचारु । ऐसा तरावया संसारु । चरण साचारु पैं तुझा ॥१६५॥

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमानाः ।
कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥१४॥
(नाकामध्ये वेसण घातली असता बैल जसे ताब्यात राहतात (उच्छृंखल होत नाहीत), त्याप्रमाणे ज्याने ब्रह्मादिक देव देह धारण केल्याने एकमेकांना परस्पर त्रास देणारे असूनसुद्धा आपल्या स्वाधीन ठेवले आहेत (जो त्यांना स्वैर होऊ देत नाही) असा प्रकृतिपुरुषाच्याही पलीकडचा प्रत्यक्ष कालस्वरूपी पुरुषश्रेष्ठ जो तू त्या तुझा चरण आमचे कल्याण करो. ॥१४॥)

निजसुखातें विस्तारिता । तुझा चरण जी अच्युता । काळादिकर्माचा शास्ता । आत्मा नियंता देवाचा ॥१६६॥
तूं काळाचा निजनियंता । काळासी अकाळें न करवे सत्ता । देवांसी अधिकारी स्थापिता । देवनियंता तूं कृष्णा ॥१६७॥
कर्मस्वामी तूं कृष्णनाथा । इंद्रियक्रिया समस्ता । कोणा न करवे अन्यथा । कर्मनियंता श्रीकृष्ण ॥१६८ ॥
ब्रह्मादि शरीरधारी । तुज आधीन गा श्रीहरी । जैसे नाथिले बैल नांगरीं । कृषीवळू धरी स्वामित्वें ॥१६९ ॥
तेथ जो राहे मागे पुढे । तो झोडिजे आसुडें । तुझे आज्ञेवरी रोकडे । वर्तती गाढे कळिकाळादिक ॥१७० ॥
संसारलक्षण शेतासी । अधिकारी जुंपोनि सर्वांसी । निजकर्मे क्षेत्रासी । तूं वाहविसी निजाज्ञा ॥१७१ ॥
रोवोनि अहंकाराची मेढी । महत्तत्त्वांचे खळे झाडी । त्रिगुणदोरें बापुडीं । बांधिशी कडोविकडी जीवपशूतें ॥१७२ ॥
उदोअस्तांचेनि झणत्कारें । देतां निजकर्मांचे फेरे । जो खांदा चुकवोनि वोसरे । तोचि मारें मारिजे ॥१७३॥

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमानामव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।
सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥१५॥
(या विश्वाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि लय यांना कारण तूच आहेस ; त्याचप्रमाणे प्रकृती, जीव आणि महत्तत्त्व अहंकारादी यांचा नियंता व संहारकर्ताही तूच आहेस. तीन चातुर्मास्यांनी युक्त असलेला हा संवत्सरात्मक काल (वर्ष) तूच असून तुझ्या प्रचंड वेगाने सर्व ब्रह्मांडाचा संहार करण्यास तूच प्रवृत्त झाला आहेस. खरोखर तू पुरुषश्रेष्ठ आहेस. ॥१५॥)

जगाची उत्पत्ति स्थिति । तुजचिपासोनि श्रीपति । सकळ संहारिता अंतीं । तूंचि निश्चितीं महाकाळु ॥१७८ ॥
क्षोभलिया तामसी शक्ती । सृष्टीचा प्रळय करी अंतीं । तेथें बीजरूपी अव्यक्तीं । जीव राहती सूक्ष्मत्वें ॥१७९ ॥
मग उत्पत्तीचे काळवेळे । तीच बीजें विरूढती सकळे । पाल्हेजती स्थितिकाळें । पुष्पफळे सफळित ॥१८० ॥
‘हे गुणक्षोभाची अवस्था । तेथ मी नव्हें प्रळयकर्ता’ । ऐसें म्हणसी जरी कृष्णनाथा । तरी हे कथा परियेसीं ॥१८१ ॥
तुझा साचार जाहलिया भावो । माया महत्तत्त्व आणि जीवो । नासोनियां दास पाहा हो । निजपदी निर्वाहो भोगिती ॥१८२॥
त्या तुज सकळ संहारितां । कोण दुर्घटता कृष्णनाथा । कारणेसी प्रळयकर्ता । तूंचि सर्वथा महाकाळु ॥१८३ ॥
कळों नेदिसी संसारस्थिती । अतिसूक्ष्म काळगती । नाश करिसी अंतीं । निजप्रकृतिविकार ॥१८४ ॥
प्रळयासी प्रमाण मूळ । लव निमेष घटिका पळ । अहोरात्र त्रिकाळ । ‘त्रिनाभी’ केवळ जो म्हणिये ॥१८५॥
ऐसिये गंभीर गतीसीं । मायामहत्तत्त्व नाशिसी । तो तूं ‘महाकाळ’ होसी । हृषीकेशी श्रीकृष्णा ॥१८६॥

त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यया स्ववीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।
सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥१६॥
((महाप्रळयकाळी अव्यक्तरूपाने भगवान नारायण असतात.) त्या तुझ्यापासून सामर्थ्य घेऊन पुरुष जन्माला आला आणि त्याने महत्तत्त्वाला आपल्या मायेच्या योगाने धारण केले आणि हेच अखिल विश्वाचे बीज होय. हा विश्व प्रसविणारा गर्भच होय. त्यानेच त्याच मायेच्या योगाने आपल्या स्वरूपापासून अनेक आवरणांनी युक्त असा सुवर्णमय ब्रह्मांडकोश उत्पन्न केला. ॥ १६ ॥)

पुढती सृष्टीचा सृजिता । तूंचि होशी गा अनंता । ते उत्पत्तीची अवस्था । मूळकर्ता तूंचि तूं ॥१८७ ॥
तुझी लाहोनि वीर्यशक्ती । होये पुरुषासी पुरुषत्वप्राप्ती । तेणें अंगीकारूनि प्रकृती । केलें उत्पत्ती गर्भाधान ॥१८८ ॥
तेचि ते वेळी प्रकृती । महत्तत्त्वीं होय गर्भवती । पंचतत्वेंसी गर्भी धरिती । हिरण्यवर्ण अंडातें ॥१८९॥
ते अमोघ वीर्य प्रबळ । गर्भी विश्वाकार बाळ । धरिती जाहली वेल्हाळ । ब्रह्मांड सकळ अंडामाजीं ॥१९०॥
जैसें गर्भासी उल्ब जाण । तैसें अंडासी बहिरावरण । सप्तधा नेमस्त प्रमाण । तूं निर्माण करविता ॥१९१ ॥
पृथ्वी जल अनल अनिल । नभ आणि अहंकार स्थूळ । सातवें तें अतिसबळ । जाण केवळ क्रियासूत्र ॥१९२ ॥
त्या गर्भासी जतनेवरी । तूंचि आंतु आणि बाहेरी । रिघालासी सूत्रधारी । खांबसूत्री जैसा कां ॥१९३॥
ऐसें जग जाहलें दोघांपासूनी । परी तिसरे न देखों कोणी । अवघी सृष्टी दोघीजणीं । दुमदुमुनी भरलीसे ॥१९४॥
वाती लावूनि पाहतां । तिसरें न लगेचि हाता । दुसरी प्रकृती निर्धारितां । तेही सर्वथा टवाळ ॥१९५॥
ऐसा दुजेनवीण एकला । एकलाचि विश्व जाहला । आकळीत कौशल्यकळा । मल्लमर्दना श्रीकृष्णा ॥१९६ ॥
एवं एकलेपणें तूं कर्ता । त्यालागीं लेपु न लगे सर्वथा । कर्म करूनि तूं अकर्ता । तेचि कथा परियेसीं ॥१९७॥