दिवस – ६५. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥१५॥

ऐकें, शक्तीचें तेज जेंव्हां लोपे । तेथ देहाचें रूप हारपे । मग तो डोळ्यांमाजीं लपे । जगाचिया ॥२९३॥
एऱ्हवीं, आधिलाचि ऐसा । सावयव तरी दिसे । परि, वायूचें कां जैसें । वळिलें होय ॥२९४॥
नातरी, कदळीचा गाभा । बुंथी सांडोनि उभा । कां, अवयवचि नभा । उदैला तो ॥२९५॥
तैसें होय शरीर । तैं, तें म्हणिजे ‘खे-चर’ । हें पद होतां, चमत्कार । पिंडजनीं ॥२९६॥
देखें, साधकु निघोनि जाये । मागां पाउलांची वळ राहे । तेथ ठायीं ठायीं होये । अणिमादिक ॥२९७॥
परि तेणें काय काज आपणपयां? । अवधारीं, ऐसा, धनंजया । लोप आथी भूतत्रया । देहींचा देहीं ॥२९८॥
पृथ्वीतें आप विरवी । आपातें तेज जिरवी । तेजातें पवनु हरवी । हृदयामाजी ॥२९९॥
पाठीं आपण एकला उरे । परि शरीराचेनि अनुकारें । मग, तोहि निगे अंतरें । गगना मिळे ॥३००॥
ते वेळीं कुंडलिनी हे भाष जाये । मग ‘मारुत’ ऐसें नाम होये । परि शक्तिपण तें आहे । जंव न मिळे ‘शिवीं’ ॥३०१॥
मग जालंधर सांडी । ककारांत फोडी । गगनाचिये पहाडीं । पैठी होय ॥३०२॥
ते ॐकाराचिये पाठीं । पाय देत उठाउठी । पश्यंतीचिये पाउटी । मागां घाली ॥३०३॥
पुढां तन्मात्रा अर्धवेरी । आकाशाच्या अंतरीं । भरती, गमे, सागरीं । सरिता जेवीं ॥३०४॥
मग ब्रह्मरंध्रीं स्थिरावोनी । सोऽहंभावाचिया बाह्या पसरूनी । परमात्मलिंगा धांवोनी । आंगा घडे ॥३०५॥
तंव महाभूतांची जवनिका फिटे । मग दोहींसि होय झटें । तेथ गगनासकट आटे । समरसीं तिये ॥३०६॥
पैं, मेघाचेनि मुखें निवडिला । समुद्र कां वोघीं पडिला । तो मागुता जैसा आला । आपणपयां ॥३०७॥
तेवीं, पिंडाचेनि मिषें । पदीं पद प्रवेशे । तें एकत्व होय तैसें । पंडुकुमरा ॥३०८॥
आतां, ‘दुजें हन होतें? । कीं, एकचि हें आइतें?’ । ऐशिये विवंचनेपुरतें । उरेचिना ॥३०९॥
गगनीं गगन लया जाये । ऐसें जें कांहीं आहे । तें अनुभवें जो होये । तो होऊनि ठाके ॥३१०॥
म्हणौनि, तेथिंची मातु । न चढेचि बोलाचा हातु । जेणें संवादाचिया गांवाआंतु । पैठी कीजे ॥३११॥
अर्जुना, एऱ्हवीं तरी । इया अभिप्रायाचा जो गर्व धरी । ते, पाहें पां, वैखरी । दुरी ठेली ॥३१२॥
भ्रूलता मागिलीकडे । तेथ मकाराचेंचि आंग न मांडे । सडेया प्राणा सांकडें । गगना येतां ॥३१३॥
पाठीं तेथेचि तो भेसिबला । तैं शब्दाचा दिवो मावळला । मग, तयाहि वरी आटु भविन्नला । आकाशाचा ॥३१४॥
आतां महाशून्याचिया डोहीं । जेथ गगनासिचि ठावो नाहीं । तेथ तागा लागेल काई । बोलाचा इया?॥३१५॥

तत्तस्थुषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् ।
अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो, येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥१७॥
(हे इंद्रियस्वामी भगवंता, सर्व स्थावरजंगम जगाचा तू मालक आहेस. मायेच्या योगाने स्थूल रूपाला येऊन विकृत झालेली इंद्रिये विषयभोगाला प्रवृत्त होतात. विषयसेवन करीत असतानाही तुला मात्र त्यांच्यापासून कोणतीही बाधा होत नाही; परंतु इतर जीव आपल्यापासून दूर गेलेल्या विषयाससुद्धा भितात. (विषयांचे बाधकत्व इतके आहे की नुसत्या चिंतनानेही मनुष्य मोहित होतो.)॥१७॥)

चरे आणि अचरें । जंगमें आणि स्थावरें । या जगाचा स्वामी तूं निर्धारें । केलें खरें गतश्लोकीं ॥१९८॥
तेंचि स्वामित्व कैसें घडे । हे जरी पुससी धडफुडें । तरी तेहीविखीं रोकडें । वचन गाढे अवधारीं ॥१९९॥
निजमायेचेनि योगें । नाना विषय भोगिसी अंगें । तें भोगिलेपण अंगी न लगे । अकर्तात्मसंगें अलिप्त ॥२००॥
तोचि अकर्तात्मबोधु कैसा । जरी म्हणशी हृषीकेशा । ते आगमनिगमां अतर्क्य दशा । परम पुरुषा परियेसीं ॥२०१॥
भोग्य-भोग-भोक्ता । या तिहींते तूं प्रकाशिता । जेवीं घटीं बिंबोनि सविता । अलिप्तता स्वभावें ॥२०२॥
घट-जळ-प्रतिबिंबासी । स्वयें सविता प्रकाशी । प्रकाशूनि अलिप्त त्यांसी । तेवीं तूं भोगासी श्रीकृष्णा ॥२०३॥
अथवा कर्म-कार्य-कर्ता । या तिहींमाजी निजात्मता । देखे तो अभोक्ता । भोगोनि तत्त्वतां निजभोग ॥२०४॥
दर्पणींच्या प्रतिबिंबासीं । जो प्रवर्तला भोगासी । व्यभिचाराचा आळ त्यासी । केवीं अंगासी लागेल ॥२०५॥
जगचि हे अवघें । जो होऊनि ठाके अंगे । त्यासी बाधावे कोणे भोगें । निजात्मयोगें योगिया ॥२०६॥
ऐशिया बोधाचेनि बळें । तो विषयावरी जरी लोळे । तरी विषयाचेनि विटाळें । बोधु न मैळे तयांचा ॥२०७॥
तो घेणे देणे करी । पाहतां दिसे व्यवहारी । नांदतांही घरदारी । त्यामाझारी तो नाहीं ॥२०८॥
नेणोनि बोधाची मागी । भोगत्याग केला योगीं । तरी कांपताति सर्वांगी । वासना अंगी उरलीसे ॥२०९॥
स्वप्नीं विषय देखती । जागे जाहल्या प्रायश्चित्त घेती । नाहीं मावळली अहंकृती । यालागी भीती सर्वदा ॥२१०॥
ऐशिया जी विषयभेडा । नाहीं निजबोधु धडफुडा । तैसा नव्हेसी तूं निधडा । दिसे रोकडा निजबोधु ॥२११॥

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारिभूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैर्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्यः ॥१८॥
(कामोद्दीपक मधुर व मंद हास्याने युक्त असणाऱ्या नेत्रकटाक्षांनी भाव प्रकट करून आपल्या भ्रूकटाक्षाने मोहून टाकण्यात समर्थ अशा सोळा हजार स्त्रिया आपल्या मदनबाणांच्या साधनांनी भगवान कृष्णाचे मन यत्किंचितही विकृत करू शकल्या नाहीत. ॥१८॥)

मी निधडा निजबोधे संपूर्ण । म्हणशी देखों न शके कवण । ये अर्थीचे उपलक्षण । ऐक ते खूण स्वामिया ॥२१२॥
सोळा सहस्र पत्न्या घरीं । आणि गोकुळींच्या परनारी । कुब्जादि मथुरेमाझारी । कर्णकुमारी भोगिल्या ॥२१३॥
मुंजी नव्हतां आधीं । भोगिली त्वां गोंवळी पेंधी । धरोनियां सांदीबिदीं । नदोनदी असंख्य ॥२१४॥
अविधी भोगितां नारी । बोध न मैळेचि श्रीहरी । अंगें रिघालासी क्षीरसागरी । अर्जुना करी धरोनी ॥२१5॥
शेषशायी नारायणा । उत्कंठा तुझिया दर्शना । तेणें उपावो केला जाणा । हरूनि ब्राह्मणाची बाळें ॥२१६॥
जेवीं आपुलें स्वरूप आपण । पहावया कीजे दर्पण । तेवीं पहावया कृष्णार्जुन । स्वयें नारायण अपत्ये आणी ॥२१७॥
‘तूं अवतार नर-नारायण । तुझें घ्यावया दरुषण । ब्राह्मणअपत्ये जाण । म्यां आपण आणिली’ ॥२१८॥
ऐसे नारायणाचे बोल । सप्रेम अतिसखोल । आम्ही ऐकिले गा सकळ । तुझा बोध अकळ श्रीकृष्णा ॥२१९॥
ती ब्राह्मणाची अपत्यें । जी बहु काळ जाहली होती मृतें । तुवां आणोनि दिधलीं श्रीअनंतें । ती देखिलीं समस्तें चरितें आम्हीं ॥२२०॥
तुझी नारायणासी आस्था । तेथ आमुची कवण कथा । पार न कळे जी अच्युता । गुणातीता श्रीकृष्णा ॥२२१॥
मागां अवतार जाहले । परी ऐसे चरित्र नाहीं केलें । विधिवेदां लाजविलें । व्यभिचारियां दिधलें निजपद ॥२२२॥
जें म्यां भोगिलें स्त्रियांसी । तें तूं उदासीनत्वें म्हणसी । तेणें बाध न पवे बोधासी । हृषीकेशी तें न घडे ॥२२३॥
हावभावविलासेंसी । अंगें दाविती चपळतेसी । तुज लक्षोनि पुरुषोत्तमासी । कामबाणासी योजिती ॥२२४॥
वाऊनि भृमंडलाचे वेढे । व्यंकट कटाक्षे बाण गाढे । सुरतमंत्री रोकडे । केले धडफुडे सतेज ॥२२५ ॥
ज्या बाणांचे घायीं । इंद्र खोंचला सहस्रां ठायीं । शिव लोळविला पाहीं । मोहिनीव्यामोहीं महाबाणें ॥२२६॥
ज्या बाणाचा पिसारा । लागतांचि पैं भेदरा । तापसी घेतला पुरा । सोडोनि घरदारा पळाले ॥२२७॥
ऐसे सोळा सहस्र बाण । अखंड तुजचिवरी संधान । करितां न मैळे बोधु जाण । अतिविंदान हे तुझें ॥२२८॥
घरींच्या स्त्रिया सहस्र सोळा । गोकुळादि मथुरेच्या अबळा । तुज विषयी करावया गोपाळा । नव्हती सकळा समर्था ॥२२९॥
त्यांचेनि तुज न करवे विषयी । परी त्या त्वां केल्या निर्विषयी । ऐसा तूं त्रैलोक्याचे ठायीं । स्वामी पाहीं श्रीकृष्णा ॥२३०॥
ऐशी तुझी कीर्ति ऐकतां । अथवा चरणतीर्थ घेतां । याचि दोंही तीर्थांची समर्थता । पवित्रता जगासी ॥२३१॥

विभ्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् ।
आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्‌घ्रिजमङ्गसङ्गैस्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥१९ ॥
(तुझ्या अमृतासारख्या मधुर असणाऱ्या कथा ह्याच कोणी नद्या आणि तुझ्या पायांच्या तीर्थापासून उत्पन्न झालेल्या गंगाप्रभृती नद्या या दोन्ही त्रिभुवनात असणारी सर्व पातके नाहीशी करण्यास समर्थ आहेत. म्हणून तुझे भक्त श्रुतीचा आश्रय करून तुझ्या निर्मल यशाचे गान करतात आणि तुझी अंघ्रिज जी गंगा तिच्यामध्ये अवगाहन करून शुद्ध होतात. ही दोन्ही पावन करणारी आहेत म्हणून निर्मळ अंत:करणाचे भक्त या दोन्ही तीर्थांचे सेवन करतात. ॥१९॥)

तुझिये कीर्तीचे श्रवण । आंतरमलाचे क्षालन । करूनियां वृत्ति जाण । परम पावन कीर्तनें ॥२३२॥
तुझिया चरणींची गंगा । सकळ पातकें ने भंगा । ते पायवणी श्रीरंगा । पवित्र जगातें करी ॥२३३॥
या दोंही तीर्थांचे सेवन । अखंड करिती साधुजन । तेणें होऊनि परम पावन । समाधान निजवृत्ती ॥२३४॥
अवतारांचे अंतीं । ये दोनी तीर्थी अतिविख्याती । प्रगट केली तुवां क्षिती । तारावया श्रीपती निजदासां ॥२३५॥
एक श्रवणें एक स्नानें । दोनी तीर्थे परम पावनें । प्रगट केली जगज्जीवनें । मलिन जनें तरावया ॥२३६॥

बादरायणिरुवाच – इत्यभिष्टूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम् ।
अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः ॥२०॥
(शुकाचार्य म्हणाले– याप्रमाणे देवांसह व शंकरासह कृष्णाची स्तुती करून आकाशस्थ ब्रह्मदेव गोविंदाला नमस्कार करून बोलता झाला. ॥२०॥)

शुक म्हणे परीक्षिती । यापरी देवीं समस्तीं । स्तविला स्वानंदें श्रीपती । परमभक्तिभावार्थे ॥२३७॥
ऐसा करूनि स्तुतिवादु । संतोषविला गोविंदु । देवांसी होत असे आल्हादु । परम विनोदु सर्वांसी ॥२३८॥
स्तुति करावया अग्रणी । ब्रह्मा शिव पुढे येऊनी । तिहीं जयजयकार करूनी । लोटांगणे घातलीं ॥२३९॥

ब्रह्मोवाच – भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।
त्वमस्माभिरशेषात्मंस्तत्तथैवोपपादितम् ॥२१॥
(ब्रह्मदेव म्हणाला-हे सर्वांतर्यामी जगदीशा, भूमीचा भार नाहीसा करण्यासाठी पूर्वी आम्ही तुला विनंती केली होती त्याप्रमाणे ते सर्व भूभारहरणाचे कार्य व्यवस्थित रीतीने तू पार पाडले आहेस. ॥२१॥)

उतरावया धराभारा । पूर्वी प्रार्थिलासी यदुवीरा । अभय द्यावया सुरवरां । आम्ही श्रीधरा विनविलें ॥२४१॥
आम्हीं विनविलें जैसें । तुवां कार्य केलें म्हणों तैसें । त्याहूनियां विशेषें । केली निजविन्यासें धर्मवृद्धी ॥२४२॥
तूं सर्वेश्वर सर्वात्मा । जें कार्य न कळेचि आम्हां । तेंही तुवां पुरुषोत्तमा । घनश्यामा संपादिलें ॥२४३॥

धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता, सर्वलोकमलापहा ॥२२॥
(सत्याने वागणाऱ्या साधू लोकांत तू धर्माची स्थापना केलीस व सर्व लोकांची पापे धुवून टाकणाऱ्या आपल्या कीर्तीचा विस्तार दाही दिशांमध्ये केलास. ॥२२॥)

सत्यवादी साधु जे काहीं । ज्यांचा संकल्प तुझ्या पायीं । धर्म स्थापिला त्यांच्या ठायीं । तुवां पाहीं यथास्थित ॥२४४॥
आणिक दश दिशांप्रती । विस्तारिली उदार कीर्ती । तेणें पावन त्रिजगती । होय निश्चिती श्रवणद्वारें ॥२४५॥

अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रदृपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ॥२३॥
(तू अत्यंत सुंदर असे रूप धारण करून यदुकुलात अवतार घेतलास आणि जगाच्या कल्याणासाठी अलौकिक स्वरूपाची कर्मे केलीस. ॥ २३ ॥)

पूर्णपुरुषा हृषीकेशी । तूं अवतरलासी यदुवंशीं । सीमा तुझिया रूपासी । बरवेपणासी न करवे ॥२४६॥
तूं सर्वामाजी सर्वोत्तम । देखतां वृत्तींसी उपरम । लीलाविग्रही पुरुषोत्तम । मनोरम सकळिकां ॥२४७॥
कर्मे केली परमाद्भुतें । गोवर्धन धरिला वाम हस्तें । मुखें प्राशूनि वणव्यातें । गोपाळातें वांचविलें ॥२४८॥
मृता आणिलें गुरुपुत्रासी । गत गर्भ भेटविले देवकीसी । गोपालवत्से तूं जाहलासी । विधात्यासी भुलविलें ॥२४९॥
जगाचिया परम हिता-। लागी नाना चरित्रकथा । करिता जालासी श्रीअनंता । कृष्णनाथा निजजनका ॥२५० ॥