दिवस – ७२. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त, आत्मभूतः शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा, नान्तरायैर्विहन्यसे ॥१०॥
याप्रमाणे शास्त्रज्ञान आणि त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव यांनी युक्त होऊन सर्व चराचराचा आत्माच तू होशील. याप्रमाणे आत्मसाक्षात्काराने पूर्ण तृप्ती झाल्याने कोणत्याही मायिक विघ्नाने तुझे चित्त आत्मस्वरूपापासून विचलित होणार नाही. ॥१०॥

शास्त्रश्रवणें दृढ ‘ज्ञान’ । मननाभ्यासें होय ‘विज्ञान’ । या दोंहींची जाणोनि खूण । ब्रह्मसंपन्न तूं होसी ॥१०२॥
ऐसिया स्वार्थाचेनि लवलाहें । अविश्रम भजावे तुझे पाये । म्हणसी ‘वोढवतील अंतराये । त्यासी काये करावें’ ॥१०३॥
सांडोनि दांभिक लौकिक । त्यजोनियां फळाभिलाख । जो मज भजे भाविक । विघ्न देख त्या कैंचें ॥१०४॥
त्याच्या विघ्ननाशासी देख । करी चक्राची लखलख । घेऊनि पाठीसी अचुक । उभा सन्मुख मी असें ॥१०५॥
यापरी गा उद्धवा । जो मज भजे निजभावा । त्यासी विघ्न करावया देवां । नव्हे उठावा मज असतां ॥१०६॥
एवं ब्रह्मसंपन्न जाहलियावरी । आत्मा तूंचि चराचरीं । जंगमी आणि स्थावरीं । सुरासुरीं तूंचि तूं ॥१०७॥
तुजहूनि कांहीं । अणुभरी वेगळे नाहीं । तेथ विघ्न कैंचें कायी । तुझ्या ठायीं बाधील ॥१०८॥

ब्रह्मादिकांसी जो ग्रासी । त्या काळाचा तूं आत्मा होसी । पाठी थापटून हृषीकेशी । उद्धवासी सांगतु ॥१०९॥
ऐशी बाध्यबाधकता फिटली । संकल्पकल्पना तुटली । ब्रह्मानंदें पाहांट फुटली । वाट मोडली कर्माची ॥११०॥
ऐसा ब्रह्मानुभवी जो देख । कर्म तेथ होय रंक । वेद तयाचे सेवक । विधिविवेक कामारी ॥१११॥
हेचि किती सांगों कायी । मी त्याचा आज्ञाधारक पाहीं । प्रतिष्ठिती जे जे ठायीं । तेथ पाहीं प्रगटतु ॥११२॥
वचनमात्रासाठीं । प्रगटलों कोरडे काष्ठीं । दुर्वासा वाइला पाठीं । त्वांही दिठी देखिलें ॥११३॥
म्हणसी ‘देव ज्याचा आज्ञाधारु । कर्म त्याचे होय किंकरु । तरी ज्ञाते यथेष्टाचारु । विषयीं साचारु विचरती’ ॥११४॥

ज्ञात्यासी स्वेच्छा विषयाचरण । सर्वथा न घडे गा जाण । तेही विषयींचे लक्षण । सावधान परियेसीं ॥११५॥
ज्यासी दग्धपटअभिमान । मिथ्या प्रपंचाचे भान । मृषा विषयांचे दर्शन । विषयाचरण त्या नाहीं ॥११६॥
जयासी प्रपंचाची आवडी । विषयाची अतिगोडी । यथेष्टाचरणाची वोढी । पडे सांकडी तयासी ॥११७॥
ज्ञातयाच्या ठायीं । सत्यत्वें विषयो नाहीं । मा भोगावया कायी । अभिलाषी पाहीं तो होईल ॥११८॥
आतां ज्ञातयाचें कर्म । ऐक सांगों त्याचे वर्म । नातळतां मनोधर्म । क्रियाकर्म आचरती ॥११९॥

दोषबुद्ध्योभयातीतो, निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं, न करोति यथाऽर्भकः ॥११॥
ऐहिक व आमुष्मिक विषयांपासून तो संपूर्ण विरक्त असल्यामुळे, लहान मुलाप्रमाणेच, दोषयुक्त कर्मापासून बुद्धीने परावृत्त होत नाही, त्याचप्रमाणे कर्म गुणफलदायी असले तरी प्रवृत्त होत नाही. तो गुण आणि दोष या दोहींच्याही पलीकडे गेलेला असतो. ॥११॥

गुणदोषातीत ज्ञाता । तो निषेधीं न वर्ते सर्वथा । परी भ्यालेपण चित्ता । नाहीं तत्त्वतां तयासी ॥१२०॥
तो विहितही कर्म करी । तेथ गुणत्वें बुद्धि न धरीं । कुलालचक्राचियेपरी । पूर्वसंस्कारी वर्तत ॥१२१॥
संकल्पु नाही वृत्तीं । हेतु स्फुरेना चित्तीं । ऐसी कर्मे ज्ञाते करिती । शरीरस्थिती केवळ ॥१२२॥
तेथ सत्कर्म सिद्धी गेलें । तेणें फुगेना म्यां हें केलें । अथवा माझारी विकळ पडिलें । तेणें तगमगिलेपण नाहीं ॥१२३॥
निद्रितामागें बैसला वाघु । अथवा पुढे आला स्वर्गभोगु । त्यासी नाही रागविरागु । तैसा लागु ज्ञात्याचा ॥१२४॥
गुणदोषीं चित्तवृत्ती । सांडोनियां सहजस्थिती । बाळके जेवीं क्रीडती । तैशी स्थिति ज्ञात्याची ॥१२५॥
‘अभिमाने कर्मप्राप्ती । त्या अभिमानाते त्यागिती । मग निरभिमानें केवीं वर्तती । कर्मस्थिति त्यां न घडे’ ॥१२६॥
ऐसा विकल्पु जरी करिसी । ते स्थिति न कळे इतरांसी । निरभिमानता स्वानुभवेंसीं । केवीं येरासी कळेल ॥१२७॥
देह प्रारब्धाचेनि मेळें । स्वभावे सर्व कर्मी चळे । तेथ अज्ञानाचेनि बळें । अभिमानु खवळे ‘मी कर्ता’ ॥१२८॥
तेथ गुरूवाक्य-अनुवृत्ती । अभ्यासूनि यथा निगुतीं । अज्ञानेसहित निरसिती । अभिमानस्थिति निजबोधे ॥१२९॥
शेष-प्रारब्धाचेनि मेळें । निरभिमानें देह चळे । ज्ञाते कर्मे करिती सकळे । जाण केवळे शरीरें ॥१३०॥
केवळ शरीरें कर्मे होतीं । तीच ‘अहेतुक’ बोलिजेती । अर्भकदृष्टांतें उपपत्ती । हेचि स्थिति सांगितली ॥१३१॥

निरभिमानाची लक्षणें । कृष्ण उद्धवातें ऐक म्हणे । येरु आनंदला अंतःकरणे । सादरपणे परिसतु ॥१३२॥

सर्वभूतसुहृच्छांतो, ज्ञानविज्ञाननिश्चयः । पश्यन्मदात्मकं विश्वं, न विपद्येत वै पुनः ॥१२॥
याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांचा आंतरिक जिवलग, इंद्रियांचे पूर्णपणे नियमन केलेला, शास्त्रानुभवाचा पूर्ण निश्चयी असा हा योगी, सर्व विश्व मद्रूपतेने पाहतो व स्वस्वरूपाहून कधीही च्युत होत नाही. ॥१२॥

पहिले शास्त्रश्रवणें ‘ज्ञान’ । तदनुभवें होय ‘विज्ञान’ । ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । निरभिमान तो होय ॥१३३॥
साचचि निरभिमानता । जरी आली होय हाता । तरी ‘शांति’ तेथ सर्वथा । उल्हासता पैं पावे ॥१३४॥
दाटूनि निश्चळ होणें । कां दांत चावूनि साहणे । ते ‘शांति’ ऐसें कोण म्हणे । आक्रोशपणे साहातु ॥१३५॥
‘शांति’ म्हणिजे ते ऐशी । सागरी अक्षोभ्यता जैसी । चढ वोहट नाही तिसी । सर्वदेशी सर्वदा ॥१३६॥
नाना सरितांचे खळाळ । आणूनि घालिती समळ जळ । तो तिळभरी नव्हे डहुळ । अति निर्मळ निजांगें ॥१३७॥
तैशी नानाभूतविषमता । स्वार्थविरोधे अंगी आदळतां । पालटू नव्हे ज्याच्या चित्ता । ते जाण सर्वथा ‘निजशांति’ ॥१३८॥
ऐसी शांति ज्यासी देखा । तोचि सर्वभूतांचा सखा । आवडता सर्व लोकां । ‘सुहृद’ तो कां सर्वांचा ॥१३९॥
नवल सख्यत्वाची परी । सर्वस्व दे निजमैत्रीं । स्वार्थी वंचनार्थ न करी । कृपापात्री उपदेशु ॥१४०॥
अतर्क्य त्याची पाहती दिठी । मद्रूपें देखे सकळ सृष्टी । जगासी मज अभिन्न गांठी । निजदृष्टी बांधली ॥१४१॥
मग तो जेउतें पाहे । तेउता मीचि तया आहे । तो जरी मातें न पाहे । तें न पाहणेही होये मीचि त्याचें ॥१४२॥
त्याची पाहती जे दिठी । ते मीचि होये जगजेठी । ऐशी तया मज एक गांठी । सकळ सृष्टीसमवेत ॥१४३॥
अवघे जगचि मी होये । तेव्हां ‘तो मी’ हे भाष जाये । ऐसा तो मजमाजीं समाये । समसाम्येसमत्वें ॥१४४॥
सांडोनियां मनोधर्म । ऐसा ज्यासी मी झालों सुगम । त्यासी पुढती कैंचें जन्म । दुःख दुर्गम ज्याचेनीं ॥१४५॥
मातेच्या उदरकुहरी । रजस्वलेच्या रुधिरामाझारी । पित्याचेनि रेतद्वारीं । गर्भसंचारी संसरण ॥१४६॥
जे मातेच्या उदरीं । जंतु नाकी तोंडी उरी शिरीं । विष्ठामूत्राचे दाथरी । नवमासवरी उकडिजे ॥१४७॥
जठराग्नीच्या तोंडीं । घालूनि गर्भाची उंडी । उकडउकडूनि पिंडीं । गर्भकांडी घडिजेति ॥१४८॥
ते गर्भीची वेदना । नानापरींची यातना । नको नको रघुनंदना । चिळसी मना येतसे ॥१४९॥
अवघ्यांच्या शेवटीं । प्रसूतिवातु जो आटी । सर्वांगी वेदना उठी । योनिसंकटी देहजन्म ॥१५०॥
ऐसें अपवित्र में जन्म । तें न पवतीच ते नरोत्तम । जीही ठाकिलें निजधाम । ते पुरुषोत्तम समसाम्ये ॥१५१॥
मी असतां पाठीपोटीं । त्यांसी काइशा जन्मगोठी । कळिकाळातें नाणिती दिठी । आले उठाउठी मद्रूपा ॥१५२॥
जेथ जन्म नाहीं जाहलें । तेथ मरण न लगतांचि गेलें । ऐसे भजोनि मातें पावले । भजनबळें मद्भक्त ॥१५३॥
कृष्ण उद्धवातें थापटी । म्हणे वेगें उठीं उठीं । हेचि हातवशी हातवटी । जन्मतुटी तेणें होय ॥१५४॥
जैसें मेघमुखींचें उदक । वरिच्यावरी झेलिती चातक । तैसें कृष्णवचनांसी देख । उद्धवें मुख पसरिलें ॥१५५॥
कां चंद्रकिरणी चकोर । जेवीं अत्यंत सादर । तेवीं उद्धवाचा आदर । दिसे थोर हरिवचनीं ॥१५६॥
हो कां पक्षिणी देखोनि पिलें । जाणोनि चाऱ्याचे वेळे । सांडोनियां आविसाळें । मुख कोवळे जेवीं पसरी ॥१५७॥
तेवीं देखोनि कृष्णमुख । उद्धवासी अत्यंत हरिख । श्रवणाचे मुखें देख । कृष्णपीयूख सेवित ॥१५८॥