दिवस – ७३. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

श्रीशुक उवाच- इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वजिज्ञासुरच्युतम् ॥१३॥
श्रीशुकाचार्य म्हणाले- हे राजा, याप्रमाणे भगवंताने उपदेश केल्यानंतर वैष्णवाग्रणी उद्धवाने साष्टांग नमस्कार घातला. पुढे मूळ स्वरूपच जाणण्याच्या इच्छेने तो श्रीकृष्णाला म्हणाला ॥१३॥

शुक म्हणे कौरवनाथा । कृपा उपजली भगवंता । उपदेशिलें महाभागवता । ज्ञानकथा निजबोधु ॥१५९॥
तें ऐकोनि उद्धव । श्रवणीं थोर उठी हांव । कैसें बोलिला ज्ञानगौरव । अतिअपूर्व श्रीकृष्ण ॥१६०॥
श्रीकृष्ण श्रीमुखें सांगे कोड । तें निरूपण अतिगोड । जीवीं उठली श्रवणचाड । नुल्लंघी भीड देवाची ॥१६१॥
आवडी कळवळे चित्त । घाली साष्टांग दंडवत । हात जोडोनि पुसत । प्रेमळ भक्त उद्धव ॥१६२॥

उद्धव उवाच- योगेश योगविन्यास, योगात्मन्योगसम्भव । निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः संन्यासलक्षणः ॥१४॥
उद्धव म्हणाला- हे योगेश्वरा, तू योगाच्या रहस्याचा निधी आहेस, तू योगरूप असून योगाची उत्पत्ती तुझ्यापासून झालेली आहे, तू माझ्या कल्याणाकरिता संन्यास हे ज्याचे लक्षण आहे असा त्याग सांगितलास. ॥१४॥

ऐकें योगियांच्या योगपती । योग्यांचा ठेवा तूं श्रीपती । योगी प्रगट तूं योगमूर्ती । योग उत्पत्ती तुजपासीं ॥१६३॥
मज मोक्षासी कारण । त्यागु संन्यासलक्षण । बोलिलासी तो अतिकठिण । परम दारुण हा त्यागु ॥१६४॥

त्यागोऽयं दुष्करो भूमन्, कामानां विषयात्मभिः । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥१५॥
परंतु हे विश्वव्यापका, विषयवासनांनी ज्यांची अंत:करणे घेरली आहेत अशांना, कामनांचा त्याग मोठा कठीण आहे. सर्वांतर्यामी नियामकत्वाने असणाऱ्या हे प्रभो, तुझ्या ठिकाणी ज्यांची भक्ती नाही अशा माणसांना तर तो अधिकच कठीण आहे असे मला वाटते. ॥१५॥

पाहतां या त्यागाची रीती । मज तंव दुर्धरु गा श्रीपती । मग इतरांची येथ गती । कवण्या स्थिती होईल ॥१६५॥
कामु जयाच्या चित्तीं । विषयीं आसक्त मती । त्यासी या त्यागाची गती । नव्हे श्रीपति सर्वथा ॥१६६॥
तुझी कृपा जंव नव्हे । तंव तो अभक्तां केवीं करवे । त्यागु बोलिला जो देवें । तो सर्वांसी नव्हे सर्वथा ॥१६७॥
तूं सर्वात्मा असतां हृदयीं । चित्त प्रवेशेना तुझे ठायीं । तें आवरिलें असे विषयीं । नवल कायी सांगावें ॥१६८॥
ऐसे प्रपंची आसक्त । यालागी विमुख झाले अभक्त । त्यांसी त्यागु नव्हे हा निश्चित । चित्त दुश्चित सर्वदा ॥१६९॥
त्यागु कां नव्हे म्हणसी । तें परिस गा हृषीकेशी । कठिणत्व जें त्यागासी । तें तुजपाशीं सांगेन ॥१७०॥

सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढस्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाऽहं, संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥१६॥
तो मी तुझ्या मायेने निर्मित असलेल्या माझ्या शरीराचे ठिकाणी ‘मी’, ‘माझे’ अशा मूर्खपणाच्या बुद्धीने मोहात बुडून गेलो आहे ; म्हणून हे भगवंता, तू जे आता तत्त्वरहस्य उपदेशिलेस ते मी सहज प्राप्त करून घेईन, असा मला सेवकाला बोध कर. ॥१६॥

तुझी माया विचित्र उपाधी । शरीरी केली आत्मबुद्धी । आत्मीयें शरीरसंबंधीं । विपरीत सिद्धी वाढली ॥१७१॥
‘मी माझें’ वाढलें गाढ । तेणें मति झाली मूढ । गृहासक्ति लागली दृढ । त्यागु अवघड यालागीं ॥१७२॥

ऐशी ही बुद्धि विवळे । अप्रयासें तत्त्व आकळे । तैशी कृपा कीजे राउळें । दास गोपाळें तारावया ॥१७३॥
ऐकें गा पुरुषोत्तमा । निजदासां आपुल्या आम्हां । सोडवीं गा संसारश्रमा । आत्मयारामा श्रीकृष्णा ॥१७४॥
तुज सांडोनि हृषीकेशी । पुसों जावे आणिकांपासीं । तें नये माझिया मनासी । विषयी सर्वांसी व्यापिलें ॥१७५॥

सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं, वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे, ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥१७॥
सर्व ज्ञानादिगुणांनी युक्त, स्वयंप्रकाशी, असा तुझ्यासारखा, आत्मस्वरूपाचे व्याख्यान करणारा, देवादिकांमध्येही मला दिसत नाही; कारण ब्रह्मादिक सर्व देवसुद्धा देह धारण केल्यामुळे देहाभिमानी असून तुझ्या मायेने त्यांच्या बुद्धीला मोह पडलेला आहे व त्यामुळे ते बहिर्मुख आहेत. ॥१७॥

पुसों जावें ब्रह्मयासी । तो गुंतला सृष्टिकर्मासी । प्रजाउत्पत्ति मानसीं । अहर्निशीं चिंतितु ॥१७६॥
जो आपुल्या निजस्वभावीं । सदा संसारु वाढवी । तो केवीं संसारु तोडवी । केलें न बुडवी सर्वथा ॥१७७॥
वाढों नेदी संसारासी । कोपु आला प्रजापतीसी । शापु दिधला नारदासी । ब्रह्म उपदेशी म्हणौनी ॥१७८॥
ऐसे संसारी आसक्त । नित्य संसारयुक्त । त्यांसी पुसों न मनी चित्त । जाण निश्चित श्रीकृष्णा ॥१७९॥
पुसों जावें ऋषींप्रती । तंव ते सदा आपमती । आपुलें मत प्रतिष्ठिती । अन्यथा देती शापातें ॥१८०॥
जीवीं धरोनि अर्थासक्ती । शिष्यांतें उपदेशिती । विषयो धरोनियां चित्तीं । जीविकावृत्ती उपदेशु ॥१८१॥
गुरूसीच विषयासक्ती । तेथ शिष्यासी कैंची विरक्ती । ऐशियासी जे पुसती । ते भ्रंशती स्वार्थातें ॥१८२॥
सत्यस्वरूप स्वप्रकाश । आत्मा तूं अविनाश । युक्तिप्रयुक्ती उपदेश । विकल्पनिरास जाणसी ॥१८३॥
ब्रह्मज्ञानाचा वक्ता । तुजवेगळा श्रीकृष्णनाथा । न दिसे गा सर्वथा । मज पाहतां त्रिलोकीं ॥ १८४॥
एवं आत्मा तूं तत्त्वतां । तूंचि आत्मज्ञानदाता । आत्मबोधी संस्थापिता । कृष्णनाथ तूं एकु ॥१८५॥

तस्माद्भवन्तमनवद्यमनन्तपारं, सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु ह वृजिनाभितप्तो, नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥१८॥
म्हणून हे देवा, तू सर्वपूज्य, परमपवित्र, अंत व पार नसलेला, सर्व जाणणारा, सर्वप्रभू, अखंड व अपरिच्छिन्न अशा वैकुंठस्थानात सर्वदा वास करणारा आहेस व मी त्रिविधतापरूपी संकटांनी होरपळून निघाल्याने उदास झालेला असून हे नारायणा, नरश्रेष्ठा, तुला शरण आलेला आहे. (मला उपदेश कर हा हेतू.) ॥१८॥

यालागी जी यादवपती । नित्य शुद्ध पवित्र मूर्ती । तुज मायामोहो नातळती । पवित्र ख्याती यालागीं ॥१८६॥
गोंवळांचे उच्छिष्टकवळें । ज्याची पवित्रता न मैळे । तेणेंचि उच्छिष्टबळें । गोंवळे सकळें तारिलीं ॥१८७॥
प्राणे शोषिलें पूतनेसी । तरी पवित्रता अधिक कैशी । तेणेंचि उद्धरिलें तिसी । दोषें दोषांसी तारकु ॥१८८॥
करूनि कालीयमर्दन । मर्दिला त्याचा अभिमान । तरी मैळेना पवित्रपण । निर्विषे जाण तारिला ॥१८९॥
रजक अपवित्र अत्यंत । आतळे तया अधःपात । त्यासी मारूनियां निश्चित । केला पुनीत सायुज्या ॥१९०॥
करूनि गोपिकांसी निंद्य काम । तेणें त्या केल्या नित्य निष्काम । तेचि पवित्रता अनुत्तम । सायुज्यधाम पावल्या ॥१९१॥
करितां सुकर्म कुकर्म । ज्याची पवित्रता अनुत्तम । यालागी नामें ‘पुरुषोत्तम’ । अकर्तात्मनिजबोधे ॥१९२॥
जो आकळे गुणांआंतु । त्यासी ते गुण करिती प्रांतु । त्या गुणांसी तुजमाजी अंतु । यालागीं तूं ‘अनंतु’ सर्वथा ॥१९३॥
देशतः कालतः पार । तुज न करवेचि साचार । यालागीं अनंत तूं अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥१९४॥
तुज म्यां करावी विनंती । किती यावें काकुळती । तूं हृदयस्थ ज्ञानमूर्ती । जाणता त्रिजगतीं तूं एकु ॥१९५॥
ज्ञान अज्ञान मायाशक्ती । ईश्वराआधीन गा असती । त्या ईश्वराची तूं ईश्वरमूर्ती । सत्यकीर्ति तूं श्रीकृष्णा ॥१९६॥
तूं सर्वांचा नियंता । सर्व करूनि अकर्ता । ऐसा ‘ईश्वर’ तूं कृष्णनाथा । भोगूनि अभोक्ता तूं एकु ॥१९७॥
देशतः कालतः स्वभावेंसीं । नाशु न पावे ज्या स्थानासी । तेथींचा तूं निवासवासी । पूर्ण पूर्णांशी अवतारु ॥१९८॥
नराचे अविनाशस्थान । यालागी तूं ‘नारायण’ । तुझेनि जीवासी चळणवळण । चाळकपण तुजपाशीं ॥१९९॥
ऐसा ईश्वर तूं आपण । ‘नरसखा-नारायण’ । युद्धसमयीं अर्जुनासी जाण । ब्रह्मज्ञान त्वां दिधलें ॥२००॥
दारुण होतां संग्रामासी । पावडा पावो युद्धासी । तेव्हां ब्रह्मज्ञान सांगसी । निज सख्यासी अर्जुना ॥२०१॥
ऐसा कृपाळू तूं नारायण । यालागीं तुज आलो शरण । त्रिविधतापें तापलों जाण । दुःख दारुण संसारु ॥२०२॥
संसार म्हणजे अंधकूप । माजी कामक्रोधादि दुष्ट सर्प । निंदा स्पर्धा कांटे अमूप । दुःखरूप मी पडिलों ॥२०३॥
तेथ पडलियापाठीं । ब्रह्मद्वेषाचा शूळ पोटीं । भरला जी उठाउठी । तेणें हिंपुटी होतुसें ॥२०४॥
तेथून निघावया त्रिशुद्धी । उपावो न दिसे गा निजबुद्धी । कृपाळुवा कृपानिधी । आत्मबोधी मज काढीं ॥२०५॥