दिवस – ७४. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

श्रीभगवानुवाच- प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥१९॥
श्रीभगवान म्हणाले – या विश्वात सार व असार यांमध्ये निवड करण्यात कुशल असे लोक बहुधा अमंगल अशा विषयवासनेपासून आपला उद्धार करून घेतात. ॥१९॥

भूत संचरलियापाठीं । सुटती जल्पवादगोठी । त्यातें गुणिया पाहोनि दिठीं । अक्षता त्राहाटी मंत्रोनी ॥२०६॥
पाहतां पांचभौतिक संसारु । सहजें झाला असे थोरु । माजी झोंबलासे कृष्णवियोगखेचरु । उद्धव लेंकरूं झडपिलें ॥२०७॥
मिसें उद्धवाची झडपणी । अहं-म्हैसासुर लागला जनीं । त्यासी करावया झाडणी । कृष्ण गुणी चालिला ॥२०८॥
तेथ झाडणीलागी आतां । यदुअवधूतसंवाद कथा । त्याचि मंत्रूनि मंत्राक्षता । होय झाडिता श्रीकृष्णु ॥२०९॥
श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवासी । सावध होई निजमानसीं । येऊनियां मनुष्यलोकासी । आपआपणांसी उद्धरिती ॥२१०॥
पाहतां यया परमार्था । साह्य नव्हे माता पिता । पुत्र भ्राता दुहिता कांता । साह्य सर्वथा हे नव्हती ॥२११॥
साह्य परमार्था नव्हे व्याही । शेखीं साह्य नव्हे जांवयी । आपणिया आपण साह्य पाहीं । जो निजदेहीं विवेकी ॥२१२॥
मुमुक्षुमार्गीचे सज्ञान । लोक तत्त्वविचक्षण । विचारूनि कार्याकारण । स्वबुद्धी जाण उद्धरले ॥२१३॥
नित्यानित्यविवेकें । अनित्य सांडिती त्यागमुखें । नित्य तें यथासुखें । हित संतोखें अंगीकारिती ॥२१४॥
नित्यत्वें जें उरलें जाण । तें स्वरूप माझें चिद्घन । तेंचि साधकांचे साधन जाण । अनन्यपणे चिंतिती ॥२१५॥
भावितां माझी दृढ भावना । मीचि ते होती जाणा । कीटकी-भृंगीचिया खुणा । आपआपणियां उद्धरिती ॥२१६॥

आत्मनो गुरुरात्मैव, पुरुषस्य विशेषतः । यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां, श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥२०॥
विशेषेकरून मनुष्याचा आत्माच आपला स्वतःचा गुरू आहे. हा आत्मा प्रत्यक्ष आणि अनुमान या दोन प्रमाणांनी आपले कल्याण करून घेतो. ॥२०॥

पश्वादि योनींच्या ठायीं । हिताहितज्ञान असे पाहीं । मा पुरुषाच्या पुरुषदेहीं । ज्ञान पाहीं स्फुरद्रूप ॥२१७॥
जे कर्म करितों मी देहीं । तेणें तरेन की नाहीं । हे ज्याचे त्याचे ठायीं । स्फुरद्रूप पाही कळतसे ॥२१८॥
सांडूनि अशुभ वासना । जो न करी विषयकल्पना । तो आपुला गुरु आपण जाणा । नरकयातना चुकविली ॥२१९॥
जो कंटाळला जन्मगर्भासी । मरमरों उबगला मरणासी । आधि लागली मानसीं । जन्ममरणासी नासावया ॥२२०॥
आवडी नुपजे स्त्रीपुत्रांसी । निद्रा न लागे अहर्निशीं । काळे ग्रासिलें आयुष्यासी । निजहितासी न देखिजे ॥२२१॥
तुझीच तुजचि देखतां । काळे गिळिली बाल्यावस्था । तारुण्याचा ग्रासिला माथा । वार्धक्याभंवता लागला असे ॥२२२॥
केवळ वार्धक्याचा जरंगा । त्यासीही काळु लागला पैं गा । आयुष्य व्यर्थ जातसे वेगा । हा निजनाडु जगा कळेना ॥२२३॥
क्षणक्षणा काळु जातसे व्यर्थ । कांहीं न साधे जी परमार्थ । जन्ममरणांचा आवर्त । पुढे अनर्थ रोकडा ॥२२४॥
स्वर्ग नरक कर्म ब्रह्म । चहूं प्राप्तीसी मनुष्यधर्म । यालागीं त्यजूनि पापकर्म । मोक्षधर्म धरावा ॥२२५॥
नरदेह मोक्षाचा वाटा । वृथा जातसे कटकटा । हृदयीं आधी लागला मोठा । विषयचेष्टा विसरला ॥२२६॥
प्रत्यक्ष लक्षणे अनित्य । संसारु दिसे नाशवंत । यालागीं तो नव्हे आसक्त । होय विरक्त इहभोगीं ॥२२७॥
याचिपरी ‘अनुमाना’ । परलोकभोगभावना । आतळों नेदी मना । नश्वर पतना जाणोनि ॥२२८॥
कैं कृपा करील गोविंद । कैं तुटेल भवबंध । कैं देखेन तो निजबोध । परमानंद जेणे होय ॥२२९॥
धांव पाव गा श्रीहरी । कृपा करी दीनावरी । मज उद्धरीं भवसागरी । भक्तकैवारी श्रीकृष्णा ॥२३०॥
जैसी जीवनावेगळी मासोळी । तैसा बोधालागी तळमळी । प्रेमपडिभराच्या मेळीं । देह न सांभाळी सर्वथा ॥२३१॥
एक नेणोनि नरदेहा मुकले । एकी नव्हे म्हणोनि उपेक्षिले । एक ज्ञानगर्वे गिळिले । एक भुलले विषयार्थी ॥२३२॥
एक साधनाभिमानें ठकिले । एक करूं करूं म्हणतां गेले । एक करितां अव्हाटां भरले । करणे ठेलें तैसेंचि ॥२३३॥
जरी विवेक कळला मना । तरी न तुटती विषयवासना । तेणें संतप्त होऊनि जाणा । नारायणा चिंतितु ॥२३४॥
कृष्ण म्हणे उद्धवासी । सविवेक वैराग्य असे ज्यासी । तोचि आपला गुरु आपणासी । विशेषेसी जाणावा ॥२३५॥
त्याचिये निजबुद्धीसी । मीचि विवेकु प्रकाशी । तो स्वयें जाणे निजबोधासी । निजमानसीं विवेकें ॥२३६॥
ज्यासी जैसा भावो । त्यासी मी तैसा देवो । ये अर्थी संदेहो । उद्धवा पहा हो न धरावा ॥२३७॥
उद्धवा येथ केवळ । पाहिजे निजबुद्धि निर्मळ । तरी आत्मबोध तत्काळ । होय सफळ सर्वथा ॥२३८॥

पुरुषत्वे च मां धीराः, सांख्ययोगविशारदाः । आविस्तरां प्रपश्यन्ति, सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥२१॥
सामर्थ्यवान अशा मानवयोनीत जन्म घेऊन सांख्य आणि योग या शास्त्रांत निपुण असलेले ज्ञाननिष्ठ पुरुष सर्व सामर्थ्याने युक्त असलेल्या मला अत्यंत स्पष्टपणे पाहतात. ॥२१॥

एवं वैराग्यें पूर्ण भरित । धीर पुरुष विवेकयुक्त । सांख्ययोग विवंचित । निजी निज प्राप्त तत्काळ ॥२३९॥
नरदेहीं विवेक वसे । निजरूप पावले कैसे । जें सर्वशक्तियुक्त असे । तें सावकाशें देखती ॥२४०॥
जें प्रसवे सर्वशक्तीतें । तें सर्वशक्ति-शक्तिदातें । जें नातळे सर्वशक्तीतें । त्या स्वरूपातें पाहताति ॥२४१॥
उद्धवा काय सांगों गोष्टी । बहुत शरीरें सृजिली सृष्टीं । मज नरदेही आवडी मोठी । उठाउठी मी होती ॥२४२॥

एकद्वित्रिचतुष्पादो, बहुपादस्तथाऽपदः । बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥२२॥
एक, दोन, तीन, चार व त्यांहून जास्त पाय असणारे आणि मुळीच पाय नसणारे असे अनेक जीव मी पूर्वी निर्माण केले परंतु त्यांपैकी हे पौरुष (मानवी) शरीरच मला प्रिय आहे. ॥२२॥

केली एकचरणी शरीरें । दोंपायांची अपारें । तींपायांची मनोहरें । अतिसुंदरें चतुष्पदें ॥२४३॥
सर्पादि योनींच्या ठायीं । म्यां चरणचि केले नाहीं । एकें चालती बहु पायीं । केली पाहीं शरीरें ॥२४४॥
ऐशी शरीरें नेणों किती । म्यां निर्माण केली ये क्षितीं । मज कर्त्यातें नेणती । मूढमति यालागीं ॥२४५॥
मज कर्त्याची प्राप्ति । होआवयालागीं निश्चितीं । स्वांशें प्रकाशोनि ज्ञानशक्ती । पौरुषी प्रकृति म्यां केली ॥२४६॥
जेणे देहें मज पावती । त्या देहाची मज अतिप्रीति । यालागीं श्रुति नरदेह वर्णिती । देव वांछिती नरदेहा ॥२४७॥
ऐशी नरदेहाची प्रीति । कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती । येणे शरीरें मज पावती । नाना युक्तिविचारें ॥२४८॥

अत्र मां मार्गयन्त्यद्धा, युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानतः ॥२३॥
या शरीरातच योगी लोक, सुलभतेने ग्राह्य नसलेल्या मला, ज्ञानाचा विषय होण्यास योग्य असे जे बुद्धींद्रियादी जीवाचे गुण त्यांच्या द्वारा अनुमानाच्या सहाय्याने प्रत्यक्ष शोधून काढतात. ॥२३॥

येऊनि नरदेहाप्रती । कर्त्याची गवेषणा जे करिती । जो मी ईश्वर त्रिजगतीं । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता ॥२४९॥
बुद्धियुक्ती विवेक करणें । तें जडें प्रकाशपणें । त्याचाही मी प्रकाशकु म्हणे । येणे लक्षणे लक्षिती ॥२५०॥
ऐशा नानापरींच्या अनुमानां । मी तंव वश नव्हे जाणा । जे लक्षिती सांडोनि अभिमाना । साक्षात्पणा ते येती ॥२५१॥
ज्याची आशा होय निराश । तोचि ब्रह्म पावे सावकाश । तेणें कळीकाळावरी कांस । जाण अवश्य घातली ॥२५२॥
मुख तंव स्वतःसिद्ध असे । तें निर्मळ आरिसां दिसे । तेवीं बुद्धीचेनि विवेकवशें । आत्मा भासे नरदेहीं ॥२५३॥

येचिविखींचा इतिहास जाण । तुज मी सांगेन पुरातन । यदुअवधूतसंवादलक्षण । ज्ञानसाधन साधकां ॥२५४॥