दिवस – ७५. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं, यदोरमिततेजसः ॥२४॥
महातेजस्वी अवधूत व यदुराजा यांचा या विषयासंबंधीचा झालेला हा संवाद, पूर्वकालीन इतिहास म्हणून, उदाहरणादाखल सांगितला जातो. ॥२४॥

हरिखें म्हणतसे गोविंदु । उद्धवा आमुचा पूर्वज यदु । तेणें ब्रह्मज्ञानासी संवादु । केला विशदु अवधूतासीं ॥२५५॥
राजा यदु म्हणसी कैसा । क्षात्रसृष्टीचा सूर्यों जैसा । राजा चंद्राच्या प्रकाशा । निजतेजवशा लोपितु ॥२५६॥
तेणें गुरूची लक्षणे ऐकतां । सायुज्यमुक्ति आली हाता । ते हे पुरातन कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥२५७॥

अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥२५॥
निर्भयपणे संचार करणाऱ्या, महाज्ञानी, दिगंबर अशा कोणीएका तरुण द्विजाला पाहून धर्माचा अर्थ जाणणाऱ्या यदुराजाने प्रश्न केला. ॥२५॥

कोणी एक अवधूतु । निजतेजें प्रकाशवंतु । ब्रह्मानंदें डुल्लतु । यदूने येतु देखिला ॥२५८॥
त्या अवधूताचे लक्षण । यदु निरीक्षी आपण । देखिलें ब्रह्मसूत्रधारण । होय ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता ॥२५९॥
ऐसा तो अवधूतु । निर्भय निःशंक वर्ततु । यदु व्याहाळिये होता जातु । देखिला वनांतु सन्मुख ॥२६०॥
आंतुला प्राण तत्त्वतां । बाहेर रिघों नेदी सर्वथा । स्वभावें प्राणापानसमता । झाली न धरितां धारणा ॥२६१॥
नवल तयाचे पाहणें । दृश्य दृश्यत्वें देखों नेणे । झाला सर्वांगें देखणें । देखणेपणे पाहातसे ॥२६२॥
मी एकु वनीं वसता । हेही नाठवे त्याचिया चित्ता । झाली सर्वत्र सर्वगतता । समसाम्यता समत्वें ॥२६३॥
कर्म कार्य कर्ता जाण । अवघा जाहला तो आपण । क्रियेनें वाहूनियां आण । निंबलोण जीवें केलें ॥२६४॥
देहाचिया माथां । ठेविली होती अहंता । तें देहमिथ्यात्व पावतां । समूळ अहंता पळाली ॥२६५॥
नित्यानित्य होमद्वारें । ब्रह्माग्नि प्रज्वळला एकसरें । जाळूनि आश्रमांची चारी घरें । केलें खरें निराश्रमी ॥२६६॥
त्या आश्रमामाजीं होती । शास्त्रश्रवणविधिवादपोथी । ते जळाली जी निश्चितीं । भस्म हातीं न लगेचि ॥२६७॥
विधिनिषेध पैजा । जळाली पंचायतनदेवपूजा । होता संचितक्रियमाणपुंजा । तोही वोजा जळाला ॥२६८॥
यापरी तो अवधूतु । ब्रह्मानंदें जी डुल्लतु । निजसुखें वेल्हावतु । देखिला येतु यदुरायें ॥२६९॥
संकल्प-विकल्परहित । शुद्ध सर्वांगीं विभूत । यालागी बोलिजे ‘अवधूत’ । येऱ्हवीं विख्यात ब्राह्मणु ॥२७०॥
सभोंवता समस्तु । प्रपंच निजबोधे असे धूतु । यालागीं बोलिजे ‘अवधूतु’ । येऱ्हवीं विख्यातु ब्राह्मणु ॥२७१॥
अहं धुई तो ‘अवधूतु’ । तोचि योगी तोचि पुनीतु । जो का अहंकारग्रस्तु । तोचि पतितु जन्मकर्मी ॥२७२॥
वार्धक्य यावें देहासी । तंव देहपण नाहीं देहापासीं । रिगमु नव्हेच जरेसी । तारुण्यासी तें मूळ ॥२७३॥
आणिकही त्याची लक्षणे । निच नवा बोधु मैळों नेणें । भोगिजे नित्य नूतनपणें । परम तारुण्ये टवटवला ॥२७४॥
निजबोधाचिया सत्ता । द्वैत जिंतिले तत्त्वतां । ऐसा निःशंकु विचरतां । भय सर्वथा त्या नाहीं ॥२७५॥
ऐशी लक्षणे निर्धारितां । अवधूत निजबोधे पुरता । यदूसी उपजली विनीतता । श्रद्धा सर्वथा अनिवार ॥२७६॥
करूनि साष्टांग दंडवत । अतिनम्र श्रद्धायुक्त । हात जोडूनि पुसत । प्रसन्न चित्त रायाचें ॥२७७॥

यदुरुवाच – कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तुः सुविशारदा । यामासाद्य भवाँल्लोकं, विद्वांश्चरति बालवत् ॥२६॥
यदुराजा म्हणाला – हे तेजस्वी मुने, तू काहीही करताना दिसत नाहीस आणि तुला ही कुशाग्र व लोकोत्तर बुद्धी कोठून प्राप्त झाली ? या बुद्धीच्या जोरावर तू विद्वान असून लहान मुलाप्रमाणे या पृथ्वीतलावर संचार करीत आहेस ! ॥२६॥

अपूर्व बुद्धि हे स्वामी । तुमचे ठायीं देखों आम्ही । जे न लभे यमनियमीं । कर्मधर्मी आचरतां ॥२७८॥
दिसतोसी सर्वार्थी कुशळ । परी कांहीं न करूनि निश्चळ । अकर्तात्मबोधे तूं केवळ । जैसें बाळ अहेतुक ॥२७९॥
तूं बालाऐसा वर्तसी । परी बालबुद्धि नाहीं तुजपासी । सर्वज्ञ सर्वथा होसी । ऐसें आम्हांसी दिसतसे ॥२८०॥
येवोनियां या लोकासी । पावोनियां नरदेहासी । सार्थकता तुझ्याऐसी । आणिकापाशी न देखों ॥२८१॥

प्रायो धर्मार्थकामेषु, विवित्सायां च मानवाः । हेतुनैव समीहन्ते, आयुषो यशसः श्रियः ॥२७॥
सामान्यपणे धर्म, अर्थ व काम या तीन पुरुषार्थांचे आणि आत्म्याचे ज्ञान करून घेऊ इच्छिणारे पुरुष आयुष्य, यश किंवा संपत्ती मिळण्यासाठीच इच्छा करीत असतात असे दिसते. ॥२७॥

प्रायशा ये लोकी लोक । धर्मअर्थकामकामुक । येचिविखीं ज्ञान देख । आवश्यक करिताति ॥२८२॥
आम्ही स्वधर्म करितों म्हणती । स्नानसंध्येची कीर्ति मिरविती । शेवटीं गायत्रीचे फळ देती । अर्थप्राप्तीलागोनी ॥२८३॥
वेदोक्त आम्ही करितों याग । संस्थापितों वेदमार्ग । शेखीं तो करिती जीविकायोग । स्वर्गभोग वांछिती ॥२८४॥
एक म्हणती आम्ही स्वकर्मक । कुश मृत्तिका नाशिती उदक । समयीं आलिया याचक । इवलीसी भीक न घालिती ॥२८५॥
दांभिक वाढवावया स्फीती । वैष्णवदीक्षा अवलंबिती । देवपूजा झळफळीत दाविती । शंख लाविती दों हातीं ॥२८६॥
आयुष्यदानी पुण्यपुरुष । आम्ही चिकित्सक अहिंस । स्थावर जंगम जीव अशेष । मारूनियां यश मिरविती ॥२८७॥
यश वाढवावयाकारण । तुळापुरुष करिती दान । देहो मूत्रविष्ठे परिपूर्ण । धन त्यासमान जोखिती ॥२८८॥
परी परमार्थाचिया चाडा । कोणी वेंचीना कवडा । भूल कैशी पडली मूढां । स्वार्थ रोकडा विसरले ॥२८९॥
पूर्वी अदृष्टी नाहीं प्राप्ती । ते श्रीकामा उपास्ती करिती । श्रियेचा स्वामी श्रीपती । त्यातें न भजती अभाग्य ॥२९०॥
लक्ष्मी विश्वगुरु हरीची पत्नी । तीतें जो तो राखे अभिलाषूनी । नेदिती हरीची हरिलागोनी । त्यातें पतनी हरि पचवी ॥२९१॥
रोगत्यागें आयुष्य मागती । यालागी सविता उपासिती । देहो नश्वर हे नाठवे चित्तीं । पडली भ्रांती निजपदा ॥२९२॥
एवं आयुष्य-यश-श्रीकामीं । समस्त भजतां देखों आम्ही । परी नवल केलें तुवां स्वामी । परब्रह्मीं निजबोधु ॥२९३॥
विषयबळ अलोलिक । मिथ्या भ्रमें भ्रमले लोक । ज्ञानसाधनें साधोनि देख । विषयसुख वांछिती ॥२९४॥
वेदांतवार्तिकवाक्स्फूर्ती । अद्वैत ब्रह्म प्रतिपादिती । शेखी पोटासाठी विकिती । नवल किती सांगावें ॥२९५॥
एक म्हणविती योगज्ञानी । वायुधारणा दाविती जनीं । टाळी लावूनि बैसती ध्यानीं । जीविका मनीं विषयांची ॥२९६॥
ऐसे विविदिषा लोक । साधनें साधूनि झाले मूर्ख । तुवां केलें जी अलोलिक । आत्मसुख साधिलें ॥२९७॥
ऐसें स्वामी अवधूता । तुवां तृणप्राय केलें जीविता । तुच्छ करोनि लोकां समस्तां । निजात्महिता मीनलासी ॥२९८॥
निजानंदें निवालासी । अंतरीं शीतळ झालासी । ऐसें दिसताहे आम्हांसी । उपलक्षणेसी परियेसीं ॥२९९॥