दिवस – ७६. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः, सुभगोऽमृतभाषणः । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥२८॥
परंतु तू मात्र समर्थ, विद्वान, साक्षेपी, भाग्यवान, अमृताप्रमाणे भाषण करणारा असून जड किंवा उन्मत्त पिशाचाप्रमाणे वागतोस. कशाचीही इच्छा करीत नाहीस व काही करीतही नाहीस. ॥२८॥

सर्वज्ञज्ञाता तूं होसी । तें ज्ञातेपण दिसों न देसी । कांहीं करिसी ना वांछिसी । जडत्वें दाविसी निजशांती ॥३००॥
सर्वथा उगा अससी । परी तूं अंगें विकळ नव्हसी । अंगी अव्यंगु दिसतोसी । स्वरूपरूपेंसी शोभितु ॥३०१॥
ज्ञान एकलेपणे ठेलें । दुजेनिवीण परदेशी झालें । तें तुजमाजी सामावलें । यालागी आले ‘कवि’ पद ॥३०२॥
करूनि झालासी अकर्ता । हेचि तुझी थोर ‘दक्षता’ । ब्रह्मरसें ‘रसाळ’ बोलतां । चवी अमृता ते कैंची ॥३०३॥
ब्रह्मरस तूं प्यालासी । ब्रह्मानंदें मातलासी । जगीं ‘उन्मत्त’ झालासी । दृष्टी नाणिसी कोणातें ॥३०४॥
सदा सावध निजरूपेंसी । यालागी ‘माझें-तुझें’ न म्हणसी । तेंचि ‘पिसेंपण’ तुजपाशीं । दिसे जगासी सर्वथा ॥३०५॥
निजबोधे तृप्त झालासी । परमानंदें निवालासी । ती ही लक्षणे तुजपासीं । निर्धारेंसी दिसताती ॥३०६॥

जनेषु दह्यमानेषु, कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो, गङ्गाम्भस्थ इव द्विपः ॥२९॥
काम आणि लोभ यांच्या वणव्याने सर्व जन पोळून गेले आहेत परंतु तू मात्र कामलोभादिकांच्या ज्वाळांनी भाजला जात नाहीस. गंगेत यथेच्छ डुंबणाऱ्या (आणि त्यामुळे दोन्ही तीरांवरील वणव्याच्या उष्णतेचा ज्याला त्रास होत नाही अशा) हत्तीप्रमाणे तू त्या तापापासून मुक्त आहेस. ॥२९॥

कामलोभदावाग्नी- । माजी जळतां लोक तीन्ही । देखत असों जी नयनीं । वेगळा कोणी दिसेना ॥३०७॥
ते दावाग्नीमाजी असतां । तूं न पोळसी गा अवधूता । नवल तुझी अक्षोभ्यता । नकळे सर्वथा आम्हांसी ॥३०८॥
वणवा जळे दोंही थडीं । गजें गंगाजळी दिधली बुडी । त्यासी न लागती तापाच्या वोढी । तैसें निरवडी तुज देखों ॥३०९॥
ऐशी द्वंद्वे तुज नातळती । दृढ राहिलासी ब्रह्मस्थितीं । कांहीं एक करीन विनंती । कृपामूर्ति दयाळुवा ॥३१०॥

त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य, भवतः केवलात्मनः ॥३०॥
हे ब्रह्मवेत्त्या, तुला विषयांचा स्पर्श नाही, केवळ आत्मस्वरूपामध्ये तू रमलेला दिसतोस; तरी त्या आत्मस्वरूपामध्ये तू कसा रमतोस त्याचे कारण कृपा करून आम्हांला सांग. ॥३०॥

तूं ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण । निजानंदें परिपूर्ण । त्या आनंदाचे कारण । विशद करून सांगावें ॥३११॥
तूं देही वर्तसी विदेहस्थिती । तुज विषय आतळू न शकती । हे अलिप्तपणाची प्राप्ती । कवण्या रीतीं तुज झाली ॥३१२॥
तुज नाहीं रायाची भीड । न करिसी धनवंताची चाड । दीनवचन मानिसी गोड । पुरविसी कोड निजबोधे ॥३१३॥
ऐसा केवळ तूं कृपाळू । आर्तबंधु दीनदयाळु । निजात्मभावें तूं केवळु । भक्तवत्सलु भावार्थे ॥३१४॥
ऐसा यदूचा संवादु । आवडी सांगे गोविंदु । उद्धवासी म्हणे सावधु । हृदयीं बोधु धरावा ॥३१५॥

श्रीभगवानुवाच- यदुनैवं महाभागो, ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्टः सभाजितः प्राह, प्रश्रयावनतं द्विजः ॥३१॥
श्रीभगवान म्हणाले– महाबुद्धिवान आणि ब्राह्मणांविषयी पूज्यभाव असणाऱ्या यदुराजाने याप्रमाणे विचारले असता उत्तम प्रकारे सत्कारित झालेला तो महातेजस्वी अवधूत विनयाने नम्र झालेल्या राजाला सांगता झाला. ॥३१॥

श्रीमुखें श्रीकांत । यदूचे भाग्य वर्णित । ब्राह्मणभक्त सत्त्वयुक्त । बुद्धिमंत श्रद्धाळु ॥३१६॥
भगवद्भाग्ये भाग्यवंतु । यदूसी भेटला तो अवधूतु । त्यासी होऊनि अतिविनीतु । असे विनवितु निजहिता ॥३१७॥
मृदु मंजुळ वचनीं प्रार्थिला । मधुपर्कविधानें पूजिला । अवधूत अतिसंतोषला । बोलता झाला निजमुखें ॥३१८॥

ब्राह्मण उवाच- सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिताः । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह ताञ्छृणु ॥३२॥
ब्राह्मण म्हणाला – हे राजा, माझ्या बुद्धीने मी अनेक गुरू स्वीकारलेले आहेत. त्यांच्यापासून शिक्षण घेऊन निःसंग वृत्तीने मी भूतलावर संचार करीत असतो. त्या गुरूंची नावे ऐक. ॥३२॥

क्षीरसागर उचंबळला । की कृपेचा मेघ गर्जिन्नला । निजसुखाचा वाधावा आला । तैसें बोलिला ब्राह्मणु ॥३१९॥
ऐकें राजया चूडामणी । यदुकुळदीप दिनमणी । धन्य धन्य तुझी वाणी । निजगुणी निवविलें ॥३२०॥
राजा आणि सात्त्विकु । सिद्धलक्षणे लक्षकु । पृथ्वीमाजीं तूंचि एकु । न दिसे आणिकु सर्वथा ॥३२१॥
सुंदर आणि सगुण । उत्तमोत्तम केला प्रश्न । पुसिलें निजानंदकारण । तें यथार्थ जाण सांगेन ॥३२२॥
गुरुविण आत्मप्राप्ती । सर्वथा न घडे गा नृपती । ते गुरूही मी तुजप्रती । यथानिगुती सांगेन ॥३२३॥
निजबुद्धीच्या विवेकस्थितीं । बहुत गुरु म्यां केले असती । जें जें सद्गुण म्यां देखिले भूतीं । ते ते स्थितीं तो गुरु ॥३२४॥
बुद्धीने अंगिकारिलें गुणा । निजधैर्यें धरिली धारणा । तेणें मी मुक्त झालों जाणा । स्वेच्छा अटणा करीतसें ॥३२५॥
संसारु तरावया । मुख्य ‘सद्‌बुद्धि’ गा राया । रिगमू नाही आणिका उपाया । व्यर्थ कासया शिणावें ॥३२६॥
सद्‌बुद्धि नाहीं ज्यापासीं । तो संसाराची आंदणी दासी । उसंत नाही अहर्निशीं । दुःखभोगासी अनंत ॥३२७॥
सद्बुद्धि नाही हृदयभुवनीं । तेथ वैराग्य नुपजे मनीं । मा तो तरेल कैसेनीं । विवेक स्वप्नीं न देखे ॥३२८॥
वैराग्याचेनि पडिपाडें । ज्यासी सद्‌बुद्धि सांपडे । तेथ संसार कोण बापुडें । घायें रोकडे विभांडी ॥३२९॥
आधी संसारु एकु असावा । मग तो खटाटोपें नासावा । जो रिघाला विवेकगांवा । त्यासी तेव्हां तो नाहीं ॥३३०॥
संसारनाशासी मूळ । शिष्य-प्रज्ञाचि केवळ । तिचे झाल्या अढळ बळ । होये मृगजळ संसारु ॥३३१॥
जे मी गुरु सांगेन म्हणे । तें निजप्रज्ञेचेनि लक्षणें । हेयादेयउपायपणें । घेणे त्यजणे सविवेके ॥३३२॥
हेचि मऱ्हाठिया भाखा । सांगेन तें सावध ऐका । जेणे शिष्याचा आवांका । पडे ठाउका प्रत्यक्ष ॥३३३॥
ऐक प्रज्ञेची लक्षणे । सांगेन दृष्टांतपणे । सूप चाळणी रांधणें । घेणे त्यजणे विवेकें ॥३३४॥
चाळणीमाजीं जें जें पडे । सूक्ष्म निजतत्त्व तळी सांडे । उरती गुणदोषांचे खडे । करिती बडबडे खडबडित ॥३३५॥
ऐसी जे अवस्था । ते त्यागावी सर्वथा । भ्रंशु होईल स्वार्था । हे राखतां त्रिशुद्धी ॥३३६॥
सुपाची दशा ते ऐशी । त्यजी रजःकण भुसासी । निडारल्या निजबीजासी । निजहृदयेंसी राखत ॥३३७॥
स्वयें वैराग्ये तापणें । ते दशा ‘रांधणे’ म्हणे । अपक्कासी परिपक्क करणें । निजगुणें निजांगें ॥३३८॥
एवं या दोनी दशा । दृढ धराव्या वीरेशा । तेणें परमार्थु होये आपैसा । जेवीं आरिसा हातींचा ॥३३९॥
यदूसी म्हणे ब्राह्मण । जें म्यां सांगितले लक्षण । तेथे ठेवूनियां मन । सावधान परियेसीं ॥३४०॥
जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो गुरु म्यां केला जाण । गुरूसी आले अपारपण । जग संपूर्ण गुरु दिसे ॥३४१॥
ज्याचा गुण घेतला । तो सहजें गुरुत्वा आला । ज्याचा गुण त्यागरूपे घेतला । तोही गुरु झाला अहितत्यागें ॥३४२॥
एवं त्यागात्यागसमतुकें । दोहींसी गुरुत्व आलें निकें । राया तूं पाहें पां विवेकें । जगचि असकें गुरु दिसे ॥३४३॥
ऐसें पाहतां सावकाशीं । गुरुत्व आले जगासी । हेंचि साधन जयापासीं । तोचि परमार्थासी साधकु ॥३४४॥
ऐसें सांगतां अचाट । तुज वाटेल हे कचाट । तरी गुरु सांगों श्रेष्ठ श्रेष्ठ । मानिले वरिष्ठ निजबुद्धी ॥३४५॥

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः । कपोतोऽजगरः सिन्धुः, पतङ्गो मधुकृद्गजः ॥३३॥
मधुहा हरिणो मीनः, पिङ्गला कुररोऽर्भकः । कुमारी शरकृत्सर्प, ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥३४॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, पाणी, अग्नी, चंद्र, सूर्य, कबुतर, अजगर, समुद्र, पतंग, मधमाशी, हत्ती,- ॥३३॥
भुंगा, हरिण, मासा, पिंगला (या नावाची वेश्या), टिटवी, बाळक, कुमारी, बाण करणारा, साप, कातीण आणि भिंगुरटी (कुंभारीण माशी). ॥३४॥

गुरु सांगेन अशेष । संख्याप्रमाण ‘चोवीस’ । त्यांची नांवें तूं परिस । सावकाश सांगेन ॥३४६॥
पृथ्वी वायु आकाश । अग्नि आप सीतांश । सातवा तो चंडांश । कपोता परिस आठवा ॥३४७॥
अजगर सिंधु पतंग । मधुमक्षिका गज भृंग । हरिण मीन वेश्या साङ्ग । नांवें सुभग ‘पिंगला’ ॥३४८॥
टिटवी आणि लेंकरूं । कुमारी आणि शरकारु । सर्प कातणी पेशस्करु । इतुकेन गुरु चोवीस ॥३४९॥
पावावया तत्त्व पंचविसावें । चोविसां गुरूंसी उपासावें । विवेकयुक्तिस्वभावें । गुरू भजावे निजबुद्धी ॥३५०॥
ठाकावया निजबोधासी । निजविवेकें अहर्निशीं । गुरुत्व देऊनि अनेकांसी । निजहितासी गुरु केले ॥३५१॥