दिवस – ७७. वारकरी प्रस्थानत्रयी नित्यनेम पारायण

कोण युक्ति कोण विचारु । कोणे लक्षणे कोण गुरु । केला तोही निजनिर्धारु । सविस्तारु परियेसीं ॥३५२॥

एते मे गुरवो राजंश्चतुर्विंशतिराश्रिताः । शिक्षावृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥३५॥
राजा, याप्रमाणे हे चोवीस गुरू मी प्रमाणभूत मानलेले आहेत. यातील प्रत्येकाचा आचार पाहून त्यापासून मला उपयोगी पडेल असे शिक्षण मी घेतलेले आहे. ॥३५॥

ऐकें राजवर्य नृपती । विवेकधवलचक्रवर्ती । गुरुसंख्या तुजप्रती । यथानिगुती सांगितली ॥३५३॥
यांचिया शिक्षिता वृत्ती । शिकलों आपुलिया युक्तीं । मग पावलों आत्मस्थिती । विकल्पभ्रांती सांडूनी ॥३५४॥

यतो यदनुशिक्षामि, यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र, निबोध कथयामि ते ॥३६॥
हे ययातिपुत्रा, ज्यापासून जे अथवा जसे शिक्षण मी घेतले ते ते तसे तसे, हे नरव्याघ्रा, मी तुला सांगतो, ऐक. ॥३६॥

नहुषाचा पुत्र ययाती । ययातीचा यदु निश्चितीं । ‘नाहुषनंदन’ यदूसी म्हणती । मूळ व्युत्पत्ती तेणें योगें ॥३५५॥
यालागी म्हणे ‘नाहुषनंदना’ । पुरुषांमाजी पंचानना । सांगेन गुरूंच्या लक्षणा । विचक्षणा परियेसीं ॥३५६॥
ज्या गुरूचे जें शिक्षित । मी शिकलों सुनिश्चित । तें तें सांगेन समस्त । सावध चित्त करी राया ॥३५७॥
ऐकावया गुरुलक्षण । यदूने सर्वांग केलें श्रवण । अर्थी बुडवूनियां मन । सावधान परिसतु ॥३५८॥
शब्द सांडोनियां मागें । शब्दार्थामाजीं रिगे । जें जें परिसतु तें तें होय अंगें । विकल्पत्यागें विनीतु ॥३५९॥

भूतैराक्रम्यमाणोऽपि, धीरो दैववशानुगैः । तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥३७॥
दैवाच्या आधीन असलेल्या पंचमहाभूतांनी कितीही त्रास दिला तरी ईशसत्ता ओळखून बुद्धिवंताने आपल्या ठरलेल्या मार्गापासून रेसभरही ढळता उपयोगी नाही, हे व्रत मी पृथ्वीपासून शिकलो. ॥३७॥

परमार्थी मुख्य शांती । साधकांसी पाहिजे निश्चितीं । यालागी प्रथम गुरु क्षिती । निजशांतीलागूनी ॥३६०॥
‘पृथ्वी’ गुरु त्रिविध पाहीं । पर्वत वृक्ष आणि मही । यांची लक्षणे धरितां देहीं । गुरुत्व पाहीं पृथ्वीसी ॥३६१॥
अंतरनिग्रहो ते ‘शांती’ । बाह्येंद्रियनिग्रहो ते ‘दांती’ । उभयसहिष्णुता ते ‘क्षांती’ । क्षांतीसी क्षिति गुरु केली ॥३६२॥
पृथ्वी ते नानाभूतीं । माझी माझी म्हणौनि झोंबती । नाना भेदी भिन्न करिती । निजवृत्तिव्यवहारें ॥३६३॥
त्या भूतांचें भिन्न वर्तन । पृथ्वी संपादी आपण । मोडों नेदी अभिन्नपण । अखंड जाण सर्वदा ॥३६४॥
तैसें योगियांचे लक्षण । करितां कर्म भिन्नभिन्न । वृत्ति अखंडदंडायमान । सर्वदा जाण असावी ॥३६५॥
देहासी अदृष्टयोगें गती । भूतें अदृष्टयोगें आक्रमिती । भूतीं निजात्मता भाविती । द्वंद्वे न बाधिती साधकां ॥३६६॥
येथ भूतीं पृथ्वी पूजिली । नातरी विष्ठामूत्रीं गांजिली । हर्षविषादा नाही आली । निश्चळ ठेली निजक्षांतीं ॥३६७॥
भूतें पार्थिवेंचि तंव झाली । तिहीं पृथ्वी पूजिली ना गांजिली । ऐक्यें द्वंद्वभावा मुकलीं । निश्चळ झाली निजरूपें ॥३६८॥
तैसाचि योगियाही जाणा । भूतवैषम्ये डंडळेना । सर्वभूतीं निजात्मभावना । विषमीं समाना भावितां ॥३६९॥
आतां पृथ्वीची अभिनव शांती । ते सांगेन राया तुजप्रती । जे शांति धरोनि संतीं । भगवद्भक्ती पावले ॥३७०॥
पृथ्वी दाहेंकरूनि जाळिली । नांगर घालूनि फाळिली । लातवरी तुडविली । तोडिली झाडिली पैं भूतीं ॥३७१॥
तो अपराधु न मनूनि क्षिती । सवेंचि भूतांतें प्रसन्न होती । तेथेंचि पिकवूनि नाना संपत्ती । तृप्ति देती भूतांतें ॥३७२॥
ऐसऐशिया निजशांती- । लागी गुरु म्यां केली क्षिती । ऐक सभाग्या भूपती । शांतीची स्थिति अभिनव ॥३७३॥
एके अपराधु केला । दुजेनि उगाचि साहिला । इतुकेनि शांतु केवीं झाला । उपेक्षिला अपराधी ॥३७४॥
ऊंसु मोडी त्या गोड भारी । छेदितें शस्त्र गोड करी । पिळिलिया आळिलियावरी । स्वादाचिया थोरी अपकाऱ्या देतु ॥३७५॥
अपराध साहोनि अंगीं । त्याच्या प्रवर्ते हितालागीं । तेचि ‘शांती’ पैं जगीं । होय दाटुगी निर्द्वंद्व ॥३७६॥
अपराध साहोनि अंगावरी । अपराध्या होइजे उपकारी । हे शिकलों पृथ्वियेवरी । परोपकारी पर्वत ॥३७७॥

शश्वत्परार्थसर्वेहः, परार्थैकान्तसम्भवः । साधुः शिक्षेत भूभृत्तो, नगशिष्यः परात्मताम् ॥३८॥
पर्वतरूपाने व वृक्षरूपाने असणाऱ्या पृथ्वीपासून इतरांकरिता आपला आत्मा आहे हे शिकावे; इतरांच्या कल्याणासाठीच सर्व आकांक्षा बाळगाव्या व केवळ परहितासाठीच आपला जन्म आहे असे समजावे. साधकांनी पर्वत व वृक्ष यांचा शिष्य होऊन हे शिकावे. ॥३८॥

पृथ्वीपासोनि झाले । ते पर्वतही म्यां गुरु केले । त्यांपासोनि जें जें शिकलें । तेंही वहिले परियेसीं ॥३७८॥
रत्न-निकर समस्त । पर्वत परार्थचि वाहत । तृण जळ नाना अर्थ । तेही परार्थ धरितसे ॥३७९॥
कोणासी नेमी ना निवारी । उबगोनि न घाली बाहेरी । याचकाचे इच्छेवरी । परोपकारी देतसे ॥३८०॥
ग्रीष्माअंती सर्व सरे । परी तो देतां मागे न सरे । सवेंचि भगवंतें कीजे पुरें । वर्षोंनि जळधरें समृद्धी ॥३८१॥
जंव जंव उल्हासें दाता देतु । तंव तंव पुरवी जगन्नाथु । विकल्प न धरितां मनाआंतु । देता अच्युतु अनिवार ॥३८२॥
सत्य अच्युत दाता । हे न मनेचि तत्त्वतां । यालागीं दरिद्रता । विकल्पवंता लागली ॥३८३॥
एवं पर्वताची जे उत्पत्ती । ते परोपकारार्थ एकांतीं । उपकारावांचूनि चित्तीं । दुजी वृत्ति जाणेना ॥३८४॥
त्या पर्वताऐशी तत्त्वतां । असावी साधकासी उदारता । काया वाचा आणि चित्ता । सर्वस्व देतां उल्हासु ॥३८५॥
चेष्टामात्रे परोपकारता । सर्वदा करावी समस्तां । कोटिलाभा हाणोनि लाता । उपकारी तत्त्वतां उद्यतु ॥३८६॥
परमार्थाचिया चाडा । स्वार्थ सांडोनि रोकडा । परोपकारार्थ अवघडा । रिघे सांकडा परार्थे ॥३८७॥
उपकारुचि साकारला । की परोपकारु रूपा आला । तैसा जन्मोनि उपकारी झाला । उपकारला सर्वांसी ॥३८८॥
ऊंसु जैसा अवधारीं । सर्वांसी गोडपणे उपकारी । तैसाचि योगिया संसारीं । परोपकारी मधुरत्वें ॥३८९॥
जैसे पर्वती निर्झर । तैसे उपकाराचे पाझर । सुकों नेणती निरंतर । कृतोपकार जग केलें ॥३९०॥
सांडोनि कृपणवृत्तीची संगती । उपकारी पर्वत एकांतीं । राहिलासे उपकारमूर्ती । धैर्यवृत्ति निर्धारें ॥३९१॥
परोपकारालागी निश्चित । गुरु केला म्यां पर्वत । आतां वृक्षापासोनि जें शिक्षित । तेंही समस्त परियेसीं ॥३९२॥
सर्वांगें सर्वभावेंसीं । सर्वकाळ सर्वदेशीं । पराधीन होआवें सर्वांसीं । हे वृक्षापाशी शिकलों ॥३९३॥
वृक्ष जेणे प्रतिपाळिला । तो त्या आधीन जाहला । कां जो छेदावया रिघाला । त्याही झाला स्वाधीनु ॥३९४॥
योगिया पालखीसी घातला । तेव्हां त्याचिया आधीन झाला । एकी शूळी द्यावया चालविला । तेव्हां त्याच्याही बोला आधीनु ॥३९५॥
सांडूनि देहींची अहंता । योगियासी झाली पराधीनता । विश्व माझा आत्मा सर्वथा । सर्वांच्या वर्तता बोलाआंतु ॥३९६॥
सर्व तें मीचि आहे । यालागीं साधक बाधक न पाहे । त्याच्या बोलामाजी राहे । वर्तता होये संतोषें ॥३९७॥
प्राप्त जें जें सुखदुःख । तें तें अदृष्टाआधीन देख । आत्मा मानुनी सकळ लोक । पराधीन देख वर्तत ॥३९८॥
सकळ लोकी निजात्मता । देखता जाहली पराधीनता । हे वृक्षापासोनि तत्त्वतां । ‘परात्मता’ शिकलों ॥३९९॥
आणीक एक लक्षण । वृक्षापासोनि शिकलों जाण । अतिथीचें पूजाविधान । तें सावधान परियेसीं ॥४००॥
अतिथी आल्या वृक्षापासीं । वंचनार्थंु न करी त्यासी । पत्रपुष्पफलमूळच्छायेसीं । त्वचाकाष्ठांसी देतसे ॥४०१॥
जो वृक्षासी प्रतिपाळी । कां जो घावो घालूं ये मूळीं । दोंहीसीही सममेळीं । पुष्पी फळी संतुष्टी ॥४०२॥
जैसा वृक्ष समूळ सगळा । अर्थियांलागीं सार्थक जाहला । तैसा चित्तें वित्तें देहें बोला । साधु संतुष्टला अर्थ्यांसी ॥४०३॥
अतिथीसी नव्हे पराङ्मुख । हा साधूसी गुण अलोलिक । अन्न धन उदक । यथासुखें देतुसे ॥४०४॥
अर्थी आल्या अर्थावयासी । विमुख न व्हावें सर्वस्वेंसीं । हे शिकलों वृक्षापासीं । विवेकेंसी निजबुद्धी ॥४०५॥
एवं पृथ्वी गुरु झाली ऐसी । दुजें गुरुत्व तें वायूसी । आलें जें जें युक्तीसी । तें तें परियेसीं नरदेवा ॥४०६॥